سلسله نعمت‌اللهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

سلسلهٔ نعمت‌اللهی یکی از طریقت‌های تصوف است که از قرن هشتم هجری به بعد، به نام سید نورالدین شاه نعمت‌الله ولی، این سلسله به نعمت‌اللهی شهرت یافت.[۱] سلسلهٔ نعمت‌اللهی در عصر حاضر از معروف‌ترین شاخه‌های تصوف است.[۲]

کلمهٔ نعمت‌اللهی از نام شاه نعمت‌الله ولی گرفته شده و چون در دوران او، پیروان او را «نعمت‌اللهی» می‌خواندند، این عنوان به کسانی که بعد از وی از عقاید و روش صوفیانه وی تبعیت کردند، داده شد. قبل از شاه نعمت‌الله نام طریقت همنام با قطب وقت بوده، چنان‌که در زمان معروف کرخی به معروفیه و در زمان جنید بغدادی به جنیدیه مشهور بوده‌است.[۳]

نسبت خرقه شاه نعمت‌الله ولی[ویرایش]

شاه نعمت‌الله ولی -> عبدالله یافعی -> صالح بربری -> نجم‌الدین کمال کوفی -> ابوالفتوح صعیدی -> ابومدین -> ابوالسعود اندلسی -> ابوالبرکات -> ابوالفضل بغدادی -> احمد غزالی -> ابوبکر نساج -> ابوالقاسم گرّکانی -> ابوعثمان مغربی -> ابوعلی کاتب -> ابوعلی رودباری -> جنید بغدادی -> سری سقطی -> معروف کرخی -> داوود طائی -> حبیب عجمی -> حسن بصریعلی بن موسی الرضا[۴]

زندگی و آثار شاه نعمت‌الله ولی[ویرایش]

سید نورالدّین «شاه نعمت‌الله ولی» از اقطاب و صوفیان مشهور قرن هشتم و نهم هجری است. نعمت‌الله ولی در روز دوشنبه چهاردهم ربیع الاول ۷۳۱ هجری قمری در شهر حلب متولد شد. هفت سال مرشد خود عبدالله یافعی را خدمت کرد در هرات نعمت‌الله ولی با نوهٔ میرحسینی هروی پرسنده سؤالات گلشن راز ازدواج کرد و ثمرهٔ این ازدواج فرزند او برهان الدین خلیل‌الله (متولد ۷۷۵ هجری) بود که پس از نعمت‌الله ولی به قطبیت سلسله نعمت‌اللهی رسید. شاه نعمت‌الله ولی قریب صد سال زندگی کرد و سرانجام در روز پنجشنبه بیست و سوم ماه رجب ۸۳۲ و به قولی ۸۳۴ هجری در کرمان خرقه تهی کرد.[۴]

فعالیت‌های عمرانی[ویرایش]

نعمت‌الله ولی توجه خاصی به خدمات عام‌المنفعه داشت و در برخی از مناطق و شهرهای ایران مانند ماهان، کرمان، ابرقو و تفت یزد اقدامات عمرانی مانند احداث ساختمان، باغ و حفر قنات به انجام رسانید که برخی از آن‌ها مانند عمارت شاه ولی در تفت یزد کماکان باقی است.

تألیفات[ویرایش]

از شاه نعمت‌الله ولی آثار و تألیفات متعددی بجا مانده‌است از جمله کلیات اشعار، رساله‌ها و شرح لمعات.[۵][۶][۷][۸]

مکتب شاه نعمت‌الله ولی[ویرایش]

پیروان شاه نعمت‌الله ولی وی را دارای اجتهاد نظری و اجتهاد عملی می‌دانند و دلایل آن به شرح زیر آمده‌است.

اجتهاد نظری: نعمت‌الله ولی برای اینکه مسئله وحدت وجود را بیان کند، وجود را به دریایی تشبیه می‌کند و مظاهر آن را امواج و حباب‌های آن دریا می‌داند که در حقیقت آب‌اند. شاه می‌گوید: حقیقت وجود مانند نقطه است و دایره‌ای که از حرکت آن پیدا می‌شود نمودار مظاهر وجود است که اگرچه ظاهراً وجودی دارد اما در حقیقت آن وجود اعتباری است. نیز مانند الف و سایر حروف که از نقطه پیدا می‌شوند و وجودشان ظاهری می‌باشد.

