کردهای خراسان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
کردهای خراسان
Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg
کل جمعیت

۰٫۵ ميليون

نواحی با بیشترین جمعیت

بترتیب جمعیت: استانهای خراسان شمالی، خراسان رضوی و گلستان
زبان‌های رایج
کردی کرمانجی
ادیان و مذاهب
اسلام شیعه
پراکنش اقوام کرد در خاورمیانه. بالا سمت راست پراکنش کردهای خراسان را نشان می‌دهد.

کُردهای خراسان بخشی از مردم کرد ایران‌اند که پراکنش آنان در منطقه شمال خراسان بزرگ است که این منطقه با نام کردخانه[۱][۲] شناخته می‌شود. زبان مردم این منطقه کردی کرمانجی و دین آنان اسلام است. فرهنگ کردهای خراسان با تفاوت‌های جرئی همانند فرهنگ کردی مردم سرزمین کردستان است. کردهای خراسان مسلمان شیعه مذهب‌اند و جمعیتشان با استناد به دانشنامه ايرانيكا «نيم ميليون» است.و برخی از آمارها تا یک و نیم میلیون براورد میشود.[۳][۴][۵] [۶] [۷]«کردهای خراسان از ترکیب کردستان بزرگ کرد های سوریه ، قفقاز ،باکو ،ترکیه ،کردهای جنوب عراق ، ماکو و مهاباد تشکیل شده اند و کردهای افغانستان، پاکستان وهندوستان هم از خراسان به آن ولایت رفته اند .» [۸][۹] [۱۰]ادبیات شفاهی این مردم به علت نداشتن رسم‌الخط کرمانجی خراسان در معرض آسیب است.[۱۱]

پیشینه[ویرایش]

مردم کردتبار منطقهٔ خراسان بنا به منابع تاریخی نوادگان کردهایی هستند که در زمان شاه عباس از منطقه باختری دریاچه ارومیه به این نواحی برای نگاهداری از مرزهای ایران کوچ داده شدند[۱۲][۱۳]و بنا به روایتی دیگر شاه عباس آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خان‌های کرمانجی و بکار بردن آنان در مقابله با حملات بی‌امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸] [۱۹][۲۰] کردها قبل از زمان صفویه نیز در خراسان سکنی داشته اند . کُرد بودن ابومسلم خراسانی [۲۱][۲۲] خاطرات دعبل خزائی در راه عبور ورسیدن به مرو و برخورد او با کُردی های علوی ، خاطرات تیمور درکتاب منم تیمور جهانگشا ، که در مسیرقوچان به گروهی برمی خورد ؛‌ که می گویند :‌ ما کُردیم و همزمان با دوره ی تیمور ،‌ کلاویخو نیز در سفرنامه ی خود اشاره به وجود کردها در خراسان می نماید.[۲۳] دلیل بر وجود کردها پیش از زمان صفویه در خراسان است [۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸] [۲۹][۳۰][۳۱][۳۲] [۳۳][۳۴]

جغرافیا[ویرایش]

این منطقه در شمال خراسان در ایران قرار گرفته و ساکنان آن بیشتر اقوام کُرد است. این اقوام شامل حدود ۲۲ ایل یا طوایف مهم کُردی است. اکنون این منطقه با توجه به تقسیمات سیاسی ایران جزئی از استانهای خراسان شمالی، خراسان رضوی و گلستان به حساب می‌آید. شهرهای قوچان، شیروان، بجنورد، درگز، اسفراین، چناران، آشخانه و فاروج دارای اکثریت اقوام کرد و شهرهای مشهد، نیشابور و سبزوار دارای اقلیت کرد می‌باشند و بیشترین جمعیت کردنشین در شهرهای قوچان، شیروان ، بجنوردو اسفراین می‌باشند.

مردم[ویرایش]

استان خراسان شمالی ‪ ۸۱۱‬هزار نفر جمعیت دارد که حدود ۴۰ تا ۵۰ ‬درصد[۳۵] آنان را کردها در برمی‌گیرند و کردها بزرگترین گروه قومی این استان‌اند. اینان شیعه مذهب هستند. حدوداً ۲۲ قبیله مهم و ۱۲۲ گروه از این قومیت در خراسان ساکن‌اند. کردهای خراسان از شاخه کرمانجها هستند و به زبان کرمانجی سخن می‌گویند. یکی از عمده ویژگیهای قوم کرمانج خراسان شمالی که افراد این قوم را از دیگر اقوام ممتاز می‌کرده پوشش مردان و زنان این قوم بوده‌است که اکنون تنها به عنوان زینت به کار برده می‌شود. تنها بعضاً این پوشش اصیل کرمانجی در میان زنان عشایر، آن هم زنان مسن‌تر، دیده می‌شود و گاه نیز اهالی خطه خراسان شمالی در مجالس جشن و شادی اقدام به پوشیدن لباسهای کرمانجی می‌کنند.

