کردی جنوبی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
کردی جنوبی
کردی: کوردیی باشووری ,کوردی خوارگ
زبان بومی درشرق عراق, غرب ایران
تعداد گویشوران
۳,۰۰۰,۰۰۰ در ایران  (۲۰۰۰)e18
گویش‌ها
الفبای کردی, الفبای عربی (الفبای سورانی)
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۳sdh
گلاتولوگsout2640[۱]
زبان‌شناسی58-AAA-c
{{{mapalt}}}

کردی جنوبی یا کردی خوارین زبان کردهای کرمانشاه، و کردهای ایلام میشود.

برخی نظریات پیرامون کردی جنوبی[ویرایش]

دیوید نیل مکنزی زبان‌شناس به هنگام پژوهش بر روی گویش‌های مختلف منطقۀ جنوب کردستان ایران، لهجه‌های گوناگون این منطقه همچون «اورامی، کندوله‌ای، کرمانشاهی و ...» را «پرشمار و جدا از یگدیگر» دانست، اما آن‌ها را زیر نام کلی «لهجه‌های جنوبی کردی» طبقه‌بندی کرد. گ. ب. آکوپف معتقد است که مکنزی به تفاوت میان لهجه، گویش و شیوۀ سخن توجه نمی‌کند و علاوه بر آن نسبت به پژوهش‌های بسیاری که قبل از او توسط زبان‌شناسان و کردشناسانی همچون گ. هورنله، رودیگر و پت دربارۀ «روندهای وحدت زبانی مردم جنوب کردستان» انجام شده بی‌تفاوت بوده‌است. همچنین باید اشاره کرد که مکنزی علیرغم این اظهار نظر دربارۀ جدایی‌های میان گویش‌های جنوب کردستان، آن‌ها را ذیل مفهوم «گویش گورانی» وحدت می‌دهد و گویش‌های جنوبی کردی را به گورانی منسوب می‌کند که در ادبیات نوشتاری کردی گورانی استوار شده‌است.[۲]

پ. لرخ با جمع‌بندی دیدگاه‌های پژوهشگران پیش از خود که به پژوهش بر روی گویش‌های منطقۀ جنوب کردستان پرداخته‌اند، یادآور می‌شود که گویش‌های شمالی و جنوبی کردی با یکدیگر تفاوت دارند، و علاوه بر آن هریک در حوزۀ رواج خود به بخش‌های محلی تقسیم شده و لهجه‌هایی را شکل می‌دهند که «بخش‌ها و شاخه‌های آن‌ها خویشاوندی نزدیکی با یکدیگر دارند» و «قبیله‌هایی که به بخش‌ها و شاخه‌های گوناگون یک گویش سخن می‌گویند، به آسانی یکدیگر را می‌فهمند».[۲]

لهجه‌ها[ویرایش]

لهجه‌های زبان کردی جنوبی

  • لکی کلهری سنجابی کرماشانی زنگنه ای

دانشنامه بریتانیکا، لکی را نیز لهجه‌ای از زبان کردی نام می‌برد.محمدامین زکی درکتاب زبده کرد و کردستان زبان کردها را هم ارض و مشابه با زبان تالشی دانسته است.[۳] آواشناسی و واج‌شناسی لکی را کاملاً برابر با کردی جنوبی است و لکی – همچون کردی جنوبی – واکه‌های [øː] و [ʉ] را افزون بر سایر واکه‌ها که بین زبان‌های کردی یکسان هستند در جدول واکه‌های خود دارد. واکه‌های [øː] و [ʉ] تنها در گروه گویش‌های کردی جنوبی وجود دارد و با خاطر نشان کردن این که کردی هم این مصوت‌ها را دارد، می‌توان نتیجه گرفت که طبق آمار دانشنامه‌ی بریتانیکا، لکی یکی از گویش‌های کردی جنوبی است. و تعدادی از زبانشناسان و منابع دیگر، کردی را در شاخه زبان‌های مرکزی کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند.[۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲] لکیدارای لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون: عثمانوندی، جلالوندی، چاغالی، کاکاوندی که در شهرستان هرسین، شهرستان صحنه، شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه و شهرستان دلفین، شهرستان زلزله، شهرستان گوزار و بخش بی بته در استان کردستان، شهرستان دره شهر و عده‌ای از مردم شهرستان آبدانان در استان ایلام بدان تکلم می‌شود. باید اشاره داشت در برخی مناطق چون گوزانی، خرم‌آباد و نهاوند جمعیتهای کرد و لک با هم در این جغرافیا زندگی می‌کنند.[۱۳][۱۴] برخی منابع لکی را در زنجیره لری قرار می دهند ولی این ادعا نادرست است[۱۵][۱۶][۱۷]

