استان کرمانشاه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از کرمانشاهان)
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۱۸′ شمالی ۴۷°۴′ شرقی / ۳۴.۳۰۰°شمالی ۴۷.۰۶۷°شرقی / 34.300; 47.067

کرمانشاه
IranKermanshah-SVG.svg
مرکز کرمانشاه
مساحت ۲۵٬۰۰۹ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۵) ۱٬۹۵۲٬۴۳۴ نفر[۱]
پراکندگی ۷۷٫۵
تعداد شهرستان‌ها ۱۴
منطقه زمانی IRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی) IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
استاندار هوشنگ بازوند[۲]

استان کرمانشاه یا استان کرمانشاهان (دربارهٔ این پرونده آوا ) (به کردی:پارێزگای کرماشان، به ترکی کرمانشاه ایچله سی) با مساحت ۲۴٬۶۴۰ کیلومتر مربع، هفدهمین استان ایران از نظر وسعت به‌شمار می‌رود. مختصات جغرافیایی کامل استان کرمانشاه بر روی کره زمین از طول جغرافیایی ۴۵ درجه و ۲۰ دقیقه و ۳۹ ثانیه شرقی تا ۴۸ درجه و ۱ دقیقه و ۵۸ ثانیه شرقی و از عرض جغرافیایی ۳۳ درجه و ۳۷ دقیقه و ۸ ثانیه شمالی تا ۳۵ درجه و ۱۷ دقیقه و ۸ ثانیه شمالی می‌باشد.[۳] استان کرمانشاه که ۱/۵ درصد مساحت کشور را دربرمی‌گیرد، از استانهای غربی به‌شمار می‌آید که با کشور عراق مرز مشترک دارند.[۳] این استان از شمال به استان کردستان، از جنوب به استان لرستان و ایلام، از شرق به استان همدان و از غرب به کشور عراق محدود می‌شود. مرکز استان کرمانشاه، شهر کرمانشاه است.[۴] بر اساس آخرین تغییرات در ۱۳۹۰ استان کرمانشاه از، ۱۴ شهرستان، ۳۱ شهر، ۳۱ بخش و ۸۴ دهستان تشکیل شده‌است.[۳]

تقسیمات کشور[ویرایش]

تقسیمات کشوری سال ۱۳۱۶[ویرایش]

در سال ۱۳۱۶ که ایران به ده استان تقسیم می‌شد، استان‌های کنونی، کرمانشاه، همدان، ایلام و بخش اعظم استان کردستان، استان پنجم (به مرکزیت کرمانشاه) را تشکیل می‌دادند.

تقسیمات کشوری کنونی[ویرایش]

استان کرمانشاه شامل ۱۴ شهرستان، ۳۱ مرکز شهری، ۸۶ دهستان و ۲۷۹۳ آبادی دارای سکنه می‌باشد.[۵] این استان از شمال به استان کردستان، از جنوب به استانهای لرستان و ایلام، از شرق به استان همدان و از غرب با کشور عراق هم جوار است و بیش از ۳۳۰ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق دارد.

تاریخ استان[ویرایش]

سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی نشان تمدن کرمانشاه در حدود ۴۸۰۰ سال پیش است[۶]