فرمانروایان کرد خراسان از زمان شاه اسماعیل صفوی تا رضاشاه پهلوی[ویرایش]

  • حاج رستم یگ چشمگزگ که در دشت چالدران به امر سلطان سلیم امپراطور ترک عثمانی با یارانش به قتل رسید
  • شاه علی خان کرد چشمگزگ که همراه شاه عباس در سال 1000 قمری وارد خراسان شد.
  • شاهقلی سلطان میرایل جلیل چشمگزگ و امیرالامراء اکراد سال 1011 قمری
  • یوسف خان سلطان، میرایل جلیل چشمگزگ 1037 قمری
  • مهراب بیگ فرزند شاهقلی سلطان، ملقب به وکیل الاکراد(1038 قمری)
  • قراخان پسر مهراب بگ وکیل الاکراد
  • سام بگ سپهسالار و پدر زن نادرشاه (وکیل الاکراد)
  • محمد حسین خان ایلخانی 1248 قمری معاصر نادرشاه و شاهرخ امیر گونه خانه ایلخانی معاصر شاهرخ نادری و آغامحمد خان قاجار
  • رضا قلی خان ایلخانی مقتدرترین خوانین ایرانی متوفی 1249در تبعید آذربایجان سام خان ایلخانی فاتح امیر حسین خان شجاع الدوله نجفعلی خان کردشادلو نخستین ایلخانی بجنورد سال 1248 قمری
  • هرات ملقب به شجاع الدوله متوفی 1311 قمری جعفرقلی خان شادلو ایلخانی مقتدر ملقب به سهام الدوله
  • ایلخانی زعفرانلو مسعود 1275 قمری حاکم بجنورد و استرآباد مسموم 1278
  • محمد ناصرخان شجاع الدوله پسر امیر حسین خان بنیانگذار شهر جدید قوچان متوفی 1320 قمری
  • حیدر قلی خان سهام الدوله برادر جعفر قلی
  • خان مسعود در سال 1288 قمری
  • عبدالرضا خان شجاع الدوله یا محمد خان سهام الدوله (سردار مفخم) متوفی 1338 قمری برادرزاده حیدر قلی خان و متوفی 1322 قمری
  • امیر حسین خان شجاع الدوله زعفرانلو حاکم بجنورد و استرآباد که آخرین حکم ایلخانیگری را از عزیزالله خان سالار مفخم (سردار معزز)

از زمان درگذشت آخرین ایلخان زعفرانلو در سال 1339 ، جامعه کوچ نشینی کردهای خراسان عملاً یک پیکر بدون سر است و نه دستگاهی با سلسله مراتب معین دارد و نه رئیسی که همه از وی اطاعت کنند … درحالی که حداقل به مدت دو قرن ، اداره و رهبری جامعه کرد خراسان به عهده دستگاهی با سلسله مراتب مشخص بود که در راس آن یک یا دو ایلخان قرار داشت که یکی از آنها در شهر قوچان و دیگری در بجنورد و گاهی نیز در شیروان مستقر بودند.ولی امروزه روابط بین طوایف و حتی بین محله های یک طایفه به حداقل خود رسیده است . اما از چند دهه پیش امنیت منطقه توسط دولت مرکزی تامین می شود و ژاندارم ها کوچ نشینان را خلع سلاح نموده و خصومت ها و ستیز ها را خاموش کرده اند.[۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱]

آداب و رسوم عروسی[ویرایش]

