سرزمین ماد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سرزمین ماد
طرحی از نخستین شاهک ماد
اطلاعات کلی
نام کشورماد
نام‌های دیگرمدی، مدیا،
نام‌های مشابهآمادا، آمادان، همدان
نخستین پیشوادیاکو
آخرین پیشواآستیاگ
پیشوایان دیگرهاناسیروکا
دوران۶۷۳ پ.م.
مقرّ سیاسی یا محل اجتماعدژ هگمتانه
سایر اطلاعات
شناخته شدهکشور قبایلی
محدوده قلمرومتغییر
شاهک نشین‌هاآمادا،خارخار آرازیاش
زاگروتی، کیشه‌سو، گیزیلبوندا
آندیا، بیت کاری ساپاردا
زیکرتو
دیرینگیسده هفتم پ.م.
جنگجویان مادی در دولت هخامنشی
ماد پس از انقراض آشور

سرزمین ماد، مادیا و یا مَدیا سرزمینی باستانی در شمال غربی ایران بود. در آغاز هزارهٔ‌یکم پیش از میلاد، قبایل مادی، سکونت در اراضی غرب ایران را که بعدها ماد نامیده شد، آغاز کردند. جایی که در آن زمان نشیمن‌گاه شاهک‌نشین‌های فراوان و گروه‌های قومی و زبانی گوناگونی مانند کوتی‌ها، لولوبی‌ها، کاسی‌ها و هوری‌ها بود. بعدها، در سده‌های نهم و هشتم پیش از میلاد، قدرت مادها تا حدی زیادی افزایش یافت و نقش آن‌ها برجسته شد و سرانجام در سدهٔ هفتم پیش از میلاد، سرتاسر غرب ایران و برخی از مناطق نزدیک آن به مادها تعلق یافت. بنابراین، مرزهای ماد در طول چند صد سال، به‌تدریج و رفته‌رفته تغییر کرد؛ با این حال، گسترهٔ جغرافیایی دقیق ماد برای ما ناشناخته باقی مانده‌است.[۱]

جماعت بدوی ماد[ویرایش]

در دورهٔ نخستین، مرزهای غربی شاهک‌نشین‌های ماد که از یکدیگر مستقل بودند، از مرزهای غربی دشت همدان فراتر نمی‌رفتند. اطلاعات ما دربارهٔ حدود شمالی و شرق ماد بسیار اندک است. با این حال، سرزمین اصلی ماد، آن‌گونه که آشوری‌ها از اواخر سدهٔ نهم پیش از میلاد تا آغاز سدهٔ هفتم پیش از میلاد آن را می‌شناختند، از سوی شمال به قزل‌بنده محدود می‌شد که قزل‌بنده در کوه‌های قافلان‌کوه در شمال دشت همدان قرار داشت؛ از سوی غرب و شمال غرب نیز محدودهٔ آن از دشت همدان فراتر نمی‌رفت و به کوه‌های زاگرس محدود می‌شد، به جز در جنوب غربی که مادها تا دره‌های زاگرس را در اختیار داشتند که این مرز در دامنهٔ رشته‌کوه گرین واقع شده بود و ماد را از الیپی، پادشاهی‌ای در نواحی پیشه‌کوه به سمت جنوب کرمانشاه، جدا می‌کرد. از سوی جنوب نیز مرز ماد به منطقهٔ ایلامی سیماشکی محدود می‌شد که امروزه با درهٔ خرم‌آباد تطبیق داده می‌شود.[۲]

نام ماد نخستین بار در متون شلمنسر سوم (۸۵۸–۸۲۴ پ. م) پادشاه آشور آمده‌است و در آن از مردم سرزمین مادا نام برده شده‌است. ساکنان این سرزمین به نام ماد شناخته شدند.[۳] سرزمین آذربایجان فعلی در شمال غربی فلات ایران را با نام ماد کوچک و نواحی کردستان، تهران (ری)، حوزهٔ شمال غربی کویر مرکزی و همدان را با نام ماد بزرگ می‌شناختند. نخستین پایتخت کشور ماد هگمتانه نام داشت.