طبقه‌بندی کرده‌است.[۱۸]

و. دیتل کردشناس روس، بر اساس اسناد تاریخی مربوط به نیمۀ قرن نوزدهملک ها و کردهای گوران را یکی دانسته، ولی همزمان می‌گوید که لک ها به دلیل جدا افتادن از گوران‌ها به تدریج نام‌های عشیره‌ای، زبان و آداب نیاکان خود را از دست می‌دهند.[۱۹] پ. لرخ نیز لک ها را کرد دانسته و می‌نویسد: «تیره‌های بسیاری از کردان، خویشتن را لک می‌نامند و به زبانی سخن می‌گویند که با گویش لری تفاوت دارد».[۱۹]

کردی ایلامی[ویرایش]

کردی ایلامی از گویش‌های اصیل کردی است که در استان ایلام و جنوب کردستان عراق بدان تکلم می‌شود.[۲۰][۲۱] یکی از گویش‌های جنوبی کردی است.[۲۲] که شامل لهجه‌های: کلهری،ریزوندی، پاله‌ای، بدره‌ای، شوهانی، خزلی، ملکشاهی و غیره است.

واج‌شناسی[ویرایش]

آواشناسی و واج‌شناسی زبان‌های کردی از هر زبان به زبان دیگر فرق می‌کند؛ این رویداد بیشتر در گویش‌های کشورهای مختلف دیده می‌شود، ولی درباره‌ی کردی جنوبی صدق نمی‌کند. برای مثال گویشوران کردی جنوبی در عراق که بیشتر در استان دیاله زندگی می‌کنند، به‌علت پیوندهای عمیقی که با مردم شهرهای مرزی استان کرمانشاه و استان ایلام دارند، زبانشان با زبان سایر کردهای جنوبی که در ایران زندگی می‌کنند تفاوتی ندارد. پیوندهایی که بین کردهای جنوبی ایران و کردهای جنوبی عراق وجود دارد بیشتر نسبت‌های خویشاوندی است.

نمادهایی که الفبای آوانگاری بین‌المللی برای نگارش اصوات زبان کردی جنوبی به‌کار می‌رود در مطلب ذیل آمده‌است.

همخوان‌ها[ویرایش]

لبی لثوی کامی نرم‌کامی ملازی حلقی چاکنای‌ای
ساده اطباق ساده شفوی ساده شفوی ساده شفوی
خیشومی m n ɲ ŋ
انسدادی بی‌واک تنفسی t͡ʃʰ
بی‌واک غیرتنفسی p t t͡ʃ k q (ʔ)
واک‌دار b d d͡ʒ g ɡʷ
سایشی بی‌واک f s ʃ x (ħ) h
واک‌دار v z ʒ (ɣ) (ɣʷ) (ʕ)
ناسوده l ɫ j ɥ w
«ر» گونه ɾ r
  • در زبان‌های کردی، واج‌های /kʷ/ و /gʷ/ وجود دارند که بازمانده از زبان نیاهندواروپایی هستند.
  • /ɲ/ در کردی برابر با گروه‌واژه‌ی «gn» در زبان‌های فرانسوی و ایتالیایی است. این واج در زبان اسپانیایی هم موجود است ولی حرف مشخصی برایش نیست. واج /ɲ/ در یازده تا نوزده کلمه از زبان کردی جنوبی وجود دارد.
  • در صورتی که تکیه بر روی همخوان بی‌واک انسدادی باشد، تنفسی می‌شود، در غیر این صورت، غیرتنفسی تلفظ می‌شود.

استثنائات[ویرایش]

  • اگر /d/ پس از یک واکه بیاید، به‌صورت /ð̞/ تلفظ می‌شود.
  • اگر آواهای /k/ و /g/ بعد از واکه‌های /ɨ/، /ɛ/، /iː/، و /eː/ تلفظ بشوند، آوایشان به‌ترتیب به‌صورت‌های /c/ و /ɟ/ در می‌آید.
  • /ħ، ɣ، ʕ/ غیربومی هستند و /ħ، ɣ/ به‌ترتیب /h، x/ هم تلفظ می‌شوند. /ʕ/ نیز فقط در وام‌واژه‌های عربی وجود دارد.

واکه‌ها[ویرایش]

واکه‌هاس ساده‌ی کوتاه
جلویی مرکزی پشتی
بسته ɨ ʊ
بسته‌میانی o
بازمیانی ɛ
باز a


واکه‌های مرکب
جلویی‌شونده پشتی‌شونده
o:j əw
ɑ:j ɑ:w
ɛj ɛw
ɑ:ɥ :ɥɑ
u:j
ʉ:ɥ
ɛɥ

در میان نیم‌واکه‌های کردی جنوبی:

[ɥ] نیم‌واکه‌ی [:ʉ]؛

[w] نیم‌واکه‌ی [ʊ] و [:u]؛

و [j] نیم‌واکه‌ی [:i] است.