عروسی کردهای خراسان امروز فراتر از عروسی های رایج است و عملا به جشن بزرگ و همایش فرهنگی در منطقه تبدیل شده است.حضور جمعیت از شهرهای مختلف ، هنرنمایی هنرمندان گوناگون،تجلیل از سرآمدان موسیقی وفرهنگ منطقه در برخی عروسی ها حضور زنان با لباس زیبا و رنگارنگ محلی،شعر خوانی شاعران محلی و توجه ویژه به استفاده از نمادهای بومی _محلی در تزیین جایگاه و محیط عروسی و بهره گیری از سنت های نیک شه واش( شادباش) و دیگر آیین های عروسی سبب شده است که هر عروسی به یک جنگ بزرگ فرهنگی و هنری منطقه تبدیل شود و سی دی این عروسی ها در کوتاهترین زمان و در سطح وسیعی مورد استفاده خانواده ها قرار گیرد و گاه یک عروسی سنتب فراتر از یک شهر و استان مورد استقبال قرار گرفته است. در قدیم عروسی های کردی سه شبانه روز و بنا به برخی نظرها و نوشته ها از جمله کتاب ارزشمند < رامشگران شمال خراسان > هفت شبانه روز به طول می انجامیده. به علت تغییر شرایط زندگی بیشتر عروسی های کردی در یک شبانه روز برگزار می شوند .[۴۲][۴۳][۴۴]

موسیقی کردی خراسان[ویرایش]

گروه رقص کرمانج سال 1353 تخت جمشید

موسیقی کردی خراسان که سراسر شمال خراسان،یعنی‏ از سرخس تا شمال گنبد کاووس(از مشرق به مغرب)و از باجگیران و درگز تا نیشابور و سبزوار(شمال به جنوب)را در بر می‏گیرد،از اصالت و ویژگی خاصی برخوردار است. گاهی شنونده را به اوج عرفان و معنویات و عالم ملکوتی سیر می‏دهد.زمانی در غم،هجران و سوز و گداز،اشک چشم‏ شنونده را سرازیر می‏کند و زمانی،به اوج شادی،رقص و پایکوبی وامی دارد.این اصالت و گستردگی،از تاریخ پر فراز و نشیب و سرزمینهای پست و بلند،کوهستان‏ها، جلگه‏ها،کوچ‏ها و جابجایی و برخورد با اقوام و ملل‏ مختلف،طبیعت و آبشارها،نغمه پرندگان و…نشأت گرفته است. موسیقی کردی‏ خراسان چهار جنبه دارد:1-دینی 2-رزمی 3-بزمی 4- سوگی.هر یک از این چهار اصل نیز به مقامها،آهنگها و شاخه‏های متعددی تقسیم می‏گردد. سازهای زهی رایج در میان کردهای خراسان عبارتند از: کمانچه،دوتار،شش‏تار،تنبور(که چهار سیم دارد و اکنون‏ در بین کردهای غرب کشور،معمول است). سازهای بادی که در میان کردهای خراسان رواج داشته‏ است و داردعبارتند:1-کرنای 2-سرنا 3-شاخ نفیر 4-نی هفت بند 5-دوزله(قوشمه) 6-نای نوازان می باشد.[۴۵][۴۶][۴۷][۴۸][۴۹][۵۰][۵۱][۵۲][۵۳][۵۴][۵۵]

طبقه بندی گروههای هنری کرد خراسان[ویرایش]

1-'عاشق‏ها':نوازندگان اصیل و حرفه‏ای کرد خراسان‏ هستند که این شغل را پدر بر پدر،به میراث برده‏اند و به صورت موروثی و نژادا عاشق نوازنده هستند.سازهای‏ آنها عبارتند از کرنا،سرنا(پیق)،دهل،دوزله(قومشه)و کمانچه.آنها کار نوازندگی و آموزش رقص به جوانان را بر عهده دارند.خوانندگی و سرایندگی،جزو وظایف آنها نیست.اجرای نمایش معروف به«توره»نیز از وظایف‏ آنهاست.

2-'بخشی‏ها':بخشی به کسی گفته می‏شود که نوازنده‏ چیره دست دوتار باشد و نیز اشعاری را که می‏خواند خود شخصا بسراید و آواز خوب بخواند.یعنی شاعر،نوازنده و خواننده باشد.واژه بخشی،از کلمه بخشش و موهبت الهی‏ آمده است و شامل حال چنین افراد برجسته‏ای می‏شود و با معنای ذیل کلمه بخشی،که در فرهنگ مصاحب آمده، ارتباطی ندارد.