سالشمار[ویرایش]

آغاز تهاجم به سرزمین ماد[ویرایش]

آشوریان تا پایان دوران حکومت آشورناسیراپال‌دوم از قلل مرزی زاگرس نگذشته به نقاط دور دست ماد نفوذ نمی‌کردند. ولی بعد از آنکه پایگاه جنگی در زاموآ برای خود ایجاد کردند در جهت سرزمین ماد و دریای خزر تهاجمات سریع بع عمل آوردند. اتحادیه قبایل ماد تا حدود دهه سوم پ. م. برخوردی با آشور نداشت. در سال ۸۴۲ (پیش از میلاد) سلمنسرسوم آشوب نامار را خاموش کرد و یانزی بیت‌همبان را که مجاور محل بود به پادشاهی نامار مستقر ساخت اما پیشوای (یانزی) مزبور در سال ۸۳۴ (پیش از میلاد) از اطاعت آشور سرپیچی کرد و این بهانه‌ای برای نخستین لشکرکشی سلمنسرسوم به خاک ماد شد. آشوریان از سوی شمال‌شرقی و از طریق گردنه‌های جبال خشمار به طرف نامار سرازیر شدند. آشوریان دژهای نامار را تارومار کرده اموالی که در کوهستان‌ها مخفی شده‌بود تصرف نمودند و این عملیات چنان سریع انجام گرفت که فرصتی برای اقدامات دیگر باقی ماند و لشکریان آشور به قصد غارت و چپاول بسوی داخل سرزمین ماد به حرکت درآمدند. محتملا یانزی (شاه) نامار به ماد گریخته بود و این خود بهانه‌ای برای حمله آشوریان به آن خطه شد. لشکریان آشور در مرحله اول پیشرفت وارد کشور پارسوآ شدند و از ۲۷ شاهک آنجا خراج ستاندند.

در ادامه تجاوزات، آشوریان از کوهها گذشته به سرزمین مسی در قسمت علیای رودجغتو سرازیر شدند و سپس بسوی دیگر سلسله جبال مزبور و ناحیه آرازیاش و خارخار که در آن عهد به اتحادیه قبایل ماد تعلق داشت حرکت کردند. منابع آشوری برای بار اول از سرزمین آمادای یاد می‌کنند. ظاهرا لشکر آشور به بخش علیای قزل‌اوزن نزدیک بیجار و شاید دره همدان کنونی نفوذ کردند.

سالنامه‌های سلمنسرسوم نام چهار دژ که وی در کشور مادها اشغال کرد ذکر می‌کنند[۸]. آشوریان عده‌ای از ساکنان را به بردگی بردند و بخش اعظم ساکنان و دامها علی‌رسم در کوهها پنهان شده بودند و آشوریان مدتی در دره‌ها یکه‌تازی کردند حتی در خارخار تصویر سلمنسر را بر سنگ نقر کردند. ولی با اینحال راه بازگشت پیش گرفتند و یانزی نامار را که به اسارت درآورده بودند با خود بردند.

دایان آشور[ویرایش]

محاصره و تسلیم شدن یکی از شاهکان اتحادیه قبایل ماد

لشکرکشی‌ها در سال‌های بعد ادامه یافت و سردار (تورتان) دایان‌ آشور در سال ۸۲۷ (پیش از میلاد) بسوی زاب بزرگ حرکت کرده سپس سرزمین گیلزان را در کرانه غربی دریاچه اورمیه فرو گرفت. دایان‌ آشور تعدادی دام‌های شاخدار و اسب از گیلزان و پادشاهی‌های مجاور تا آندیا بر مسیر سفلای رود قزل‌اوزن برسم خراج گرفت. در همان سال در آشور جنگ خانگی جدی آغاز شد و فقط شامشی‌-آداد پنجم پادشاه جدید آشور موفق شد مجدداً قدرت حکومتی واحد را در سراسر خاک پادشاهی مستقر سازد.