اجتهاد عملی:

  1. منع پیروان مکتب خود از بیکاری و گوشه نشینی بود.
  2. مریدان را از داشتن لباس مخصوص فقر نهی نمود.
  3. از زمان نعمت‌الله ولی به بعد در روحیه پیروان نعمت‌اللهی نشاط و سرور و شادمانی سالک در سیر و سلوک بر خمود و گرفتگی و اندوه او می‌چربد.
  4. شاه نعمت‌الله ولی تصوف را امری انحصاری نمی‌دانست و هرکه را طالب مکتب توحید می‌دید، الفبای محبت می‌آموخت.
  5. شاه نعمت‌الله ولی با تمام ملل و نحل و سلاسل فقری آن زمان، با کمال محبت سلوک می‌نمود.[۵] [نیازمند منابع بیشتر]

بهترین ریاضت از دیدگاه شاه نعمت‌الله ولی[ویرایش]

توصیه شاه نعمت‌الله ولی به مریدان این بود که بهترین ریاضت و نیکوترین وجه برای تصفیه دل و تزکیه نفس شفقت به خلق و خدمت در اجتماع است و به آن‌ها آموخت که چگونه می‌توانند در عین حال که مشغول حق اند در میان خلق به سر برند و خلوتی در انجمن داشته باشند. ـ[۹]

خصوصیات سلسله نعمت‌اللهی[ویرایش]

اساس تصوف سلسله نعمت‌اللهی بر پنج چیز است: ذکر، فکر، محاسبه، مراقبه و ورد.[۱۰][۱۱]

ویژگی‌های مهم اجتماعی سلسله نعمت‌اللهی از این قرار است:[۱۲]

  1. عزلت را نمی‌پسندند و خلوت در انجمن را بر آن ترجیح می‌دهند.
  2. سخت مخالف استعمال حشیش و اعتیادات از این نوع‌اند.
  3. درویشان نعمت‌اللهی باید به کاری مشغول باشند و بیکاری در این طریق نهی است.
  4. لباس مخصوصی را انتخاب نکرده‌اند.
  5. انسان‌ها را از هر مذهب و ملت که باشند دوست دارند و احترام می‌گذارند و در زندگی روش ایشان شفقت به خلق‌الله است.
  6. در مجالس خود بیشتر به ذکر قلبی و مراقبه مشغول اند و به ذکر جلی کمتر می‌پردازند.
  7. طرفدار صلح و برادری و برابری هستند.

انتقال سلسله نعمت‌اللهی به هند[ویرایش]

پس از فوت شاه نعمت‌الله ولی، فرزندش شاه خلیل‌الله، ارشاد درویشان نعمت‌اللهی را به عهده گرفت. شاه خلیل‌الله از ایران به دکن رفت و تا زمان شاه علیرضای دکنی، اقطاب سلسله در دکن سکونت داشتند، تا اینکه در سال ۱۱۹۰ هجری ـ پس از نزدیک به دو قرن ـ سید معصوم‌علیشاه دکنی به ایران آمد و به زودی مردانی چون فیض‌علیشاه و نورعلیشاه اصفهانی و مشتاق‌علیشاه را تربیت و با خون خود و مشتاق و مظفرعلی‌شاه، نهال فقر را مجدداً در ایران آبیاری کردند.[۴]

پیران سلسله نعمت‌اللهی پس از بازگشت به ایران[ویرایش]

معصوم‌علیشاه دکنی > نورعلیشاه > حسین‌علیشاه > مجذوب‌علیشاه > مست‌علیشاه > رحمت‌علیشاه >منورعلی‌شاه > وفاعلیشاه > صادق‌علیشاه > مونس‌علیشاه> جواد نوربخش (نورعلیشاه)[۴] > علیرضا نوربخش (رضاعلیشاه)

جواد نوربخش (نورعلیشاه کرمانی)[ویرایش]