3-'بلیروان‏ها':نی نوازانی هستند که بیشترشان‏ به صورت شبانان و چوپانان،در فضای باز کوهستان به‏ نواختن و فراگیری آن اقدام می‏کنند و گله گوسفندان یا شتران‏ را با آوای نی خود،به چرا و حرکت وا می‏دارند.نی از زیباترین و اصیل‏ترین آلات موسیقی کردهای خراسان است.

4-'لوطی‏ها':مردمانی آواره،سرگشته و بی قید و بند به‏ دنیا هستند.تنها ساز آنها،دپ یا همان دایره است.بیشتر اشعار هزل و هجو می‏خوانند و از ستمگران و صاحبان زور و زر انتقاد می‏کنند،در گذشته،اخبار ایلات و عشایر ولایات‏ را از نقطه‏ای به نقطه دیگر،انتقال می‏دادند و در واقع کار رادیو و تلویزیون کنونی را انجام می‏دادند.آنها مصونیت‏ سیاسی داشتند و هیچ کس حق آزارشان را نداشت.

5-'لولوچی‏ها':آوازه خوانهای غیر حرفه‏ای هستند که‏ معمولا در جوانی یا به مناسبت حال،همراه با تار بخشی‏ها یا ساز عاشق‏ها،یا بدون ساز آواز می‏خوانند.لولوچی‏ها، بابت کار خود،حق گرفتن دستمزد ندارند و مصونیتی هم‏ شامل حال آنها نمی‏شود و باید پاسخگوی آنچه که‏ می‏خوانند،باشند.[۵۶][۵۷][۵۸][۵۹][۶۰][۶۱][۶۲][۶۳][۶۴][۶۵]

علت تغییرلباس و رقص کردهای خراسان ، بعد از کوچ تاریخی[ویرایش]

زنان کرمانج چادرنشین امارلو در کال مانی بجنورد در حال ریسمان بافی

تغییر و تحول لباس به علت شرایط اقلیمی و نوع خاص زندگی کردها یعنی چادرنشینی و سردی و گرمی هوا ، اشکال گوناگون را به خود گرفته و از رنگهای شاد و روشن و دل انگیز متأثر از طبیعت بوده است . رقص ها نیز به علت عدم تحریک کافی در گذشته به ناچار تغییریافت و تحریک آن بیشتر و بیشتر شد . فرهنگ کردها ی خراسان ، مثل آبی در حال حرکت و پرش و خیزش است ودر طول تاریخ با بهرهگیری از مللی که با آن مواجه بوده و از مرزهای روم گرفته تا ارمنستان و گرجستان و قفقاز و آذربایجان است و خراسان و هندوستان ، از زیباییهای هر ملتی بهره گیری نموده و بر غنای خویش افزوده است . در حالی که موسیقی و هنر کردهای غرب ، فاقد این ویژگیها بوده است. صدها آهنگ در موسیقی کرمانجی خراسان وجود دارد که هر کدام ،فلسفه مخصوص به خود دارند که در کتاب تاریخ موسیقی ایران به آن پرداخته اند.[۶۶]

پوشاک[ویرایش]