نوشته‌های تاریخی بیانگر این است که کرمانشاه از نخستین مراکز تمدن بشری بوده‌است. برخلاف سایر نقاط ایران که به صورت مقطعی مورد سکونت قرار گرفته‌اند، این استان بدون وقفه در دوره‌های مختلف تاریخ مورد سکونت قرار گرفته‌است.[۷] این منطقه بر سر راه شاهراه‌های ارتباطی مهمی چون جاده شاهی، جاده ابریشم بوده و از مناطق جغرافیایی با اهمیت ایران باستان بوده‌است.[۸][۹] کرمانشاه یکی از مراکز اصلی مادها بوده و و تا زمان هخامنشیان نیز به نام ماد شناخته می‌شده؛ و در زمان ساسانیان «ماه» نام داشته که شکل تغییر یافته واژهٔ ماد می‌باشد.[۱۰]
این استان در گذشته یکی از مراکز ساسانیان بوده‌است و از همین دوره آثار بسیار زیاد و ارزشمندی در این استان مانند طاق بستان، کتیبه بیستون و معبد آناهیتا باقی‌مانده‌است و در طی سده‌های گوناگون نیز به دلیل جایگاه ویژه راهبردی کرمانشاه، این شهرستان دارای اهمیت ویژه‌ای بوده‌است. امروزه نیز از مهم‌ترین شهرهای غرب ایران به‌شمار می‌رود. به گفته هرتسفلد، کرمانشاه در سده ۱۹ میلادی به دروازه آسیا شهرت داشته‌است و اکنون نیز بزرگراه کربلا و عتبات عالیات از این منطقه می‌گذرد.
در سده سوم هجری کرمانشاه در حوزه قلمروی صفاریان قرار داشت اما گروهی از کردهای شیعه کرمانشاه به نام حسنویه حکومت آل حسنویه را تشکیل دادند که حدود نیم قرن بر این منطقه حکومت کرد.[۷][۱۱]
در جنگ جهانی اول کرمانشاه توسط حکومت عثمانی تصرف شد اما با سقوط بغداد، نیروهای عثمانی این منطقه را تخلیه کرده و کرمانشاه به تصرف قوای متفقین درآمد.[۷] در جنگ جهانی اول عشایر کرد منطقه با نیروهای عثمانی درگیر شدند.[۱۲]

در جنگ جهانی دوم سپاه منطقه غرب که شامل لشکر ۱۲ کرمانشاه و لشکر ۵ بود تنها نیروی ایرانی بودند که ۴۸ ساعت در برابر قوای انگلیسی مقاومت کردند.[۱۳]
در سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ با روی کار آمدن رضاشاه حکومت مرکزی توانست تا اندازه‌ای نفوذ و قدرت خود را در سراسر ایران تأمین نماید. در این زمان سنندج، ایلام و همدان بخشی از استان پنجم بودند. از سال ۱۳۴۰ به بعد استان کرمانشاه تقسیم شد به استان کردستان و استان کرمانشاهان و سنندج به عنوان مرکز سیاسی و اداری استان کردستان، مهمترین و بزرگترین شهر استان جدید التاسیس کردستان بود. در سال ۱۳۴۳ فرمانداری کل ایلام تأسیس و در سال ۱۳۵۳ تحت عنوان استان ایلام از کرمانشاه منتزع گردید. از سال ۱۳۴۶ نیز فرمانداری کل لرستان تأسیس گردید و شهرهای لک نشین، استان کرمانشاهان (جنوب رود سیمره) به فرمانداری جدید به مرکزیت خرم‌آباد پیوستند، که بعدها تبدیل به استان مستقلی به نام استان لرستان گردید.

در سال 1396 زلزله ای به مقدار 7.2 ریشتر کرمانشاه،عراق و استان های نزدیکرا لرزاند

مردم‌شناسی[ویرایش]

استان کرمانشاه یکی از استان‌های ایران است که شمال و شمالغرب آن کرد زبان مرکز جنوب و غرب آن لک زبان و فارس زبان با گویش کرمانشاهی هستند و در مرز این استان با همدان ترک های سنقر و شرق در مرز با استان لرستان لر زبان و لرنشین میباشد.[۱۴] برخی از بزرگترین اقوام و ایلات و طوایف نظیر ایل کلهر، ایل زنگنه، ایل گوران، ایل سنجابی، ایل جمور، ایل قلخانی و ایل زوله در استان کرمانشاه زندگی می‌کنند. زبانها و گویش‌های گوناگون نظیر گویش هایکلهری، جافی، کردی کرمانشاهی، لکی، فارسی کرمانشاهی، ترکی سنقری، سورانی، پاوه‌ای، ژاو رودی، لهونی، بالاجوبی، اورامی و گوران از رایج‌ترین گونه‌های گویشی در استان کرمانشاه هستند.[۱۵] در این استان قومیت‌های گوناگون دیگری نیز زندگی می‌کنند.

آب و هوا[ویرایش]

کرمانشاه از دید گوناگونی آب و هوائی دارای تنوع زیادی است از لحاظ آب و هوایی دارای چهار فصل در یک زمان است برای نمونه قصر شیرین دارای آب و هوای گرم و سنقر و پاوه دارای آب و هوای سرد و کرمانشاه و اسلام‌آباد غرب دارای آب و هوای معتدل هستند.

