رود قره‌سو (کرمانشاه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
قره‌سو
ویژگی‌های ظاهری
دهانهسیمره
طول۱۷۰ کیلومتر

قره‌سو(کردی: خوه‌ره‌سۊ [۱][۲][۳][۴]) رودخانه‌ای است که در دشت کرمانشاه جریان دارد و از درون شهر کرمانشاه می‌گذرد. این رود از سراب روانسر در شمال‌غرب کرمانشاه سرچشمه گرفته و پس از عبور از این شهر در منطقه فرامان به رود گاماسیاب می‌پیوندد .[۵]

وجه تسمیه[ویرایش]

نظرات مختلفی دربارۀ‌ نام این رودخانه وجود دارد. گفته می‌شود که نام قره‌سو متشکل از دو واژۀ ترکی «قره» به معنای سیاه و «سو» به معنای آب است. همچنین واژۀ «قره» در زبان ترکی در نام‌های جغرافیایی به معنی «بزرگ» نیز استفاده شده و نام «قره‌سو» در زبان ترکی به معنی «رودخانۀ بزرگ و پرآب» است.

هنری راولینسون در سفرنامۀ‌ خود که به سال ۱۸۳۶ مربوط می‌شود، واژۀ قره‌سو را با واژۀ قرمیسین مرتبط می‌داند و معتقد است که نام این رودخانه در نام شهر قرمسین که در امتداد ساحل آن قرار داشته، حفظ شده‌است. او همچنین معتقد است که قرمیسین نه نامی دیگر برای شهر کرمانشاه، بلکه شهری متمایز از آن است که شهر جدید کرمانشاه بر روی خرابه‌های آن شکل گرفته‌است.[۶]

فرشید یوسفی به نقل از کتاب از الوند تا مدائن نوشتۀ مهدی فرهپور ضمن اشاره به فرض مشتق شدن این واژه از واژۀ قرماسین و قرمیسین، به سه نام قدیمی رودخانۀ قره‌سو در زمان‌های گذشته، یعنی اوله، شواسب و خواست اشاره می‌کند.[۷]

مرحوم علی لیمویی شاعر اهل کرمانشاه نیز این واژه را ترکیبی از دو واژۀ کُردی «خوه‌ر» به معنای خورشید و «سو» نه به معنای آب بلکه به معنای سمت و جهت دانسته است. به گفتۀ‌ او چون آب و خورشید برای ایرانیان قدیم مقدس بوده و همچنین این رود در امتداد جهت طلوع و غروب خورشید حرکت داشته و مسیر جریان آن از غرب به شرق است، به این نام خوانده شده‌است.[۸][۹] لیمویی در شعر بلندی که تحت عنوان شهر من کرمانشاه سروده این احتمال را به زبان شعر مطرح کرده که واژۀ قره‌سو تحریفی از نام خوه‌ره‌سو و به معنای «به سوی خورشید» باشد.[۱۰]