لباس زنان کردهای خراسان

کردهای خراسان نیز دیرینه دلدادگان و پرچمدار شکوه فرهنگی هستند که به رغم دور بودن از کردستان، مام میهن، توانسته‌اند فرهنگ نیاکان خود را به زیبایی بر دوش بکشند پوشش زن کرمانج خراسان شاخصه‌های منحصربه‌فردی دارد که نوع پارچه، زینت‌ها، نام‌ها و پردازش رنگ از جمله این ویژگی‌ها است. لباس زن کرمانج خراسان شمالی ترکیبی از گراس (goras)،شیلوار، کله (kolle)و نظامی است. بالاتنه که در اصطلاح کرمانجی «گراس» نامیده می‌شود و دامن که در اصطلاح کردی «پارچه» و «شیلوار» نامیده می‌شود، دو قسمت اصلی لباس کرمانجی هستند. بالاتنه لباس، «گراس» نامیده می‌شود که پیراهنی ساده‌است و یقه خاصی ندارد. «کله» پوششی است از جنس پارچه مخمل که بر روی گراس پوشیده می‌شود. برای کله از پارچه مخمل با رنگهای تند و گرم مثل قرمز و سبز و بنفش استفاده می‌شود. این لباس با سکه‌های تزیینی که در اصطلاح کرمانجی «دراو» نامیده می‌شود با تعبیه حلقه بر روی سکه، تزیین می‌شود. سکه‌های متعدد بر روی کله، هنگام راه رفتن، صدایی موزون تولید می‌کند. به حاشیه یقه، جیب‌ها و سر آستین‌های کله، نوارهایی زیگزاگ با رنگهای تند، دوخته می‌شود. زن کرمانج برای پوشش سر از (پشمی) که امروز به روسری موسوم است و شالی مخصوص استفاده می‌کند، این سرپوشها حتی روی چهره زن به جز چشمان را می‌پوشاند.[۶۷][۶۸][۶۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. دکتر محمد حسین پاپلی یزدی کوچ نشینی در شمال خراسان ص 80( در مورد حوزه سکونتی کردهای خراسان به عنوان کردستان یاد کرده)
  2. تاریخ مختصر اعراب جنوب خراسان (عربخانه)
  3. کتاب سه خشتی های کُردی کُرمانجی خراسان (Sê Xiştîyên Kurmancî yê Xorasanê) تالیف پروفسور جلیل جلیل ص 6
  4. (حدود 1.5 میلیون کرد در خراسان، زندگی می کنند. نویسنده و محقق محمد بایراک کتاب، "تاریخ خراسان کردنشین و علوینشین" )
  5. "IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey". Encyclopædia Iranica. March 29, 2012. Retrieved 18 October 2013. 
  6. The Kurds of Khorasan'Abbas-'Ali Madih Iran & the Caucasus Vol. 11, No. 1 (2007), pp.11-31
  7. The Kurds: A Concise History And Fact Book First -by Mehrdad Izady
  8. Avaşin kurdên xorasan/instiya kurdî-stockholm-heg.5-1997.p:46
  9. برزویی ،مجتبی : اوضاع سیاسی کردستان از سال ۱۲۵۸ تا ۱۳۲۵ شمسی ،نشر فکر نو ، ۱۳۷۸ ، ص ۱۴۷
  10. جاناتان ، رندل ، با این رسوایی چه … ص ۳۱
  11. فرهنگستان زبان کردی
  12. روايت لردكر زن سياستمدار معروف انگليسي در رابطه با اقدام شاه عباس در كوچاندن طوايف كرد به خراسان.
  13. دکترکاوه خراسانی در نشریه بیر نبونBîrnebûn چاپ انستیتوی کردی سوئد (در باره کوچاندن کردها به خراسان) ص 34
  14. پاپلی یزدی، دکترمحمدحسین :مقاله مختصری درباره کوچ نشینان کردشمال خراسان، مجله دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دکتر علی شریعتی مشهد (سال شانزدهم، شماره سوم وچهارم، پاییزوزمستان، ۱۳۶۲)