جواد نوربخش در نوزدهم آذرماه سال ۱۳۰۵ خورشیدی، در شهر کرمان به دنیا آمد. او نواده کمال‌الدین نوربخش ـ از مشایخ طریقت نوربخشیه بود. با درگذشتمیرزا عبدالحسین ذوالریاستین شیرازی (مونس‌علیشاه) در بیست و چهارم خردادماه ۱۳۳۲ خورشیدی و حسب وصیت او، قطبیت سلسله نعمت‌اللهی به جواد نوربخش ـ نورعلیشاه ـ سپرده شد.[۱۳]

جواد نوربخش تلاش‌هایی در جهت احیا سلسله نعمت‌اللهی انجام داد. وی با هدف گسترش جهانی تصوف، زیربنای اصول اساسی تشکیل خانقاه‌های نعمت‌اللهی را تغییر داد. پهنه فعالیت‌های این سلسله تحت زعامت ایشان در دهه ۱۹۷۰ میلادی به آمریکا و اروپا گسترش یافت. امروزه خانقاه‌های نعمت‌اللهی در بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکا، کانادا، روسیه، مکزیک، استرالیا، زلاند نو و آفریقا دائرند و در کنار فعالیت‌های معنوی خود به امور خیریه نیز می‌پردازند.[۱۴]

جواد نوربخش با چاپ آثاری که از دورهٔ دانشجویی تألیف نموده بود، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی را پایه‌گذاری و تأسیس کرد. تألیفات عرفانی و همچنین تصحیح و تحشیه کتاب‌های ارزندهٔ بسیاری از عارفان بزرگ ولی گمنام منتشر شود. در طول ۵۵ سال قطبیت سلسله نعمت‌اللهی، وی حدود ۱۳۹ اثر شامل: مقاله، رساله، و کتاب تألیف نمود.

تعداد زیادی از تألیفات جواد نوربخش به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، روسی، اسپانیایی، ایتالیایی، هلندی، و لهستانی ترجمه شده‌است.

او در تاریخ ۱۸ خردادماه ۱۳۵۸ خورشیدی، در بیست و ششمین سال قطبیت سلسله نعمت‌اللهی، از ایران مهاجرت نمود، او مدتی کوتاه در آمریکا به‌سر برد و سپس عازم و ساکن لندن شد. پس از خریداری و تأسیس خانقاه نعمت‌اللهی در نزدیک شهر بنبوری (حومه آکسفورد)، به این محل نقل مکان کرده و تا پایان عمر در همان‌جا ساکن شد.

توجه ویژه نورعلیشاه کرمانی، عبارتند از:

  1. مبارزه با بیکاری و تن‌پروری
  2. مبارزه با اعتیاد و تقبیح آن
  3. خدمت و شفقت به خلق خدا
  4. منع گوشه‌نشینی و انزواطلبی
  5. پرهیز از اظهار کشف و کرامات و مبارزه با خرافات
  6. تصحیح و تبیین نظریهٔ وحدت وجود
  7. فراخوان صوفیان نعمت‌اللهی جهان در ضیافت حق

جواد نوربخش در زمان حیات خود، در سال ۱۳۶۹ خورشیدی، فرزندش، علیرضا نوربخش، با لقب فقری «رضاعلیشاه» را رسماً به جانشینی خود انتخاب و معرفی نمود.[۱۵]

جواد نوربخش در روز جمعه نوزدهم مهرماه ۱۳۸۷ خورشیدی، پس از ۵۵ سال قطبیت سلسله نعمت‌اللهی، در خانقاه آکسفورد ـ نزدیک شهر بنبوری انگلستان ـ، در سن ۸۲ سالگی فوت نمود. بنا به وصیت، بدن وی را در همان خانقاه محل سکونت ـ در آکسفورد ـ به خاک سپردند.[۱۶]

شاخه‌های نعمت‌اللهیه[ویرایش]

در حال حاضر علاوه بر رهروان طریقت نعمت‌اللهی مندرج در مقاله حاضر، دو گروه از صوفیان معروف ایران - گنابادی و صفائی - نیز خود را نعمت‌اللهی می‌خوانند و نسبت سلسله خود را به نعمت‌الله ولی می‌رسانند.[۱۷]


