سده ۲۰ (میلادی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.

سده‌ها:	سده ۲۱ - سده ۲۰ - سده ۱۹
دهه‌ها:	۱۹۹۰ ۱۹۸۰ ۱۹۷۰ ۱۹۶۰ ۱۹۵۰ ۱۹۴۰ ۱۹۳۰ ۱۹۲۰ ۱۹۱۰ ۱۹۰۰

سدهٔ ۲۰ میلادی از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۰۰ در تقویم گریگوری است. در اصطلاح عامیانه آن را از سال ۱۹۰۰ تا ۱۹۹۹ می‌دانند.

استدلال‌های زیادی برای تصدیق برداشت عامیانه از این اصطلاح آورده شده است. استفان جی گولد بر این باور است که دههٔ اول سده، ۹ سال دارد. عده‌ای نیز بر این باورند که سیستم سالشماری نجومی دارای سالی به نام صفر است که معمولاً آن را به نام ۱ سال قبل از میلاد می‌شناسند. سازمان بین‌المللی استاندارد در سال ۲۰۰۰ استانداردی به نام ایزو ۸۶۰۱ را برای استفاده از سیستم سال‌شماری نجومی معرفی کرد. این استاندارد نظر کسانی را که معتقد بودند سدهٔ جدید چند ماه زودتر آغاز شده تصدیق می‌کرد. ضمناً تقریباً همیشه دهه‌ها با سال «۰» آغاز می‌شوند، در نتیجه همانگونه نیز نامگذاری می‌شوند (۱۹۶۰).

این اصطلاح همچنین برای دوره‌هایی که روی تقویم با هم برخورد دارند نیز استفاده می‌شود که از این میان می‌توان سدهٔ بیستم کوتاه را نام برد که طبق آن سدهٔ بیستم به سال‌های بین ۱۹۱۴ تا ۱۹۸۹ اطلاق می‌شود. در نتیجه دوران پیش از جنگ جهانی اول به سدهٔ ۱۹ و سال‌های دههٔ ۱۹۹۰ جزو سدهٔ ۲۱ تلقی می‌شوند.

این نکته به درستی قابل درک است که بخشی از سال‌های ابتدایی سدهٔ بیستم پیش از جنگ جهانی اول از دیدگاه فرهنگی و پیشرفت فناوری جزو سدهٔ ۱۹ به شمار می‌آید. همچنین بسیاری بر این باورند که دههٔ ۱۹۹۰ به دلیل رخ دادن وقایعی (نظیر ظهور اینترنت) جزو سدهٔ ۲۱ به حساب می‌آید.

[ویرایش] دورنما

در سدهٔ بیستم میلادی تغییرات قابل توجهی در شیوهٔ زندگی مردم به وجود آمد. این تغییرات در نتیجهٔ پیشرفت‌ها و نو‌آوری‌های فنی، پزشکی، اجتماعی، نظری و سیاسی بود. اصطلاحاتی چون ایدئولوژی، جنگ جهانی، قتل عام و جنگ هسته‌ای وارد واژه‌های روزمرهٔ مردم شدند و تأثیرات زیادی روی زندگی آنها گذاشتند. جنگ‌ها به مقیاس‌ها و درجه‌های بی‌سابقه‌ای از پیچیدگی رسیدند. تنها در جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵-۱۹۳۹) حدود ۵۷ میلیون نفر کشته شدند که یکی از دلایل مرگشان پیشرفت در تولید سلاح‌ها بود. روند مکانیزه‌سازی کالاها و خدمات و شبکه‌های ارتباطی که از سدهٔ نوزدهم آغاز شده بود با سرعت بیشتری در سدهٔ بیستم ادامه یافت. در این سده به جای ترور و هرج و مرج شاهد تلاش‌های زیادی برای استقرار صلح بودیم. جان اف کندی، ۳۵امین رئیس‌جمهور آمریکا زمانی گفت:

ما به دنبال چه نوع صلحی هستیم؟ من راجع به صلحی حقیقی صحبت می‌کنم، صلحی که زمین را مکانی ارزشممندی برای زیستن می‌سازد. نه فقط برای زمان ما، بلکه برای همهٔ زمان‌ها. مشکلات ما را انسان‌ها ساخته‌اند، پس توسط انسان‌ها نیز باید حل شوند. به عنوان آخرین سخن باید بگویم که کم‌ترین پیوند ما این است که روی یک سیاره زندگی می‌کنیم، از یک هوا نفس می‌کشیم، نگران آیندهٔ کودکانمان هستیم و همه روزی خواهیم مرد.