«.......(قره‌سو) یش گفتند/ معنیش (آب سیاه)/ به زبان تُرکی/ لیکن این آب نه شور است نه سیاه/ بلکه شیرین و زلال/ این روایت ز کجا آمد است؟/ من نمی‌دانم، هیچ/[...](قره‌سو) نام این رود بود/ زان‌که نامی تُرکی است/ نه پیمبر تُرک است/ نه خسرو پرویز(اشاره شاعر به جریان پاره کردن نامۀ پیامبر توسط خسرو پرویز و انداختن آن، به آب این رود بوده)/ هم‌چنین مردم شهر [تُرک نبودند و نیستند]/ پس چه نامی دارد؟/ به شما گویم/ نام او قلب شده/ نه فقط این (قره‌سو)؛ نام جاهای دگر نیز چنین قلب شده/ به مثل (تاق‌وَسان)/ (تاق‌بستان) شده‌است/ یا همین (کرماشان)/ که بشد (قرماسان)/ و سپس (قرمیسین)/ بعد از آن کرمانشاه/ و چه جاهای دگر/ که به فرصت‌های دگر بگذاریم/ باز بر می‌گردیم/ به سراغ (قره‌سو)/ مبدأ و مظهر این رود روانسر باشد/ مغرب کرمانشاه/ که چنین جاری و ساری شده، از (غرب) به (شرق)/ رودهای دگری نیز به آن پیوندد/ لیک همواره مسیرش این است/ میرود جانب شرق/ همگی می‌دانیم/ در زمان‌های قدیم، آب و خورشید مقدس بوده/ در تمام ایران/ و به ما می‌گفتند/ (آب را گل نکنید)/ و پرستشگاهان/ رو به خورشید/ بنا می‌گشته/ در تمام ایران/ قره‌سو نیز روان جانب خورشید بود/ تا همان جایی که نامش (قره‌سو) است/ آبش از (غرب) به (شرق)/ همچنان در گذر است/[...]حال دارم سخنی/ (قره‌سو) نیست اگر، نامش چیست/ نام این رود بزرگ/ در تلفظ به یقین چون (قره‌سو) است/ (خوره‌سو) شاید هست؟/ (خور) که خورشید بزرگ است/ در آن شکی نیست/ (سو) هان، سوی و طرف می‌باشد/ در معانی و لغات نه که معنی (آب)/ پس چه آسان شده این مشگل ما/ (خُوَره‌سو)/ معنی رود است که از غرب به شرق/ رو به خورشید مقدس باشد/ سوی خوشید رود/ و خودش نیز مقدس باشد/ نام آن هم (خوره‌سو) می‌باشد/ که کنونش (قره‌سو) می‌گویند/ به یقین هم (خوره‌سو) است/ رو به خورشید بزرگ/ می‌رود رود سترگ.»

سرچشمه[ویرایش]

رودخانه خوره سو از به هم پیوستن چند رودخانه کوچک تشکیل می‌شود، اما می‌توان سراب روانسر را مهمترین و اصلی‌ترین سرچشمه آن دانست. رودخانه تشکیل شده از سراب روانسر بعد از طی کردن نزدیک به بیست کیلومتر در نزدیکی روستای شاه‌گدار به همراه چند رودخانهٔ دیگر به هم می‌پیوندند و تشکیل قره سو را می‌دهند.

مشخصات[ویرایش]

رودخانه قره‌سو از سراب روانسر واقع در ۵۰ کیلومتری شمال غرب کرمانشاه سرچشمه می‌گیرد و با جهت شمال غربی به جنوب شرقی جریان پیدا می‌کند. در ۱۵ کیلومتری کرمانشاه رودخانه رازآور و شاخه‌های فرعی آن به قره‌سو می‌ریزد. سپس در سطح دشت جریان یافته و در نزدیکی روستای قزانچی رودخانهٔ مِرِگ نیز به آن متصل می‌شود. قره‌سو با یک شیب آرام از داخل شهر کرمانشاه عبور کرده و در این محدوده دو رودخانه چم‌بشیر (یا کوڵه‌که‌و) و آبشوران نیز بدان می‌ریزند و در نهایت پس از عبور از کرمانشاه در نزدیکی فرامان به رودخانه گاماسیاب می پیوندد، این دو تشکیل رودخانه سیمره را می‌دهد. بعد از رسیدن به دریاچه سد کرخه به دو قسمت تقسیم شده و نیمی به سمت تالاب هورالعظیم در مرز ایران و عراق و نیم دیگر به سمت کارون سرازیر شده و به آبهای خلیج فارس سرازیر می‌شود.[۵]

جان مکدونالد کینر که در دهۀ دوم قرن نوزدهم از کرمانشاه عبور و از رودخانۀ‌ قره‌سو دیدن کرده،‌ در کتاب «شرح جغرافیای امپراتوری ایران» عرض آن را ۵۰ یارد (۴۵/۷۲ متر) ثبت کرده‌است.[۱۱]