البته نیم‌واکه‌ی دیگری به‌شکل‌های [ȷ̈] یا [ɨ̯] در کردی وجود دارد که همانند برابرش در زبان کره‌ای است.

واکه‌های ساده‌ی کشیده
جلویی مرکزی پشتی
غیرگرد فشرده غیرگرد گردشده
بسته ʉː
بسته‌میانی øː
باز ɑː

دیاسپورای کردی جنوبی[ویرایش]

در برخی دیگر از نقاط ایران نیز گروه‌های کرد زبانی وجود دارند که به گویش‌های کردی جنوبی سخن می‌گویند. برای نمونه می‌توان به کردهای عبدویی، دوانی و شبانکاره در استان فارس اشاره کرد. علاوه بر این در مازندران، قزوین، دماوند، قم و کرمان نیز گویشوران کردی جنوبی زندگی می‌کنند. برخی از این کردها حتی دارای گویش ویژهٔ خود هستند. به‌عنوان مثال، کردهای فارس به گویش‌هایی همچون کرونی، دوانی و عبدویی سخن می‌گویند که همگی جزوی از گویش‌های کردی جنوبی هستند.

ارتباط با گویش‌های زبان لری[ویرایش]

زبان لری خود زبانی مستقل از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است.[۲۳][۲۴] این زبان خود به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود.[۲۳][۲۴] ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویش‌وران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است.[۲۴] این گویش با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است.[۲۵] ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند.[۱۰] برای مثال در جنوب استان ایلام دو گویش لری خرم‌آبادی و لکی در کنار هم قرار گرفته‌است و تشخیص مرز هر زبان و گویش پیچیده‌است.[۲۴]

پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های کردی جنوبی ارائه می‌دهد.[۲۶] نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویش‌های متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویش‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا مکری در سلیمانیه و سنندج، و شعبه غربی در دیار بکر و رضائیه و ایروان و ارزروم و شمال سوریه و شمال خراسان، گروه اصلی دیگر یا گروه جنوبی در منطقه کرمانشاه و ایلام.[۲۶][پیوند مرده]

ژویس بلو معتقد است که گروه جنوبی زبان کردی از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده که از این بین می‌توان به گویش کرمانشاهی (رایج در استان کرمانشاه)، گویش سنجابی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد و در واقع نه تنها لکی بلکه بخشی از گویش‌های لری را نیز در زمرهٔ گویش‌های جنوبی کردی قرار می‌دهد.[۲۷]

سامانه نوشتاری[ویرایش]

نوشتار وابسته: الفبای کردی

کردی جنوبی را با سایر الفباهایی که برای نوشتار کردی به‌کار می‌روند می‌توان نوشت. البته در کردی جنوبی واج‌های دیگری وجود دارند که در سایر دسته‌بندی‌های زبان کردی یافت نمی‌شوند. کردی جنوبی را اغلب با سه الفبای زیر می‌نویسند:

آوا بین‌المللی یکگیرتو سورانی
[a] ه
[ɑː] A a A a ا
[b] B b B b ب
[d] D d D d د
[dʒ] C c J j ج
[ɛ] E e E e ه
[eː] Ê ê É é ێ
[f] F f F f ف
[g] G g G g گ
[h] H h H h ه
[ɥ] Ü ü Ù ù ۊ
[ɨ] I i I i ی
[iː] Î î Í í ی
[j] Y y Y y ی
[k] K k K k ک
[l] L l L l ل
[ɫ] Ł ł ll ڵ
[m] M m M m م
[n] N n N n ن
[ɲ] N n N n ن
[ŋ] Ň ň ng نگ
[o]
[oː] O o O o ۆ‎
[øː]
[p] P p P p پ
[q] Q q Q q ق
[ɾ] R r R r ر
[r] Ř ř rr ڕ‎
[s] S s S s س
[ʃ] Ş ş sh ش
[t] T t T t ت
[tʃ] Ç ç C c چ
[ʊ] U u U u و
[uː] Û û Ú ú وو
[ʉː] Ü ü Ù ù ۊ
[v] V v V v ڤ
[w] W w W w و
[x] X x X x خ
[z] Z z Z z ز
[ʒ] J j jh ژ

فرق پنج گویش دیگر زبان کردی با کردی جنوبی[ویرایش]

کردی کلهری

(جنوبی)

کردی سورانی

(مرکزی)

کردی کرمانجی

(شمالی)