مذهب[ویرایش]

استان کرمانشاه از دیدگاه مذهبی نیز دارای گونه‌گونی بسیار زیادی است. به طور مثال پیروان کیشهای شیعه (مذهب اکثریت مردم)، و اقلیت‌های سنی، یارسان، نعمت‌اللهی، یهودی، مسیحی (ارمنی و آشوری) و بهائی در این استان در کنار هم زندگی می‌کنند.[۱۶][۱۷][۱۸]

زبان[ویرایش]

زبان کردی[۱۹] و فارسی کرمانشاهی[۲۰][۲۱] در شهر کرمانشاه از رایج‌ترین زبان‌ها می‌باشند. لهجه فارسی کرمانشاهی تنها خاص شهر کرمانشاه است.[۲۲] فارسی کرمانشاهی با گسترش سازمان‌های اداری در دوره قاجار و نیز به وسیله مهاجران و زواری که از مسیر کرمانشاه به عتبات می‌رفتند، ایجاد شده‌است.[۲۳][۲۴] در استان گویش‌های کردی کرمانشاهی، کلهری، زنگنه‌ای، سنجابی، گورانی، لکی.[۲۵] هورامی و جافی در شهرهای جوانرود، روانسر، ثلاث باباجانی، بخش‌هایی از پاوه و سرپل ذهاب[۲۶] و ترکی سنقری نیز در سنقر رواج دارد و همچنین زبان لکی درشهرستان هرسین، شهرستان صحنه و شهرستان کنگاور رواج دارد.[۲۷][۲۸]

نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه گیری شد در استان کرمانشاه به قرار زیر بود: ۴٫۲٪ فارس (۱٫۹٪ مرد، ۶٫۲٪ زن)، ۹۲٫۵٪ کرد (۹۵٫۲٪ مرد، ۹۰٫۴٪ زن)، ۰٫۲٪ عرب (۰٫۵٪ مرد)، ۰٫۷٪ لُر (۰٫۵٪ مرد، ۰٫۵٪ زن)، ۰٫۵٪ سایر و ۱٫۹٪ بدون جواب بودند.[۲۹]

اقوام[ویرایش]

پراکنش مردم کرد در ایران بر اساس استان‌ها

کردها[ویرایش]

کردها ساکنین اصلی شهر پاوه ، سرپل ذهاب، روانسر [۳۰][۳۱][۳۲] هستند. طوایف مختلف کرد از قبیل گوران، کلهر، سنجابی، قلخانی، کلیایی، جمور، کاکاوند، عثمانوند، زنگنه و … در این استان زندگی می‌کنند.

ترک‌ها[ویرایش]

ترک‌های استان کرمانشاه در کنار کردهای کلیایی در شهر سنقر زندگی می‌کنند. آنان به زبان ترکی سنقری سخن می‌گویند.[۳۳] زبان سنقری فرم انتقالی از زبان ترکی آذربایجانی به زبان ترکی خراسانی می‌باشد. همچنین زبان سنقری به عنوان گویشی از زبان ترکی آذربایجانی یاد می‌شود.

زبان لکی[ویرایش]

شهرستان های صحنه،هرسینوکنگاور

سایر اقوام[ویرایش]

در دو قرن گذشته عده‌ای از مردم مناطق مختلف به ویژه همدان، اراک، اصفهان، سمنان و… به شهر کرمانشاه مهاجرت کردند.[۳۴] تأثیر این مهاجرت‌ها را می‌توان در ایجاد لهجه فارسی کرمانشاهی مشاهده کرد.[۲۳] برخی از خاندان‌ها از جمله خاندان‌های آل آقا، خاندان نجومی، میبدی، جلیلی، فیض مهدوی، شهرستانی، صدوقی، محمّدی عراقی، کزازی، جابری، دزفولی و … نیز به دلایل مذهبی به کرمانشاه مهاجرت کردند.[۳۵][۳۶]

پوشاک[ویرایش]

جاذبه‌ها[ویرایش]

جاذبه‌های تاریخی[ویرایش]

در استان کرمانشاه ۳۰۰۰ اثر تاریخی برآورد شده‌است که ۷۱۶ اثر آن به ثبت آثار ملی و یک اثر به ثبت اثر جهانی رسیده‌است.[۳۷] در این میان بیستون به ثبت جهانی رسیده‌است و در همه جای استان آثار گرانبهایی دیده می‌شود از جمله تاق بستان در کرمانشاه، طاق گرا، معبد آناهیتا در کنگاور

