محمد قاضی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
محمد قاضی
Mohammad Ghazi (translator).jpg
زادروز۱۲ مرداد ۱۲۹۲
مهاباد
درگذشت۲۴ دی ۱۳۷۶ (۸۴ سال)
بیمارستان دی تهران
مدفنمقبره الشعراء مهاباد
محل زندگیتهران
ملیتایرانی
پیشهمترجم، شاعر
سازمانسیاسی نبوده
کارهای برجستهترجمه «دن کیشوت» و «نان و شراب» و «شازده کوچولو» به فارسی
عنوانزوربای ایرانی
مذهبسنی
همسر(ها)ایران
فرزندانفرهاد و مریم
والدینمیرزاعبدالخالق قاضی، آمنه خانم

محمد قاضی (زادهٔ ۱۲ مرداد ۱۲۹۲ در مهاباد - درگذشتهٔ ۲۴ دی ۱۳۷۶ در تهران) مترجم و نویسنده برجستهٔ کرد ایرانی، و مترجم آثاری چون دن کیشوت و زوربای یونانی و شازده کوچولو به زبان فارسی است.

زندگی[ویرایش]

محمد قاضی فرزند میرزاعبدالخالق قاضی در ۱۲ مرداد ۱۲۹۲ در شهر مهاباد در استان آذربایجان غربی ایران به دنیا آمد. وی در کتاب سرگذشت خود به نام خاطرات یک مترجم می‌نویسد:

«پدر من ابتدا یک فرزند به نام محمد داشت که فوت کرد، سپس یک دختر داشت، آن هم فوت کرد، خداوند پسر دیگری به پدر و مادرم داد و به دلیل اینکه پدرم به نام محمد علاقه داشت نام این کودک را نیز محمد گذاشت، اما این محمد ثانی هم بعد از مدتی فوت کرد. اما پدرم دست از تلاش برنداشت و دوباره صاحب فرزند پسر دیگری شد و نام وی را نیز محمد گذاشت. این محمد ثالث من هستم و خدا رحم کرد که شهید ثالث نشدم.»

میرزاعبدالخالق امام جمعه مهاباد بود. محمد قاضی آموختن زبان فرانسه را در مهاباد نزد ادیب کُرد «گیو مکریانی» آغاز کرد.

قاضی در سال ۱۳۰۸ با کمک عموی خود میرزاجواد قاضی که از آلمان دیپلم حقوق گرفته بود و در وزارت دادگستری کار می‌کرد، به تهران آمد و در سال ۱۳۱۵ از دارالفنون در رشته ادبی دیپلم گرفت. در سال ۱۳۱۸ دورهٔ دانشکده حقوق دانشگاه تهران را در رشتهٔ قضایی به پایان برد. او در طول این دوران همیشه جزو بهترین شاگردان زبان فرانسه بود. از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰ دورهٔ خدمت نظام را با درجهٔ ستوان دومی در دادرسی ارتش گذراند.

محمد قاضی در مهر ۱۳۲۰ به استخدام وزارت دارایی درآمد. در سال ۱۳۵۵ از خدمت دولتی بازنشسته شد. وی از اعضای حزب توده ایران بود، و به عقاید خویش وفادار ماند.[۱]

از ابتدای دههٔ ۱۳۲۰ با ترجمهٔ اثری کوچک از ویکتور هوگو به نام «کلود ولگرد»، نخستین قدم را در راه ترجمه برداشت و پس از آن ۱۰ سال ترجمه را کنار گذاشت. در سال ۱۳۲۹ پس از صرف یک سال‌و نیم وقت برای ترجمهٔ جزیره پنگوئن‌ها اثر آناتول فرانس، به‌زحمت توانست ناشری برای این کتاب پیدا کند، اما سه سال بعد که این اثر انتشار یافت، به دلیل شیوایی و روانی و موضوع متفاوت کتاب، آناتول فرانس از ردیف نویسندگان بی‌بازاری که کتابشان در انبار کتاب‌فروشانِ ایران خاک می‌خورد به درآمد. در این باره نجف دریابندری در روزنامه اطلاعات مطلبی با عنوان «مترجمی که آناتول فرانس را نجات داد» نوشت. در سال ۱۳۳۳ کتاب شازده کوچولو نوشتهٔ سنت اگزوپری را ترجمه کرد که بارها تجدید چاپ شد. محمد قاضی با ترجمهٔ دورهٔ کامل دن کیشوت اثر سروانتس در سال‌های ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۷ جایزهٔ بهترین ترجمهٔ سال را از دانشگاه تهران دریافت کرد.[۲]

محمد قاضی پس از بازنشستگی به فعالیت در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پرداخت که حاصل این دوره ترجمهٔ کتاب‌های «باخانمان» از هکتور مالو، ماجراجوی جوان از ژاک ژروند و زوربای یونانی از نیکوس کازانتزاکیس است.

