زبان ترکی خراسانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زبان ترکی خراسانی
بومی برای ایران
منطقه خراسان شمالی
بومی سخن‌رانان
۴۰۰٬۰۰۰ (تخمین)[۱] تا یک میلیون تن (تخمین دوفرر با احتساب مناطقی در ترکمنستان و فراتر از آمور دریا)[۲]  (بدون تاریخ)
آلتاییک[۳]
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۲ tut
ایزو ۶۳۹-۳ kmz

زبان ترکی خراسانی نام گونه‌ای از زبان‌های ترکی است که ترکهای خراسان بدان سخن می‌گویند. این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان و استان سمنان هم گویشور دارد. همه کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند.

محدوده جغرافیایی[ویرایش]

ترکی خراسانی معمولاً در بجنورد و شیروان و بام و صفی آباد و فاروج از استان خراسان شمالی و برخی نیز در قوچان و درگز و جغتای و جوین نیشابور و سبزوار از استان خراسان رضوی و همچنین در استان گلستان در شهرهای مینودشت و رامیان نیز سخن گفته می‌شود.

لهجه‌ها[ویرایش]

زبان ترکی خراسانی به چندین لهجه گوناگون گویش می‌شود بگونه‌ای که بسیاری از روستاهای ترکنشین خراسان، لهجه و گویش ویژه خود را دارند ولی مهمترین آنها عبارتند از: لهجه بجنوردی، بغایری ، بیات ، جغتایی لهجه قوچانی و لهجه شیروانی.

پرفوفسور دورفر زبان ترکی خراسانی را به سه لهجه تقسیم میکند:[۴][۵]

1-لهجه غربی یا شمال غربی:بجنورد و اطراف آن

2-لهجه شمالی،شرقی:شامل شیروان،قوچان-درگز-کلات و اطراف آنها و همچنین نوار مرزی جمهوری ترکمنستان

3-لهجه جنوبی شامل:منطقه اطراف نیشابور-سبزوار-جوین و جغتای

ویژگی های زبانی[ویرایش]

ترکی خراسانی دارای ویژگیهای خاصی میباشد که آن را از دیگر لهجه های اغوزی متمایز میسازد.[۶][۷]

  • کاربرد مصوتهای بلند همانند ترکی ق دیم وترکمنی درمناطقی همچون

درگز هنوز باقی مانده است ولی در دیگر مناطق کاربردی ندارد، مثال:

بآش:Baş:سر قآن:Qan:خون یآغ:Yağ:روغن

  • دربعضی از مناطق « ک » درآخر کلمات به صورت « ی » تلفظ می شود

چؤرک Çörak = چؤری Çöray نان اَلک Alak = الی Alay الک/غربال کورک Kurak = کوری Kuray کتف اورک(ایرک) Ürak = اوری(ایری) Üray دل

  • قانون هماهنگی اصوات دربعضی از مناطق ( لهجه جنوبی ) تحت تأثیر فارسی، اندکی رو به کاهش است.
  • لغاتی که حرف آخر آنها به « ق-غ » ختم می شود بعضاً به صورت « خ » هم تلفظ می شوند،مانند:

قولاق qulaq=قولاخ qulax:گوش

  • نشانه مصدری « ماق » در افعال مصدری دربعضی از مناطق ب ه صورت « ماخ یا ماغ » تلفظ می شود، مثال:

گتماق getmaq=گتماخ getmax:رفتن

  • حروف « واو » دراول بعضی از کلمات دربیشتر مناطق تبدیل به « ب » شده است،مثال:

وئرماق vərmaq=بئرماق bərmaq

رده‌بندی[ویرایش]

ترکی خراسانی به خانواده زبانهای اوغوز تعلق دارد؛ این گروه همچنین زبانهای ترکی آذربایجانی، ترکی استانبولی، زبان گاگاوز، زبان ترکمنی و زبان سالار را دربر می‌گیرد. ترکی آذربایجانی نزدیکترین زبان به ترکی خراسانی است.[۸]

پروفسور دورفر ترکی خراسانی را پلی میان ترکی آذری و ترکمنی میداند.[۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Boeschoten, H. "The speakers of Turkic languages". In L. Johanson and É. Á. Csató (eds). The Turkic languages. لندن: Routledge. ISBN 978-0-415-41261-2.  Unknown parameter |سال= ignored (help)
  2. TURKIC LANGUAGES OF PERSIA: AN OVERVIEW
  3. The existence of the Altaic family is controversial. See Altaic languages.
  4. Doerfer, G. & Hesche, W.1993. Chorasantürkisch, Wörterlisten, Kurzgrammatiken, İndices. (Turcologica 16.) Wiesbaden: Harrassowitz, pp. 7,14
  5. هیئت,جواد,سییری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی.نشر پیکان.تهران1380.ص443
  6. قلی زاده مزرجی,جلال,آشنایی با زبان ترکی خراسانی,انتشارات دامینه,مشهد مقدس1390,ص62-63-64
  7. هیئت,جواد,سییری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی.نشر پیکان.تهران1380.ص443-444
  8. "Ethnologue report for Khorasani Turkish"
  9. هیئت,جواد,سییری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی.نشر پیکان.تهران1380.ص442

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Khorasani Turkic language»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۴ مرداد ۱۳۸۹).