کاروانسراها[ویرایش]

  • کاروانسرای قصرشیرین
  • کاروانسرای صفوی بیستون
  • کاروانسرای ماهیدشت
  • کاروانسرای ایلخانی (بیستون)
  • کاروانسرای سرپل ذهاب

کاخ‌ها و خانه‌های تاریخی[ویرایش]

  • کاخ خسرو
  • خانه خواجه باروخ
  • خانه معین الکتاب
  • خانه خدیوی
  • کاخ شاپور
  • بقایای کاخ ساسانی (عمارت خسروی)
  • کاخ حوش کوری

حمام‌ها[ویرایش]

  • حمام حسن خان کنگاور
  • حمام حاج اصغر خان کنگاور
  • حمام قلعه
  • حمام بزرگ (حمام سرجوب)
  • حمام پاچمن

پل‌ها[ویرایش]

  • پل میان راهان
  • پل ماهیدشت
  • پل نوژی وران
  • پل بیستون
  • پل کوچه
  • پل قوزیوند

اماکن مذهبی[ویرایش]

  • آتشکده چهارقاپی
  • معبد آناهیتا
  • پرستشگاه پارتی
  • مسجد جامع کرمانشاه
  • مسجد جامع پاوه
  • مسجد و حسینیه شیخ محمود تم تم
  • مسجد دولتشاه[۷]

دیگر آثار تاریخی[ویرایش]

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

استان کرمانشاه که دارای آب و هوای متنوعی در مناطق مختلف است در حدود ۷۷۰ چشمه و ۷۴ سراب را در خود جای داده‌است که آن را بستر مناسبی برای رودخانه‌های فصلی و دائمی تبدیل کرده‌است.[۳۸]

غارها[ویرایش]

فرهنگ[ویرایش]

آثار فرهنگی استان کرمانشاه را بازار کرمانشاه، تکیه معاون الملک، تکیه بیگلربیگی، آرامگاه بابا یادگار، اویس قرنی، مقبره احمدبن اسحاق قمی، امامزاده احمدبن محمدباقر و آرامگاه میرعبیدالله، مسجد عمادالدوله، مقبره خلیفه حیدر حیدری باینگانی در بخش باینگان از توابع پاوه و سایر مساجد کهن و زیبا تشکیل می‌دهند.

صنایع دستی[ویرایش]

صنایع دستی در استان کرمانشاه از سابقه تاریخی طولانی برخوردار بوده، بطوریکه روزگاری کرند غرب زرادخانه مهمی بوده که سلاح‌های گوناگون را می‌ساخته‌است. در تاریخ یورش‌های تیموریان و جنگ‌های ایران و عثمانی، از سلاح‌های ساخت کرند یاد شده‌است. صنایع دستی در استان کرمانشاه به موازات توسعه کشاورزی و دامداری پیشرفت‌هایی داشته و در اقتصاد و زندگی مردم استان به ویژه عشایر و روستائیان نقش مهمی داشته‌است.

جغرافیا[ویرایش]

کوه‌ها[ویرایش]

بیش از نیمی از وسعت استان کرمانشاه را کوه‌های مرتفع پوشانده‌است. رشته کوه زاگرس، به صورت مجموعه‌ای از رشته‌های موازی، با دشت‌های مرتفع کوهستانی در بین آنها، پوشش گیاهی متنوعی به وجود آورده‌است.

جنگل[ویرایش]

۱. جنگل‌های بلوط ۲. جنگل‌های ون

ناهمواری‌ها[ویرایش]

شهرستان سراب‌ها غارها کوه‌ها رودخانه‌ها دشت‌ها
کرمانشاه نیلوفر
تاق بستان
خزر الیاس
یاوری
بیستون
پراو
شکارچیان
دو اشکفت
پراو
میوله
سفیدکوه
قره‌سو
آبشوران
چم‌بشیر
ماهیدشت
بیستون
سنقر سنقر

گلویج

سنقرچای

غار دالاخانی دالاخانی (سهیل)