محمد قاضی در ۱۳۵۴ به بیماری سرطان حنجره دچار شد و هنگامی که برای معالجه به آلمان رفت، بیماری تارهای صوتی و نای او را گرفته بود و پس از جراحی، به‌علت از دست دادن تارهای صوتی، دیگر نمی‌توانست سخن بگوید و از دستگاهی استفاده می‌کرد که صدایی ویژه تولید می‌کرد. با این حال کار ترجمه را ادامه داد، و ترجمه‌های جدیدی از او تا آخرین سال حیاتش انتشار می‌یافت. وی ۵۰ سال ترجمه کرد و نوشت و نتیجه تلاش او ۶۸ اثر اعم از ترجمه ادبی و آثار خود او به زبان فارسی است.

از آثار مهم ترجمه‌شده توسط او می‌توان به دن کیشوت اثر سروانتس، نان و شراب اثر اینیاتسیو سیلونه، آزادی یا مرگ، و در زیر یوغ نام برد. وی از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه می‌کرد. همچنین چند اثر را از کردی به فارسی برگرداند.

او در مقدمه کتاب‌هایش بسیار تحلیل‌های عالی و عقاید جالبی را گنجانده که کتاب‌های مورد ترجمه او را بسیار جذاب‌تر می‌کند. او در مقدمه کتاب زوربای یونانی، خود را «زوربای ایرانی» نامیده‌است. خودش می‌گوید: «من زوربای ایرانی هستم.»

محمد قاضی در سحرگاه چهارشنبه ۲۴ دی ۱۳۷۶ در ۸۴ سالگی در تهران درگذشت. همسر وی، «ایران» پیش از او درگذشته بود. محمد قاضی در شهر زادگاه خود مهاباد به خاک سپرده شد. در فروردین ۱۳۸۶ خورشیدی در کوی دانشگاه مهاباد از مجسمه محمد قاضی به بالای چهار متر ساختهٔ هادی ضیاءالدّینی پرده‌برداری شد.[۳]

در نتیجه تلاش‌های انجمن صنفی مترجمان ایران، نام بوستان سهیل به بوستان محمد قاضی، مترجم شهیر معاصر، تغییر یافت.

بوستان محمد قاضی در تهران[ویرایش]

در ۲۷ مرداد سال ۱۳۹۴، انجمن صنفی مترجمان ایران به پاس قدردانی از پنجاه سال تلاش بی‌وقفهٔ قاضی در برگرداندن ارزشمندترین آثار ادبی و داستانیِ ادبیات فرانسه به زبان فارسی، توانست پس از یک سال و نیم تلاش و پیگیری، موافقت شورای شهر تهران را برای تغییر نام نزدیک‌ترین بوستان به محل زندگی محمد قاضی در یکی از خیابان‌های منتهی به خیابان شریعتی در تهران، جلب کند و به این ترتیب بر اثر فرجام‌نگری انجمن صنفی مترجمان ایران نام «بوستان سهیل» به «بوستان محمد قاضی» تغییر نام یافت.[۴]

آثار[ویرایش]

برخی از نویسندگانی که آثارشان در فهرست ذیل آمده، برای نخستین بار به کوشش محمد قاضی به ایرانیان معرفی شدند.[۵] فهرست ترجمه‌های قاضی به شرح زیر است:

کتاب‌شناسی
نام نویسنده مترجم ناشر فارسی سال انتشار فارسی توضیحات
دن کیشوت میگل سروانتس آری ۱۳۱۹ و ۱۳۳۶ دو جلدی
کلود ولگرد ویکتور هوگو آری ۱۳۱۹
سپید دندان جک لندن آری ۱۳۳۱
جزیره پنگوئن‌ها آناتول فرانس آری ۱۳۳۲
در آغوش خانواده هکتور مالو آری ۱۳۳۴
شاهزاده و گدا مارک توین آری ۱۳۳۴
شازده کوچولو آنتوان دو سنت‌اگزوپری آری انتشارات امیر کبیر ۱۳۳۵
ساده‌دل ولتر آری ۱۳۳۵
مادام بوواری گوستاو فلوبر آری ۱۳۴۱
نان و شراب اینیاتسیو سیلونه آری انتشارات امیر کبیر ۱۳۴۵
نظری به طبیعت و اسرار آن لئون برتون آری ۱۳۳۵
آخرین روز یک محکوم ویکتور هوگو آری ۱۳۳۴
تاریک‌ترین زندان ایوان اولبرخت آری ۱۳۳۷
نیه توچکا فئودور داستایوسکی آری ۱۳۳۸
مهاتما گاندی رومن رولان آری ۱۳۴۳
دوریت کوچک چارلز دیکنز آری ۱۳۴۳
طلا بلز ساندرار آری ۱۳۴۳
مرده ریگ گی دو موپاسان آری ۱۳۴۵
تپلی گی دو موپاسان آری ۱۳۴۶ که مکمل مرده ریگ است
مادر پرل باک آری ۱۳۴۵
دکتر کنوک ژول رومن آری انتشارات آگاه
انتشارات فرهنگ جاوید
۱۳۴۵، ۱۳۹۵
آدم‌ها و خرچنگ‌ها خوزه دو کاسترو آری ۱۳۴۶
آزادی یا مرگ نیکوس کازانتزاکیس آری ۱۳۴۸
دربارهٔ مفهوم انجیل‌ها کری ولف آری ۱۳۴۷
ناپلئون تارله آری ۱۳۴۹
مسیح باز مصلوب نیکوس کازانتزاکیس آری انتشارات خوارزمی ۱۳۴۹
ایالات نامتحد ولادیمیر پوزنر آری ۱۳۵۱
بردگان سیاه کایل آنستوت آری ۱۳۵۱
ماجرای یک پیشوای شهید اینیاتسیو سیلونه آری انتشارات نیل
انتشارات فرهنگ جاوید
۱۳۵۲، ۱۳۹۳ چاپ سوم، چاپ اوّل با نام ماجرای یک مسیحی فقیر
سرمایه‌داری آمریکا]] [[ماریان دوبوزی آری ۱۳۵۲
ماجراجوی جوان ژاک سروون آری ۱۳۵۲
پولینا چشم و چراغ کوهپایه آناماریا ماتوته آری ۱۳۵۳
داستان کودکی من چارلی چاپلین آری ۱۳۳۵
فاجعه سرخپوستان آمریکا دی براون آری ۱۳۵۳
باخانمان هکتور مالو آری ۱۳۵۶
قربانی کورتزیو مالاپارته آری ۱۳۵۶
سگ کینه‌توز آلبرتو واسکز فیگه‌رو آری ۱۳۵۶
بی ریشه آری ۱۳۵۶ مجموعه داستان
زن نانوا مارسل پانیول آری ۱۳۵۶ چاپ دوم
قلعه مالویل روبر مرل آری انتشارات نیلوفر ۱۳۵۶ چاپ اول
زوربای یونانی نیکوس کازانتزاکیس آری انتشارات خوارزمی ۱۳۵۷
بیست کشور آمریکای لاتین مارسل نیدرگانگ آری ۱۳۵۶
درد ملت ابراهیم احمد آری ۱۳۵۸ ترجمه از کردی به فارسی با همکاری احمد قاضی از رمان کُردی ژانی گَل (درد ملت)
کمون پاریس دانشمندان شوروی آری ۱۳۵۹
پنج قصه از هانس کریستیان آندرسن هانس کریستیان آندرسن آری ۱۳۵۸
در نبردی مشکوک جان استاین‌بک آری ۱۳۶۰
مادر ماکسیم گورکی آری ۱۳۶۱
زمین و زمان آولکوف آری انتشارات علمی ۱۳۶۱
کلیم سامگین ماکسیم گورکی آری ۱۳۶۱
عروج جرزی کوزینسکی آری ۱۳۶۳ ترجمه با همکاری غلامحسین میرزاصالح
در زیر یوغ ایوان وازوف آری ۱۳۶۲
کرد و کردستان واسیلی نیکیتین آری
حلقه سوم کوستاس تاکتیس آری فرهنگ نشر نو
انتشارات فرهنگ جاوید
۱۳۶۳، ۱۳۹۸
دکامرون بوکاچیو آری
پسرک روزنامه فروش هانس دومینیک آری انتشارات نیلوفر
سقوط پاریس ایلیا ارنبورگ آری کتاب زمان
انتشارات نیلوفر
۱۳۶۹/ ۱۳۹۶ بازخوانی و ویرایش در چاپ دوم توسط هژبر سنجرخانی
چهل روز موسی داغ فرانتس ورفل آری ۱۳۷۳
صلاح‌الدین ایوبی آلبر شاندور آری
تاریخ ارمنستان هراند پاسدرماجیان آری
تاریخ مردمی آمریکا هاروی واسرمن آری
سمرقند آری
غروب فرشتگان پاسکال چاکماکیان آری
کوروش کبیر آلبر شاندور آری
خاطرات یک مترجم آری
سرگذشت ترجمه‌های من آری
زارا، عشق چوپان آری ۱۳۲۰

