پیشینه نام کرمانشاه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

در مورد واژهٔ کرمانشاه (کرمانشان، کرماشان) باورهای مختلفی وجود دارد:

نام کرمانشاه در افسانه‌ها[ویرایش]

نام کرمانشاه در متون پهلوی[ویرایش]

نخستین جایی که به نام کرمانشاه اشاره شده، کتاب بندهشن است. در این کتاب که تدوین نهایی آن در سدۀ سوم هجری (از ۳ اوت ۸۱۶ تا ۱۱ اوت ۹۱۳ میلادی) توسط فرنبغ دادگی (یا فرنبغ دادویه) صورت گرفته‌است، در بخشی که در توصیف کوه بیستون است نوشته‌شده: «کوه بِهِستون به سپاهانِ كرمينشان».[۲] در اینجا نام کرمانشاه به صورت کرمینشان klmynš'n آمده است. محمدتقی بهار که این کتاب را از زبان پهلوی ترجمه کرده‌است اظهار داشته که در سه مورد از نسخ خطی مورد استفادۀ وی،‌ این واژه به‌صورت گل‌میشن glmyš'an به کار رفته‌است.[۳]

باورها در مورد نام کرمانشاه[ویرایش]

در مورد نامگذاری کرمانشاه باورهای متفاوتی وجود دارد:

  • نخستین اظهار نظر دربارۀ ریشۀ‌نام کرمانشاه توسط نویسندۀ ناشناس کتاب مجمل التواریخ و القصص صورت گرفته‌است. او نام کرمانشاه را به بهرام چهارم منسوب دانسته و در بخشی که مربوط به «بهرام پور شاپور» است نوشته‌است:

«بيش و کم ازين‌قدر نخواندم، و نه آنک حادثه افتاد اندر ایّام او، کرمانشاهان به وی بازخوانند، كه او را كرمانشاه لقب بود.»[۴]

بر این اساس این باور وجود دارد که چون بهرام چهارم در سدهٔ سوم تا چهارم میلادی پادشاه شهر کرمان بوده، پس از تأسیس کرمانشاه این شهر را با نام او می‌خوانند.[۵][۶] این دیدگاه معنای این واژه و نیز خود واژۀ کرمان را توضیح نمی‌دهد و تنها به استناد همین جملۀ مجمل‌التواریخ بسنده می‌کند.

  • نام این شهر در زبان مردم محلی کرماشان تلفظ می‌شود. محمد مکری، پژوهشگر و زبانشناس، نام کرمانشاه را تلفظی اشتباه اما مصطلح از کلمهٔ کرماشان می‌داند که از کرمانچ یا کرمانج به معنای رعیت گرفته شده و به باور وی شهر رعایا معنا می‌دهد.[۷] عبدالرحمان شرفکندی (هژار) نیز در فرهنگ واژگان کردی-فارسی خود با عنوان هنبانه بورینه، معنای واژهٔ کرمانج را روستایی کرد، و کرمانشاه را مخفف «کرمانج شار یا کرمانجان» دانسته است.[۸]

نام‌های دیگر کرمانشاه[ویرایش]

کرمانشاه در دوره‌های مختلف دارای نام‌های مختلفی بوده که معمولاً با تغییر از حکومتی به حکومتی دیگر صورت می‌گرفته‌است، در قدیمی‌ترین شکل خود اولین بار در دوران باستان و در زمان فرمانروایی کاسی‌ها کرمانشاه را با نام الیپی می‌خوانند و در دوران هخامنشیان از کرمانشاه با نام‌های کامبادن، کارمیسین، کارمیشین، کرمینشان و غیره یاد می‌شود.

پس از اسلام، اعراب نام کرمانشاه را به قرمسین تغییر دادند و در دوره‌های بعدی کرمانشاه با نام کرمانشاهان و کرمانشاه خوانده می‌شد.