بدر و پریشان

مادیان کوه

اسلام‌آباد غرب سراب شرف آباد - - برف آباد اسلام‌آباد غرب
کنگاور - - - - کنگاور
دالاهو - - دالاهو - -
هرسین هرسین
بیستون
- بیستون
شیرز
- بیستون
چمچمال
سرپل ذهاب گرم - - - -
گیلانغرب گیلانغرب - کوه کچل-چرمیان کوه (شه‌ک میان)-کوه گردل (در مرز استان ایلام و کرمانشاه)-کوه سرکش (سه‌رکه‌ش)-کوه بره کبود (به‌ره که‌و) - -
روانسر روانسر - - لیله -
صحنه صحنه - امروله گاماسیاب -
پاوه - کاوات
قوری قلعه
غار سنگی حسین کوهکن
کوه شاهو سیروان
لیله
زمکان
-

پناهگاه حیات وحش[ویرایش]

۱. بیستون ۲. نواه کوه ۳. کچل ۴.هشیلان ۵. بدر و پریشان ۶. بوزین ۷. مره‌خیل ۸. زله زرد

حیوانات[ویرایش]

۱. آهو ۲. کل ۳. بز وحشی ۴. پلنگ ۵. خرس ۶. گربه وحشی ۷. شوکا ۸. خرگوش ۹. جوجه تیغی ۱۰. گراز

موقعیت[ویرایش]

استان کرمانشاه در موقعیت ۳۴ درجه شرقی و ۴۷ درجه شمالی شمالی قرار دارد.

موقعیت اقتصادی و اجتماعی[ویرایش]

در آخرین رتبه‌بندی صنعتی استان‌های ایران که از طرف سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و وزارت صنایع و معادن جمهوری اسلامی ایران برمبنای داده‌های سال ۱۳۸۳ انجام گرفته‌است، استان کرمانشاه در گروه استان‌های «بسیار توسعه‌نیافته» در میان ۲۸ استان در جایگاه ۲۵ قرار داشته و تنها سه استان سیستان و بلوچستان، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد پایین‌تر از کرمانشاه قرار داشته‌اند.[۳۹]

بنا بر آماری که مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۸ منتشر کرده، سهم استان کرمانشاه از تولید ناخالص ملی برابر با ۶۴۰۰ هزار میلیارد تومان (برابر با ۰٫۶ درصد) است که از این نظر استان کرمانشاه در میان ۳۰ استان در جایگاه ۱۵ ایستاده‌است.[۴۰] در این آمار همچنین تولید سرانهٔ هر فرد در استان کرمانشاه (بدون احتساب تولید نفت در استان‌های ایران) سه میلیون و ۳۴۰ هزار تومان بوده‌است که از این نظر استان کرمانشاه در بین ۳۰ استان در جایگاه ۱۹ قرار گرفته‌است.[۴۰]

استان کرمانشاه یکی از مناطق عشایری ایران است و به علت شرایط اقلیمی محصولات کشاورزی متعددی تولید می‌شود. صنایع این استان به دو گروه صنایع دستی و ماشینی تقسیم می‌شود که بزرگترین صنعت کارخانه‌ای این استان تصفیه خانه نفت می‌باشد. از نظر ذخائر معدنی نیز این استان حائز اهمیت می‌باشد که عمده‌ترین آنها عبارتند از آهن، سرب، گوگرد، آلومیت، کوارتزیت و غیره.

نرخ بیکاری در استان کرمانشاه در سال ۱۳۹۵ برابر با ۲۲ درصد اعلام شده که ۷/۶ درصد بیشتر از میانگین کشوری (۱۲/۴ درصد) بوده‌است و استان کرمانشاه از این نظر در میان استان‌های ایران رتبهٔ نخست را داشته‌است. همچنین شهرستان جوانرود با نرخ بیکاری ۴۷ درصدی دومین نرخ بیکاری را در سراسر ایران پس از بشاگرد در استان هرمزگان در سال ۱۳۹۵ داشته‌است.[۴۱] استان کرمانشاه همچنین بالاترین نرخ بیکاری زنان را در میان ۳۱ استان ایران داشته‌است. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تا پایان سال ۹۴ نرخ بیکاری زنان در سنین ۱۵ تا ۲۹ سال در استان کرمانشاه برابر با ۶۰/۲ درصد بوده‌است.[۴۲]

صنایع[ویرایش]