ایشپوعینی پادشاه اورارتو به هنگام جنگ‌های خانگی آشور به کرانه‌های دریاچه ارومیه آمد پادشاهی گیلزان را به اورارتو منضم ساخت و ظاهراً شکست سختی به پادشاهی مننا متحد آشور وارد کرد زیرا که در دهه دوم سده نهم پ. م. شارسینا متحد استراتژیک اورارتو، شاه مننا بوده‌است.

شامشی آدادپنجم[ویرایش]

شامشی‌آداد از کوه کولار گذشته هدایای تقدیمی بوشکیه، مننا، پارسوا را اخذ و سرزمین میسیان کرده دهکده‌ها و نقاط مسکونی بسیار آتش زدند. آنگاه آشوریان به کوهستان گیزیل‌بوندا که ناحیه مجاور دریاچه اورمیه را از سرزمین ویژه ماد جدا می‌کرده روی آوردند. مهاجمان پس از آنکه نخستین دژ کوهستانی ناحیه مزبور را به تصرف درآوردند دو تن از پیشوایان گیزیل بوندا به منظور جلب عطوفت ایشان تعدادی اسب بارکش و عرابه به رسم هدیه تقدیم کردند ولی پیشوای سومی بنام پیریشاتی تصمیم گرفت پایداری کند اما شکست سختی متحمل و خود وی نیز اسیر شد. یکی دیگر از سران گیزیل‌بوندا اظهار انقیاد کرد و شامشی‌آدادپنجم در قلعه وی که به سیبار موسوم بود لوحی به پا داشت و تصویر خویش و نبشته‌هایی بر آن منقور ساخت. ظاهرا آشوریان در مشرق قزل اوزن بودند و راه بسوی سرزمین ماد گشوده شده بود.

مادیها تحت رهبری پیشوای اتحادیه قبایل قرار داشتند و این شخص هاناسیروکا نام داشت و مقرّ وی دژ ساگ بیتو بود. وی خواست در کوههای البرز پنهان شود ولی شاه آشور مادیها را مجبور به پیکار کرد. به روایت لوح آشوری متجاوزان ۲۳۰۰ کشته و ۱۲۰۰ نقاط مسکونی را ویران کردند و ۱۴۰ سوار به اسیری گرفتند[۹]. پایداری مادیها درهم شکسته نشد و مون سو آرتا فرمانفرمای آرازیاش هنگامی که آشوریان در بازگشت از کوههای میان قروین و همدان عبور می‌کردند راه را بر ایشان سد کرد ولی به این دسته از مادیها ضربهٔ سختی وارد آمد به موجب لوح نبشته ۱۰۷۰ تن کشته و عده‌ کثیری را آشوریان به بردگی بردند و تعدادی دام به رسم هدیه اخذ کردند.[۱۰].

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Dandamayev and Medvedskaya, MEDIA.
  2. Dandamayev and Medvedskaya, MEDIA.
  3. «MEDIA». Encyclopædia Britannica.
  4. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  5. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  6. c. 708 Deioces founds Median Kingdom with its capital in Ecbatana. iranicaonline.org
  7. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  8. کوآکیندا Ku-akinda، تازانابی Tarzanabi، اسامول Es-amul، کینابلیلا Kinablila،
  9. ۱۴۰ سوار نکته جالبی است و خصوصیت قبیله فوق را نشان میدهد که ایشان سوارکار بودند.
  10. این قسمت لوح شامشی از طریق دیگر در شاهنامه انعکاس یافته است

منابع[ویرایش]

  • Dandamayev, Muhammad A; Medvedskaya, Inna Nikolaevna (15 Aug 2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 2 Oct 2012.

پیوند به بیرون[ویرایش]