  15. غفاری فرد، عباسقلی:روابط صفویه وازبکان (تهران، دفترمطالعات سیاسی دینی وبین المللی، ۱۳۷۶)
  16. افشارسیستانی، ایرج:ایل‌ها، چادرنشینانوطوایف عشایری ایران، ج۲، (تهران، نسل دانش، ۱۳۶۸)
  17. ک. توحدی، حرکت تاریخی کرد به خراسان، انتشارات توس و اسفند، ۱۳۶۶ و ۱۳۷۸
  18. وان برویین سن ، مارتین ؛ جامعه شناسی مردم کرد ( آغا ، شیخ ، دولت ) ترجمه ابراهیم یونسی ، نشر پانیذ ، چاپ اول ، تهران ۱۳۷۸
  19. حسنعلی پور ، حمید ؛ «وجه تسمیه شیروان» فصلنامه ی خراسان پژوهی ، بهار و تابستان ۷۸ ، مشهد ص ۱۹۶
  20. حسین زاده بوانلو ، اسماعیل ؛ « نقد و بررسی کتاب های حرکت کرد به خراسان» شهروند (نشریه) ، سال هشتم ، شماره ۳۹۴ ، چ کانادا ، ۱۶ بهمن ۱۳۷۷ ص ۸
  21. در خصوص کرد بودن ابومسلم خراسانی ” کتاب تاریخ سیستان” تصحیح ملک الشعرا بهار – انتشارات اساطیر- اشارات بسیاری دارد. ونیز اینکه بعد از قتل ابومسلم فرزندش فاطمه به کردستان گریخته ودر آنجا ازدواج نموده ، وبابک خرمدین از نواده های ابومسلم خراسانی به شمار می آید. در خصوص این موضوع نیز هم در تاریخ طبری ، هم در کتاب سیاست نامه خواجه نظام الملک مطالبی نقل شده است.
  22. انصاف پور ، غلامرضا ؛ تاریخ سیاسی و جغرافیایی مردم کرد ، نشر ارمغان ، چ اول ، تهران ،۱۳۷۹ص ۱۳۵
  23. رنجبر ، سکینه ؛ « دلایل حرکت تاریخی کرد از غرب به خراسان » ، ده نگی کرمانج (مجله) سال اول ، شماره اول ، دانشگاه مشهد ، ۱۳۸۱، ص ۸
  24. شادروز امانی نویسنده کتاب مزداران شمال خراسان
  25. دکتر یوسف متولی در این خصوص مقاله ی با عنوان ( تاملی پیرامون علل و چگونگی مهاجرت کردها به خراسان )
  26. در تاریخ بیهقی اثر :ابوالفضل بیهقی ،در خصوص کردهای خراسان در دوران غزنوی مطالبی نقل شده است ونیز اینکه این کردها در سباه سلطان مسعود غزنوی نیز حضور داشته اند اشاراتی وجود دارد.
  27. علامه حبیبی مورخ افغانی مولف کتاب تاریخ افغانستان
  28. سفرنامه ابن حوقل یا صوره الارض ـ تاریخ افغانستان قبل از اسلام، مسالک و ممالک،
  29. Yazar-araştırmacı Mehmet Bayrak, yeni kitabı “Kürt ve Alevi Tarihinde Horasan
  30. طبق گفته ابن خلکان که رشید یاسمی نيزآن را آورده معلوم می‌شود که کردها حتی پیش از ورود اسلام و یا همزمان با ورود اسلام به ایران در مناطق مرو (خراسان )ساکن بوده‌اند.
  31. دكتر يوسف متولي حقيقي استاد گروه تاريخ دانشگاه نيز درشماره 23 فصلنامه تاريخ تمدن آورده است: "باين كه بسياري از تاريخ نويسان ومحققان، سابقه حضور كردهارا درخراسان به زمان صفويه رسانده‌اند اما شواهدي دردست است كه مساله حضورآنان را در روزگار پيش از صفويه تاييد مي كند. "
  32. در سفرنامه كلاويخو(صفحه 188)
  33. مرحوم رشید یاسمی در مورد حضورکردها در خراسان در اوایل ورود اسلام به ایران
  34. كتاب قاضي تنوخي اززبان دعبل بن علي الخزاعي را كه به نام "شاعرآل محمد" معروف است.
  35. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۷۳۹ طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان خراسان شمالی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۲-۴۷-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۳۰۲ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  36. حرکت تاریخی کرد به خراسان، کلیم الله توحدی، جلد اول،دوم و پنجم .