در مورد قاضی[ویرایش]

  • محمدرضا شفیعی کدکنی در هشتاد و یکمین زادروز قاضی او را نویسنده، شاعر و ادیب بزرگ زمانه خواند و با ابراز ارادت به پیشگاه آن استاد، این شعر را پیشکش او کرد:

قاضیا! نادره مردا! و بزرگا! رادا!

سال هشتاد و یکم بر تو مبارک بادا!

شادی مردم ایران چو بود شادی تو

بو که بینم همه ایام به کامت شادا

پیر دیری چو تو، در دهر نبینم امروز

از در بلخ گزین تا به خط بغدادا

شمع کُردانی و کُردان دل ایرانشهرند

ای تو شمع دل ما، پرتوت افزون بادا

خان زند، آن که چنو مادر ایران کم زاد

رستم کُرد بُد اما نه که فرخزادا

اصل «کُرمانجی» و «گورانی» و «زازا» خود چیست؟

حرف شیرین که سخن سر کُنَد از فرهادا

عمری ای دوست به فرهنگ وطن جان بخشید

قلمت صاعقهٔ هر بد و هر بیدادا

همچنین شاد و هُشیوار و سخن پیشه بزی

نیز هشتاد دگر بر سر این هشتادا[۶]

بی‌حنجره

صدای خموشت رساتر است

بی‌پنجره

فضای زمین خوش نماتر است

فریاد بی‌صدای تو از هر صدا

با گوش‌های بسته من آشناتر است

مکث تو از تمام صداها صداتر است

سنگین نشسته برف

بر بام

اما درون خانه

از آسمان و باغ خدا دلگشاتر است

از خندهٔ ستاره و گل با صفاتر است

با تارهای صوتی

بانگ تو نارسا بود

اینک صدای تو در باد

از گیسوان دلبر جانان رهاتر است.[۷]

آثار نوشته شده در مورد قاضی[ویرایش]

کتابهایی که مستقلاً در مورد محمد قاضی نوشته شده‌اند:

  • حنجرهٔ ترجمه، شناخت نامه استاد محمد قاضی، صلاح پایانیانی، ناشر مؤلف، مهاباد ۱۳۹۴، شابک ‎۹۷۸-۶۰۰-۰۴-۴۳۳۳-۷
  • محمد قاضی و رسالت مترجم، عرفان قانعی فرد، انتشارات نقش و نگار، تهران ۱۳۷۹
  • دمی با قاضی و ترجمه، عرفان قانعی فرد، نشر ژیار، سنندج ۱۳۷۶ ـ شابک ‎۹۶۴-۹۱۶۳۸-۱-۶
  • سرگذشت ترجمه‌های من، محمد قاضی، نشر روایت، تهران ۱۳۷۳
  • خاطرات یک مترجم، محمد قاضی، انتشارات زنده رود، اصفهان ۱۳۷۱
  • محمد قاضی کیست و چه کرد؟ سید علی صالحی، نشر ققنوس، تهران ۱۳۶۸

پانویس[ویرایش]

  1. «به یاد زوربای ایرانی رفیق محمد قاضی (۱۳۷۶–۱۲۹۲)». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۱۳.
  2. بدرالسادات رئوفی، یادواره بزرگان: محمد قاضی، از شازده کوچولو تا زوربای یونانی، در: رادیو زمانه، تاریخ انتشار: ۲۳ مهر ۱۳۸۷.
  3. کتاب نیوز
  4. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ اوت ۲۰۱۸.
  5. روند تاریخی نخستین مواجههٔ ایرانیان با نویسندگان بزرگ فرانسوی زبان از رهگذار ترجمهٔ آثار ادبی فارسی، ایوان، فصلنامه فرهنگی هنری ایران و فرانسه، شماره 2، 2018
  6. یادی از محمد قاضی، اسماعیل شمس، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
  7. صلاح پایانیانی، حنجره ترجمه (شناخت نامه استاد محمد قاضی)، ص 533، 1394

منابع[ویرایش]

  • کتاب محمد قاضی، نوشته سید علی صالحی، صفحات ۱۱۷ تا ۱۲۰
  • ادبستان

پیوند به بیرون[ویرایش]