نام کرمانشاه پس از پیروزی انقلاب ۵۷ به قهرمانشهر و چندی بعد به باختران تغییر پیدا کرد؛ ولی از آن‌جایی که این امر با اعتراضات گستردهٔ مردم همراه شد، در نتیجه چندی بعد با تلاش‌های اسماعیل ططری و با تصویب قانونی نام شهر به نام قدیمی خود تغییر یافت.[۹][۱۰][۱۱]

آثاری در رابطه با نام کرمانشاه[ویرایش]

در رابطه با ریشه و پیشینۀ‌ نام کرمانشاه پژوهش‌های متعددی شده و علاوه بر کتاب مجمل‌التواریخ و القصص که به صورت غیرپژوهش به بیان ریشه‌شناسی این واژه پرداخته‌است، نظریات مختلف دیگری در این رابطه بیان شده‌است.

  1. مجمل‌التواريخ و القصص (۱۳۸۹). به تصحيح ملک‌الشعراء بهار، تهران: اساطير.
  2. مکری، محمد. وجه تسمیۀ کرماشان، در فرهنگ نام‌های پرندگان در لهجه‌های غرب ایران (لهجه کردی) و تطبیق آنها با نام‌های فارسی و لهجه‌های دیگر محلی ایران. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۱.
  3. محیط طباطبایی، سيدمحمد (۱۳۶۷). جست‌وجو در اصل کلمۀ کرمانشاهان، کیهان فرهنگی، ش ۶۰.
  4. موسوی، سیداحمد (۱۳۶۸). تأملی در مقالۀ جست‌وجو در اصل کلمۀ کرمانشاهان، کیهان فرهنگی، ش ۶۱.
  5. وامقی، ایرج (۱۳۷۰). قرمیسین/كرمانشاه، مجلۀ آینده، ش ۱۸۱.
  6. توكلی، احمد (۱۳۷۱). کرمانشاه امپراطوری فیل‌هلن، مجلۀ آینده، س ۱۸.
  7. کزازی، میرجلال‌الدین (۱۳۷۲). کرمانشاه و بهرام چهارم، کیهان فرهنگی، ش ۱۰۶.
  8. داراب‌بیگی، علی (۱۳۹۱). رمزگشایی واژۀ کرمانشاه، تهران: مؤلف.
  9. رحیمی زنگنه، ابراهیم، کهریزی،‌ خلیل و حسینی، ایوب (۱۳۹۲). کرمانشاه و سوءتفاهمی تاریخی، در جستارهای تاریخی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهارم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۲، صص ۳۳-۱۹.

پانویس[ویرایش]

  1. «کرمانشاه»(فارسی)‎. سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری استان کرمانشاه. استان در یک نگاه> شهرستانها> کرمانشاه. بازبینی‌شده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  2. دادگی، فرنبغ. ۱۳۸۵. بندهش :۷۳.
  3. دادگی، فرنبغ. ۱۳۸۵. بندهش :۱۷۳.
  4. مجمل‌التواریخ، ۱۳۸۹ :۶۸.
  5. «واژه کرمانشاه»(فارسی)‎. وبگاه لغت‌نامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  6. Silk Buckingham, James(1830),p.235
  7. محمد مکری. «کرمانشاه، باختران، کرماشان»(فارسی)‎. مجلهٔ فرهنگی تاق وه سان، ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۵. 
  8. شرفکندی، عبدالرحمان (هژار)، هنبانه بورینه: فرهنگ کردی فارسی، تهران: سروش، چاپ یکم، ۱۳۶۹، ص۶۱۲.
  9. مهرداد فرهمند. «مرگ مردی که نام کرمانشاه را به آن بازگرداند»(فارسی)‎. بی‌بی‌سی فارسی، ۹ مرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۰. 
  10. علی اکبر ناطق نوری. «قانون تغییر نام استان باختران به کرمانشاه»(فارسی)‎. سامانه حافظه قوانین و مقررات، ۱۸ فروردین ۱۳۷۲. بازبینی‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰. 
  11. محمد شیخ الملوکی. «معرفی استان کرمانشاه»(فارسی)‎. صدای و سیمای مرکز کرمانشاه، مهر ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰. 

منابع[ویرایش]

  • مجمل‌التواريخ و القصص (۱۳۸۹). به تصحيح ملک‌الشعراء بهار، تهران: اساطير.
  • دادگی، فرنبغ (۱۳۸۵). بندهش. ترجمۀ مهرداد بهار، چ ۳، تهران: توس.