  37. خراسان شمالی، دکتر یوسف متولی حقیقی
  38. سفرنامه فریزر، نوشته جمیز بیلی فریزر
  39. نادر صاحبقران، کلیم الله توحدی
  40. پایان نامه آقای چمبری
  41. کتاب مطلع الشمس منطقه شمال خراسان در زمان سلطان حسین بین ایلات مختلف کورد.
  42. کتاب دیارو دوتار اسماعیل حسین پور ص 138
  43. ر ک به ;علی عاقل ...عروسی کردهای خراسان ،ماهنامه مهاباد ،ش 66 ص 63
  44. امد تیگرس،نامزدی و عروسی در فرهنگ کرمانجی کردها ،ص 27
  45. برمکیان به پروفسور رعبدالرزاق کانپوی
  46. خمسه نظامی
  47. رساله موسیقی بهجت الروح ـ عبدالمؤمن بن صفی الدین ارموی، با مقدمه هـ. ل. رابینو
  48. بنگرید به آلبوم موسیقی شمال خراسان ، از انتشارات حوزه هنری، سال 1370 و نیز کتاب هفت اورنگ و غیره
  49. نسخه خطی ابن غریب
  50. مطالعات کردی ج 1 شماره 4 سال سوم، تابستان 1365 ، انتشارات بنیاد کرد در پاریس
  51. سفرنامه ناصرالدین شاه به خراسان سال 1300قمری به خط میرزا رضا کلهر، چاپ تهران، سال 1361
  52. حرکت تاریخی کرد به خراسان ـ کلیم ا… توحیدی جلد 1 ، چاپ مشهد، 1371، ص452
  53. سرزمین و مردم قوچان ـ دفتر سوم ، محمد جابانی ، چاپ مشهد، سال 1375 ، ص 70
  54. مهرو، سیاوش؛ شعر کرمانجی در موسیقی کرمانجی خراسان , انتشارات جهانی ، چ اول ، بجنورد سال 1389
  55. حمید نجف زاده , روانشناسی رنگ ها در فرهنگ کرمانجی , فلصنامه کوچ , ص 18
  56. توحدی اوغازی (کانیمال)، کلیم الله مقام موسیقایی » پاییز و زمستان 1377 – شماره 3
  57. سپاهی لائین ـ علیرضا، عروسی در هزار مسجد، کرمانج (مجله) سال اول، شماره 2، آذرماه 1380، چاپ دانشگاه فردوسی مشهد
  58. طبیبی ـ حشمت الله، جامعه شناسی و مردم شناسی ایلات و عشایر، انتشارات دانشگاه تهران، آذرماه 1371.
  59. پاپلی یزدی ـ محمدحسین، کوچ نشینی در شمال خراسان، ترجمه اصغر کریمی، انتشارات استان قدس، 1371.
  60. مجله ادبستان ـ شماره 37 مقاله بهمن بوستان
  61. مصاحبه شفاهی با مرحوم نیازعلی و فرزندش نایبعلی صحرائی در سال 1380
  62. مقاله مروری کوتاه بر زندگانی استاد رحیم خان بخشی بهادری ـ مجله کرمانج دانشگاه فردوسی مشهد.
  63. مصاحبه با استاد هاشم صادقی از مطلعین و محققین پیرامون بخشی های سرحد به ویژه محمدرحیم بخشی چپانلو
  64. ناهید امیدی , دیده دل و دست, ص 21_112
  65. اسماعیل حسین پور, کتاب دیار و دوتار , ص 180
  66. گفت و گویی با استاد کلیم الله توحدی استاد گرانقدر و پژوهشگر برجسته کرمانج شمال خراسان (چاپ شده در گاهنامه فرهنگی ، اجتماعی ، ادبی ، هنری سال اول ،شماره دوم ، آذر ماه 1380 )
  67. رشیدی ـ اکرم، آشنایی با جاذبه های بجنورد، روزنامه اطلاعات، 26 اردیبهشت 1383
  68. صادقی ـ مرتضی، ماتیکان مانه و سملقان، انتشارات مهردامون، بهمن 1383
  69. کتاب “پوشاک و زیورآلات عشایر کرمانج خراسان” تحقیق و پژوهش خانم “سارا وطن‌ دوست