سلسله نعمت‌اللهی و برادران گنابادی[ویرایش]

با مرگ رحمت علیشاه قطبیت سلسله نعمت‌اللهی به منورعلی‌شاه واگذار شد. با اعلام قطبیت منورعلی‌شاه و انتشار اجازه‌نامه‌هایی که از رحمت علیشاه داشت همه مشایخ این سلسله در داخل و خارج کشور با وی بیعت کردند. رحمت علیشاه دو نوبت برای منورعلی‌شاه اجازه‌نامه صادر کرده بودند. اجازه‌نامه اول در سال ۱۲۷۲ ه‍. ق؛ و به هنگامی نوشته شده که رحمت علیشاه عازم سفر کرمان و ماهان بوده و و به احتیاط و اینکه کسالت داشت اقدام نوشتن آن اجازه‌نامه کرد. اجازه‌نامه دوم در تاریخ ۲۲ شعبان ۱۲۷۷ ه‍.ق نوشته شده‌است. تنها شیخ سلسله نعمت‌اللهی از اصفهان ملا محمد کاظم ملقب به سعادت‌علی‌شاه تسلیم نشد و اجازه‌نامه‌ای را که برای ارشاد و دستگیری فقرای اصفهان داشت به عنوان اجازه جانشینی رحمت علیشاه قلمداد کرد و نخستین انشعاب را در سلسله نعمت‌اللهی به وجود آورد.

سعادت علیشاه که از شاگردان رحمت علیشاه بود، از پیروی منورعلی‌شاه سر باز زد و به دنبال مرگ وی، ملا سلطان‌علی گنابادی که در برخوردی با سعادت‌علی‌شاه مجذوب ایشان شده و به اصفهان آمده و در خدمتش بوده به بیدخت (از توابع گناباد در استان خراسان) مراجعه نمود و به دستگیری طالبین مشغول شد و جمعیت برادران گنابادی را به وجود آورد.[۱۷]

سلسله نعمت‌اللهی و برادران صفائی[ویرایش]

در پیروان رحمت علیشاه که از رفتار سعادت علیشاه و تسلیم نشدن او به قطب جدید سلسله نعمت‌اللهی، منورعلی‌شاه، برآشفت میرزا حسن اصفهانی (صفی‌علی‌شاه) بود که در شهر یزد اقامت داشت.

صفی‌علی‌شاه به منورعلی‌شاه تسلیم شده و تجدید عهد کرده، به سعادت علیشاه به خاطر عدم تمکین از وی، تاخته و او را ضمن شعر معروفش زندیق جاهل خوانده و از منورعلی‌شاه با لقب فاضل یاد کرده‌است شیخیت از ایشان یافته و لقب صفی علیشاه دریافته و دو سفر به دستور وی به مأموریت هند رفته و سالی چند در یزد مأمور و شیخ سلسله نعمت‌اللهی بوده‌است.

در آن ایام عبدعلی‌شاه، که در کاشان می‌زیسته و شهر تهران هم جزو حوزه شیخوخیت ایشان بوده‌است، از سر و صدای پیرامون صفی علیشاه به وسیله پیروان مقیم تهرانش باخبر می‌شود. با توجه به اینکه صفی علیشاه نمی‌بایست کسی را در تهران دستگیری کرده باشد، با ایشان به مکاتبه می‌پردازد و سرانجام کار بالا می‌گیرد.

با بالاگرفتن اختلاف مذکور، منورعلی‌شاه، بدون اطلاع قبلی راهی تهران شد تا در حضور خودش به غائله پایان دهد. متأسفانه با ورود منورعلی‌شاه به تهران نه تنها مشکل حل نمی‌شود به عللی رابطه مرید و مرادی صفی با منورعلی‌شاه پاره می‌شود و ایشان رنجیده و بریده از صفی تهران را ترک می‌کند.