شرکت پالایش نفت کرمانشاه

کرمانشاه ۱/۴۵ درصد مساحت کل ایران را تشکیل داده و ۲/۴۴ درصد از جمعیت کشور را نیز در خود جای داده‌است. ۵۵/۵ درصد صنعت استان در شهرستان کرمانشاه متمرکز است.[۴۳]

پالایشگاه کرمانشاه (قدیمی‌ترین پالایشگاه کشور بعد از آبادان) پتروشیمی کرمانشاه، نیروگاه۶۴۰مگاواتی بیستون، نیروگاه سیکل ترکیبی ۱۲۸۸ مگاواتی زاگرس، مجتمع شیمیایی بیستون، باختر بیوشیمی و کیمیای غرب‌گستر، سیمان غرب، چینی کرد، مجتمع کشت و صنعت ماهیدشت (روغن نباتی ناز گل) کشت و صنعت روژین تاک، کاشی بیستون، کاشی کاژه سیمان سامان و کاشی کرد از مهم‌ترین واحدهای صنعتی استان است.[۴۳]

پالایشگاه آناهیتا، پلیمر کرمانشاه، ذوب آهن فرامان، کاغذ کاوه و از جمله طرح‌های در دست احداث استان می‌باشد.[۴۳]

آموزش[ویرایش]

بنا بر آماری که در مهر ۱۳۹۱ منتشر شده‌است، در استان کرمانشاه ۶۰ مرکز آموزش عالی فعال بوده‌است. همچنین ۹۳ هزار و ۷۹۵ نفر دانشجو در استان مشغول به تحصیل بوده‌اند که این رقم برابر با ۲/۱ درصد دانشجویان کل ایران بوده‌است. بنا بر این آمار استان کرمانشاه در رتبهٔ ۱۸ در میان استان‌های ایران از نظر پذیرش دانشجو قرار داشته‌است. از این تعداد، ۲۲/۶۴ درصد دانشجویان استان در مقطع کاردانی، بیش از ۷۰ درصد در مقطع کارشناسی، ۵/۳۶ درصد در مقطع کارشناسی ارشد و ۰/۵۵ درصد در مقطع دکترا مشغول به تحصیل بوده‌اند. همچنین تعداد اعضای هیئت علمی ۱۲۲۴ نفر بوده‌است.[۴۴]

مراکز آموزش عالی[ویرایش]

مهمترین مراکز آموزش عالی در استان کرمانشاه عبارتند از:

همچنین دانشگاه‌های آزاد و پیام نور شعبه‌هایی را در سایر شهرستان‌های استان دارند.

کتابخانه‌ها[ویرایش]