منابع[ویرایش]

  • Nomades et sédentaires/ KURDES DU KHORASSAN Shahla khorasanî
  • The Kurds in Khorasan, North-east of Iran
  • The-Kurds-in-Khorasan
  • تصاویر قدیمی و تاریخی از زنان ، مردان ، عشایر ، حاکمان و زندگی کُردهای خراسان در ۱۵۰ – ۲۰۰ ساله اخیر
  • Kurds in Khorasan (Cultural and Civil Society of Khorasani Kurds)
  • Yûzyıla Girerken Kürtler Author: Nacî Kutlay Date & Place: 2002, İstanbul
  • کتاب مرزداران کیسمار در رابطه با تاریخ کردهای خراسان
  • جلد یک و دوم کتاب «کوچندگان کُرمانج»خراسان شمالی تالیف «سیاوش فاتح»
  • برگرفته از- کتاب حرکت تاریخی کرد به خراسان- کلیم الله توحدی 1366
  • رشیدی ـ اکرم، آشنایی با جاذبه های بجنورد، روزنامه اطلاعات، 26 اردیبهشت 1383.
  • کتاب تاریخ کردهای کوچبر حتی خراسان – جلد یک و دو – شورش رشی
  • صادقی ـ مرتضی، ماتیکان مانه و سملقان، انتشارات مهردامون، بهمن 1383.
  • درویشی ـ محمدرضا، از میان سروده ها و سکوت ها، موسسه فرهنگی ماهور، تهران 1380.
  • طلوعی ـ محمود، خواندنی های قرن، نشر گفتار، چاپ دوم، سال 1365.
  • رشیدی ـ اکرم، آشنایی با جاذبه های بجنورد،…
  • توحدی ـ کلیم ا…، کرمانج (کجله) سال اول، شماره دوم، آذرماه 1380، چاپ دانشگاه فردوسی مشهد.
  • آیینه و آواز ـ محمدرضا درویشی
  • رساله موسیقی خراسان پژوهش استاد اردلان
  • صفی زاده ، فاروق، پژوهشی درباره ترانه های کردی ، ناشر ایران جام ، چ اول ، تهران ۱۳۷۵ ص ۳۱
  • رندل ، جاناتان ؛ با این رسوایی چه بخشایشی؟ ، نشر پانیذ ، چ اول ، تهران ۱۳۷۹ص۱ ۳
  • وان برویین سن ، مارتین ؛ جامعه شناسی مردم کرد ( آغا ، شیخ ، دولت ) ترجمه ابراهیم یونسی ، نشر پانیذ ، چاپ اول ، تهران ۱۳۷۸صص ۱۶۸-۱۷۰
  • طبیبی ، حشمت ا.. ؛ مبانی جامعه شناسی و مردم شناسی ایلات و عشایر (نمونه موردی عشایر کرد) انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ اول ۱۳۷۱ص ۱۶۴
  • حسین زاده بوانلو ، اسماعیل ؛ « نقد و بررسی کتاب های حرکت کرد به خراسان» شهروند (نشریه) ، سال هشتم ، شماره ۳۹۴ ، چ کانادا ، ۱۶ بهمن ۱۳۷۷ ص ۸
  • حسنعلی پور ، حمید ؛ «وجه تسمیه شیروان» فصلنامه ی خراسان پژوهی ، بهار و تابستان ۷۸ ، مشهد ص ۱۹۶
  • ملاعمر ، عیسی صالح ؛ بحران آفرینی ابر قدرتها در کردستان عراق ، نشر توکلی ، چ اول ، تهران ۱۳۸۰ص۲۷
  • عبدالوحید ،سرهنگ شیخ : کردها وسرزمین شان ،ترجمه صلاح الدین عباسی ، نشر احسان ،سال۱۳۷۸ ص۲۸،
  • برزویی ،مجتبی : اوضاع سیاسی کردستان از سال ۱۲۵۸ تا ۱۳۲۵ شمسی ،نشر فکر نو ، ۱۳۷۸ ، ص ۱۴۷
  • دکتر حشمت ا… طبیبی ، جامعه شناسی و مردم شناسی … ص ۱۱۵
  • گ.ب ، آلوپف ،کردان گوران و مسأله ی کرد در ترکیه ص ۵۲
  • انصاف پور ، غلامرضا ؛ تاریخ سیاسی و جغرافیایی مردم کرد ، نشر ارمغان ، چ اول ، تهران ،۱۳۷۹ص ۱۳۵
  • رنجبر ، سکینه ؛ « دلایل حرکت تاریخی کرد از غرب به خراسان » ، ده نگی کرمانج (مجله) سال اول ، شماره اول ، دانشگاه مشهد ، ۱۳۸۱، ص ۸
  • کتاب كوچندگان كرمانج تالیف سياوش فاتحي
  • کتاب اسفراین، دیروز، امروز تالیف استاد توحدی
  • کتاب جامعه عشایری کُردهای خلخال (کُرمانج) تالیف حسن صمدزاده
  • کتاب تاریخ ادبیات کُردی نوشته پروفسور قاناتِ کُردو
  • کتاب «بروسک و صور خیال در شعر و موسیقی کرمانجی» در ۲۰۸ صفحه به نویسندگی «محمدرضا منصوری»
  • کتاب فرهنگ قومی و جغرافیای شهرها وابادی های خراسان شمالی.علی رحمتی
  • “Kurd li Xorasanê û penda kurmancî” bi pênûsa Xalid Salêh
  • جلد دوم کتاب “کوچندگان کُرمانج” تالیف سیاوش فاتحی
  • Elfabêya Kurdî & Bingehên Gramera Kurdmancî Celadet bedirxan
  • چوخه پوشان نامدار کتابی بسیار ارزشمند در رابطه با ورزش و آئین کشتی کردی یا کشتی باچوخه در شمال خراسان
  • کتاب کشتی کردی باچوخه تالیف علی محمد جهانی .منطقه شمال خراسان