مسیو چریکف که در ۲۹ سپتامبر ۱۸۵۱ از قره‌سو دیدن کرده‌است، ضمن توصیف قلعه کهنه و روستای مجاور آن، گِل رودخانه را ماسه‌ای و عرض آن را ۱۵ ساجن (۳۲/۰۰۴ متر) ذکر کرده که در هنگام بالا آمدن آب به ۳۰ ساجن (۶۴/۰۰۸ متر) نیز می‌رسد. به گفتۀ وی آب رودخانۀ قره‌سو از آب شهر کرمانشاه و نیز آب طاق‌بستان بهتر بوده و به همین دلیل اهالی روستایی که در درون قلعه واقع بوده‌است در آن زمان مشغول بازسازی قلعه بوده‌اند.[۱۲]

آلودگی رودخانه[ویرایش]

آلودگی رودخانهٔ قره سو در داخل شهر کرمانشاه

رودخانۀ‌ قره‌سو به دلیل ورود فاضلاب شهری، نخاله‌های ساختمانی، آب غسالخانه، زباله‌های شهری و فاضلاب صنعتی بدان دچار آلودگی بسیار بالایی شده‌است[۱۳]، ۱۰۰ درصد فاضلاب شهر کرمانشاه[۱۳] از ۹ نقطه به رودخانۀ قره‌سو وارد می‌شود[۱۴] و با راه‌اندازی شهرک صنعتی انواع آلودگی‌های صنعتی هم به آن اضافه شده است و از آن با نام یک رودخانهٔ مرده یاد می‌شود. از این رو بخار آب این رودخانه نیز باعث آلودگی محیط اطراف این رود شده[۱۵] و چرای احشام در اطراف این رودخانه می‌تواند باعث ایجاد مسمومیت غذایی بشود.[۱۶] این در حالی است که آب این رودخانه برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۷]

در سال ۱۳۹۹ ش. در حدود ۲۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای رفع آلودگی این رودخانه تخمین زده شده که تنها ۳ میلیارد تومان به آن اختصاص یافته است.[۱۳]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «پل باستانی کهنه در کرمانشاه». باشگاه خبرنگاران جوان.
  2. «آيا ناله‌هاي «پل کهنه» را فريادرسي هست؟ پل تاريخي«پل کهنه» كرمانشاه در معرض تخريب قرار دارد». ایسنا.
  3. آشنا عباس منش، محمد. «نگذارید رودخانه قره سوی کرمانشاه در منجلاب بی مسئولیتی و فاضلاب صنعتی بمیرد». سلام پاوه.
  4. لیمویی، علی (۱۳۸۹). شهر من کرمانشاه. کرمانشاه: باغ‌ نی. صص. ۸۱ تا ۸۷. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۶۹۹-۳۴-۶.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ شبکه اینترنتی آفتاب، رودخانه قره‌سو، نوشته‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۸۶؛ بازدید در ۲۸ تیر ۱۳۹۵.
  6. راولینسون،‌ ۱۸۳۹: ص ۴۲.
  7. یوسفی، ۱۳۷۰: ص ۱۹.
  8. لیمویی، شهر من کرمانشاه، ۸۱ تا ۸۷.
  9. آشنا عباس منش، محمد. «نگذارید رودخانه قره سوی کرمانشاه در منجلاب بی مسئولیتی و فاضلاب صنعتی بمیرد». سلام پاوه.
  10. لیمویی، شهر من کرمانشاه، ۸۱ تا ۸۷.
  11. مکدونالد کینر،‌ ۱۸۱۳، ص ۳۸۸.
  12. چریکف،‌ ۱۳۵۸، ص ۱۷۹.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ «قصه پرغصه ورود فاضلاب به رودخانه قره‌سو کرمانشاه+ تصاویر- اخبار کرمانشاه - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.
  14. خبرگزاری کُردپرس: فاضلاب «قره‌سو» را سوزاند، نوشته‌شده در ۳ مهر ١٣۹۹؛[پیوند مرده] بازدید در ۳ مهر ۱۳۹۹.
  15. «آلودگی های صنعتی رودخانه قره سو برای ساکنان خطرناک است». www.yjc.ir. ۷ آبان ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.
  16. «تصاویر/ آلودگی زیست محیطی رودخانه قره سو - کرمانشاه». شبکه اطلاع رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.
  17. «آلودگی رود خانه قره سو». www.asriran.com. ۷ تیر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.

کتاب‌شناسی[ویرایش]