استان کرمانشاه (تا شهریور ۱۳۹۶) از نظر تعداد و نیز سطح زیربنای کتابخانه‌های عمومی در میان ۳۱ استان ایران در رتبهٔ ۱۲ جای دارد.[۴۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. مرکز آمار ایران، سرشماری سال ۱۳۹۵
  2. کُردپرس: هوشنگ بازوند به عنوان استاندار کرمانشاه معرفی شد، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۲ مهر ۱۳۹۶.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ کتاب استان شناسی کرمانشاه، پایگاه کتاب‌های درسی، اداره کل نظارت بر نشر و توزیع مواد آموزشی.
  4. ایران، درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران.
  5. اداره راه و ترابری استان کرمانشاه بازدید در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰
  6. دیاکونوف. «فصل اول». در تاریخ ماد. انتشارات پیام. ۱۰۱.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ http://roostanet.ir/index.aspx?siteid=3&pageid=2448
  8. http://www.hamshahrionline.ir/details/45140
  9. http://www.aftabir.com/articles/view/social/tourism/c4c1269761868_kermanshah_p1.php/کرمانشاه-گهواره-تمدن-ایران-باستان-دارای-بیشترین
  10. http://andisheh-kermanshah.ir/index.php/article/202-نگاهی-اجمالی-به-پیشینه-کرمانشاه-در-دوران-قبل-از-اسلام «اندیشهٔ کرمانشاه» نگاهی اجمالی به پیشینه کرمانشاه در دوران قبل از اسلام.
  11. نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ معاصر: از آغاز سلطنت قاجارها تا سرانجام فتحعلیشاه، به اهتمام عبدالکریم جربزه دار، تهران: اساطیر، چاپ دوم: ۱۳۹۱، ص ۲۹.
  12. http://af.samta.ir/atlas/index.php?title=جنگ_جهانی_اول_در_استان_کرمانشاه
  13. http://iichs.org/index.asp?id=572&doc_cat=8
  14. مرگ مردی که نام کرمانشاه را به آن بازگرداند
  15. «مرگ لهجه‌ها». روزنامهٔ ابتکار، ۶ بهمن ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۰. 
  16. www.justice.gov/sites/default/files
  17. http://thekurdishproject.org/kurdistan-map
  18. www.artkermanshah.ir
  19. «kermanshah». Iran Chamber Society. بازبینی‌شده در مارس ۲۰۱۰. 
  20. وزارت کشور، سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور: مرجع شهرهای ایران. بازدید: مارس ۲۰۱۰.
  21. مرجع شهرهای ایران، بازدید: فوریه ۲۰۱۰.
  22. دن وودینگ.arrest of the Assyrian leader of the kermanshah church in iran.february21,2010
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ http://kermanshah.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=30831
  24. http://www.iranview.com/post/11048
  25. دانشگاه آزاد کرمانشاه، بازدید: فوریه ۲۰۰۹.
  26. «روزنامه سلام کرمانشاه». بازبینی‌شده در مارس ۲۰۱۰. 
  27. گردشگری استان کرمانشاه، بازدید: فوریه ۲۰۰۹.
  28. ایل کلهر در دوره مشروطیت، علیرضا گودرزی انتشارات کرمانشاه، ۱۳۸۱
  29. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان کرمانشاه/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱–۵۷–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  30. http://kermanshah.ichto.ir/Default.aspx?tabid=1420
  31. http://af.samta.ir/atlas/index.php?title=نژاد_و_تیره_در_استان_کرمانشاه
  32. http://www.seymare.com/گفتگو/خبر/149-2013-10-24-02-03-25.html
  33. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام iranicaonline.org وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  34. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، محمدعلی سلطانی، ج 1، انتشارات سها، چاپ اول، تهران.
  35. زندگانی سردار کابلی، کیوان سمیعی، ص 55، چاپ گیلان، چاپ اول
  36. http://tollab-ksh.ir/index.php/bozorgan/83-ulama مجمع نمایندگان طلاب و فضلای استان کرمانشاه. زندگی‌نامه علمای کرمانشاه
  37. «دیار شیرین و فرهاد»(فارسی)‎. وبگاه آفتاب، ۱۱ دی ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰. «مجله خانواده سبز» 
  38. ابوالحسن باقری نسب. «کرمانشاه گهواره تمدن دارای بیشترین تنوع آثار تاریخی است»(فارسی)‎. خبرگزاری آفتاب، ۸ فروردین ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۰. «روزنامه اطلاعات» 
  39. رتبه‌بندی استان‌های کشور به لحاظ توسعه‌یافتگی صنعتی، نوشتۀ سید هاشم هدایتی، در تاریخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۵؛ بازدید در ۹ شهریور ۱۳۹۶.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ فرارو: کدام استان‌ها در تولید کشور نقش بیشتری دارند؟، نوشته‌شده در ۲۰ آذر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۹ شهریور ۱۳۹۶.
  41. رادیو فردا: نوبخت نرخ بیکاری ۶۰ درصدی در برخی از شهرهای ایران را تکذیب کرد، نوشته‌شده در ۱۱ مهر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۱ مهر ۱۳۹۶.
  42. باختر: با بیش از ۶۰ درصد، کرمانشاه دارای بالاترین رتبۀ «بیکاری زنان» در کشور، نوشته‌شده در ۱۴ مهر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۲۵ مهر ۱۳۹۶.
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ ۴۳٫۲ ایرنا، کد خبر: ۳۳۰۰۲۹ زمان مخابره: ۱۲/۱۱/۱۳۸۷. بازدید: فوریه ۲۰۰۹.
  44. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۲ درصد دانشجویان کشور در استان کرمانشاه تحصیل می‌کنند، نوشته‌شده در ۴ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۲۳ شهریور ۱۳۹۶.
  45. روزنامۀ باختر: کرمانشاه از نظر تعداد و زیربنای کتابخانه‌های عمومی رتبه دوازدهم را دارد، نوشته‌شده در ۲۱ شهریور ۱۳۹۶؛ بازدید در ۲۳ شهریور ۱۳۹۶.