صفی علیشاه تا زنده بود، خود را درویش نعمت‌اللهی می‌خواند ولی در پایان مثنوی نسب‌نامه اولیا کبار و پیران بزرگوار، که گونه‌ای از اعلام قطبیت غیر مستقیم است، نامی از آخرین پیر و مراد خود منورعلی‌شاه ندارد و نسب نامه را با نام رحمت علیشاه خاتمه می‌دهد که این همه نشان دهنده آن است که صفی آن قسمت از زندگی خود را که در خدمت منورعلی‌شاه، مأمور دستگیری و ارشاد از سوی ایشان بوده، ندیده انگاشته است.

سرانجام، حسن اصفهانی (صفی علی شاه)، در ۶۵ سالگی و در سال ۱۳۱۶ ه‍.ق درگذشت و گروهی جدید به نام برادران صفایی، اخوان صفا یا صفی‌علی‌شاهی پدید آمد که خود را نعمت‌اللهی می‌دانند و نسبت خود را از صفی به رحمت علیشاه پیوند می‌زند.[۱۷]

پانویس[ویرایش]

  1. لغت‌نامه‌ی دهخدا، حرف ن، تآلیف علی‌اکبر دهخدا (۱۲۵۸–۱۳۳۴ شمسی) و همکاران، دانشگاه ادبیات و علوم انسانی، چاپخانهٔ دانشگاه تهران، تیرماه ۱۳۴۸ شمسی
  2. مرتضی مطهری. «مشاهیر صوفیه». کتاب آشنایی با علوم اسلامی، جلد ۲ صفحه ۱۰۹، انتشارات حوزه.
  3. مقاله سلسله نعمت‌اللهی نوشته علیرضا نوربخش، مجله صوفی، شماره ۱، نشریه خانقاه نعمت‌اللهی لندن، زمستان ۱۹۸۹ میلادی.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ پیران طریقت، تألیف دکتر جواد نوربخش، انتشارات یلدا قلم، ۱۳۸۳ خورشیدی، شابک:۳-۰۶-۵۷۴۵-۹۶۴
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ زندگی و آثار شاه نعمت‌الله ولی، تألیف دکتر جواد نوربخش، انتشارات یلدا قلم، چاپ سوم، تهران ۱۳۸۶ خورشیدی
  6. کلیات اشعار شاه نعمت‌الله ولی، به کوشش دکتر جواد نوربخش، انتشارات یلداقلم، چاپ یازدهم، تهران ۱۳۸۵ خورشیدی، شابک: ۷-۴۹-۵۷۴۵-۹۶۴
  7. رساله‌های حضرت سید نورالدین شاه نعمت‌الله ولی، در ۴ جلد شامل ۹۴ رساله، به کوشش دکتر جواد نوربخش، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی، تهران ۱۳۵۵، ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ خورشیدی
  8. شرح لعمات از شاه نعمت‌الله ولی کرمانی، به کوشش دکتر جواد نوربخش، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی، تهران ۱۳۵۴ خورشیدی
  9. پیران و صوفیان نامی کرمان، تألیف دکتر جواد نوربخش، انتشارات یلدا قلم، تهران ۱۳۸۴ خورشیدی
  10. در بهشت صوفیان، تألیف دکتر جواد نوربخش، انتشارات یلدا قلم، چاپ سوم، ۱۳۸۴ خورشیدی، شابک: ۴-۲۸-۵۷۴۵-۹۶۴
  11. درخرابات، تألیف دکتر جواد نوربخش، انتشارات یلدا قلم، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ خورشیدی، شابک: ۶-۲۷-۵۷۴۵-۹۶۴
  12. فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، تألیف دکتر جواد نوربخش، جلد ۴، ص ۱۶۵–۱۶۶، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی، چاپ دوم ۱۳۷۲ خورشیدی
  13. چله نور به روایت صوفی، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی لندن، ۱۳۶۹ خورشیدی
  14. صفحه اینترنتی خانقاه نعمت‌اللهی
  15. چله نور، روایت صوفی، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی لندن، ۱۳۷۲ خورشیدی، فصل دوازدهم
  16. فصلنامه صوفی، شماره ۷۷، انتشارات خانقاه نعمت اللّهی لندن، آذر ۱۳۸۷
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ گلستان جاوید، دکتر جواد نوربخش، ناشر، مؤلف، تهران، ۱۳۷۳ خورشیدی

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]