لکی کردی زازاکی کردی گورانی

(هورامی)

م من، ئه‌من ئه‌ز(فاعلی)، من(مفعولی) م ئه‌ز(فاعلی)، من(مفعولی) ئه‌من، من
ت تۆ، ئه‌تۆ، ئه‌تو تو، ته تۆ ت، تۆ تۆ، ئه‌تۆ، تو
م/ که‌م من/ئه‌من ئه‌که‌م/ده‌که‌م ئه‌ز دکم ئه‌ز که‌نا ئه‌من/من که‌روو/مه‌که‌روو
م/ چم من/ئه‌من ئه‌چم/ده‌چم ئه‌ز دچم ئه‌ز شه‌نا ئه‌من، من لوو/مه‌لوو
فره زۆر، فره پڕ، زاف فر زاف زۆر/فرا
وه‌ت وت گۆت، *بێت ڤت ڤات ڤات/وات
ئیره‌نگه، ئیسه ئێستا، هه‌نووکه نها، نکا ئیسگه، ئیسه نکا ئیسه
هات هات- هات- هه‌ت-هات ئامه- ئامه-
هه‌نا، ده‌نگ ده‌نگ، بانگ ده‌نگ هه‌نا، ده‌نگ ڤه‌نگ ده‌نگ
که‌لێن، گه‌ورا، قۊ، گه پ گه‌وره گر، مه‌زن که‌ڵنگ گرس گه‌وره
وا با با ڤا ڤا ڤا/وا
واران باران، وه‌رشت باران ڤاران، ڤه‌شت ڤاران واران
گه‌ن، خه‌راو خراپ خراو گه‌ن، پێس، خراو خراب، خراڤ خراب

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Southern Kurdish". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ آکوپف، گ. ب. ۱۳۸۶. کردان گوران، ترجمۀ سیروس ایزدی، در کردان گوران و مسئلۀ کرد در ترکیه: از آغاز جنبش کمالیان تا کنفرانس لوزان، تهران: زوّار، چاپ اول، صص ۱۰۱-۳۷؛ ص ۷۹-۷۸.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام ToolAutoGenRef1 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  4. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹
  5. لغت‌نامهٔ دهخدا، کردی[پیوند مرده]
  6. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.
  7. Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,
  8. Ethnologue report for laki
  9. آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ [۱]
  11. «زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۹.
  12. فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵
  13. فرهاد جهان بیگی، مقالهٔ ـ کردها و تقسیم‌بندی زبانی ـ گاه نامهٔ میدیا، شماره ۱۲، سال اول، ۸۹/۰۶/۱
  14. اردشیر کشاورز در مقاله‌ای به نام ـ واقعیت تاریخ و ایل کلهر_ـ در هفته نامهٔ سیروان، شماره ۳۶۷، سال هشتم، ۸۴/۱۱/۱
  15. Anonby, Erik John, Kurdish or Luri?
  16. Laki’s disputed identity in the Luristan province. ص. ۱۵، بازدید: آوریل ۲۰۰۹. (پی‌دی‌اف)
  17. نقل منابع از ایزدپناه، ح. فرهنگ لکی، مؤسسه فرهنگی جهانگیری، تهران ۱۳۶۷خ، ص ۱۱.
  18. https://www.ethnologue.com/language/lki
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ آکوپف، گ. ب. ۱۳۸۶. کردان گوران، ترجمۀ سیروس ایزدی، در کردان گوران و مسئلۀ کرد در ترکیه: از آغاز جنبش کمالیان تا کنفرانس لوزان، تهران: زوّار، چاپ اول، صص ۱۰۱-۳۷؛ ص ۹۳-۹۲.
  20. «زبان و گویش مردم ایلام». تبیان استان ها. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۰.
  21. غلامحسین کریمی دوستان، جایگاه فیلی و کلهری در دسته‌بندی گویشهای کردی: مجله دانشگاه کردستان، شماره ۴–۳ سال ۱۳۷۹
  22. G. Windfuhr, The iranian Languages, Routledge, 2009, P. 587
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ "Language by Country". Linguist List. 10 September 2014. Archived from the original on 10 September 2014. Retrieved 10 September 2014.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ ۲۴٫۳ "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 11 September 2014. Retrieved 23 April 2014.
  25. "Luri, Northern". Ethnologue, Languages Of the World. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 5 October 2014.
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ «زبانها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۹.
  27. بلو، جویس، ۱۳۸۷، کردی، در راهنمای زبان‌های ایرای: جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو، ویراستار: رودریگر اشمیت، مترجمان: آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا، ترجمهٔ فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، چاپ دوم، پاییز ۱۳۸۷؛ ص ۵۴۴.

پیوند به بیرون[ویرایش]