تقریباً همهٔ شئون زندگی در اکثر جوامع به طور اساسی تغییر پیدا کرد و افراد برای نخستین بار توانستند فارغ از سابقه و طبقهٔ اجتماعی بر تاریخ تأثیرگذار باشند. به جرأت می‌توان گفت که سدهٔ بیستم آنچنان چهرهٔ زمین را دگرگون ساخت که با هیچ سدهٔ دیگری قابل مقایسه نیست.

اکتشافات علمی مانند فرضیهٔ نسبیت و فیزیک کوانتوم جهانبینی دانشمندان را به طور اساسی تغییر داد و باعث شد تا آنها دریابند که جهان ما بسیار پیچیده‌تر از آن است که فکر می‌کردند. این امر همچنین موجب آن شد که در ابتدای سدهٔ بعد، امیدها برای تکمیل آخرین جزئیات باقی ماندهٔ علوم بالا بروند.

برای کسب دورنمایی بهتر از رویدادهای تاریخی این سده به مقالهٔ مروری بر سدهٔ ۲۰ مراجعه کنید.

گاهی اوقات سدهٔ بیستم را چه در داخل و چه در خارج از ایالات متحده، سدهٔ آمریکا می‌خوانند که البته بسیاری نیز با این اصطلاح مخالف هستند.

[ویرایش] پیشرفت‌های مهم، رویدادها و دستاوردها

مهم‌ترین رویدادها:

۱۸-۱۹۱۴: جنگ جهانی اول.

۱۹۳۰: آغاز دوران رکود اقتصادی و بیکاری.

۴۵-۱۹۳۹: جنگ جهانی دوم

[ویرایش] علم و فناوری

خط تولید و تولید انبوه موتورهای وسایل نقلیه و دیگر کالاها، به تولیدکنندگان اجازهٔ تولید محصولات بیشتر و ارزانتر را داد. این امر اجازه داد تا اتوموبیل به یکی از مهم‌ترین وسایل حمل و نقل تبدیل شود.
اختراع هواپیما و موتورهای جت اجازه داد تا جهان کوچک‌تر شود. پروازهای فضایی باعث شدند تا دانش دیگر مردم جهان افزایش یابد و به وسیلهٔ ماهواره‌ها، ارتباطات جهانی هم‌زمان میسر شوند.
رسانه‌های گروهی همچون فیلم، رادیو و تلویزیون باعث شدند تا ارتباط بین پیام‌های سیاسی و سرگرمی‌ها با تأثیر بی‌سابقه‌ای افزایش یابد.
دسترسی انبوه به تلفن و بعدها رایانه به ویژه اینترنت، راه‌های بیشتری برای ارتباطات نزدیکتر بین مردم به وجود آورد.
الکترونیک کاربردی به ویژه در شکل مینیاتوری آن مثل مدارهای مجتمع، رشد فوق‌الذکرِ رسانه‌های گروهی، تلویزیون، محاسبات مختلف و همهٔ اَشکال ابزارآلات هوشمند را موجب شد. این پیشرفت‌ها به همراه توسعهٔ علوم طبیعی همچون فیزیک بود که برای مثال باعث پیشبرد روند رو به رشد نیروی محاسبه (مانند ابررایانه) شد.
پیشرفت در تولید کود نیتروژنی، ضدآفت‌ها و ضدعلف‌ها موجب تولید محصولات بهتر کشاورزی شد.
پیشرفت در فیزیک محض از طریق فرضیهٔ نسبیت و مکانیک کوانتومی موجب توسعهٔ سلاح‌های هسته‌ای (که در اصطلاح عامیانه بمب اتم شناخته می‌شوند و شهر صنعتی هیروشیما و شهر تاریخی ناکازاکی را نابود کردند)، راکتورهای هسته‌ای و لیزر شد.

نیروی فیوزن به طور گسترده‌ای مورد مطالعه قرار گرفت اما در پایان سده به صورت یک فناوری آزمایشی باقی ماند.

اختراع وسایلی چون ماشین لباسشویی و تهویهٔ مطبوع موجب افزایش کمیت و کیفیت اوقات بیکاری در طبقه‌های متوسط جوامع غربی شد.
دیگر اختراعات تأثیرگذار سدهٔ بیستم: آنتی‌بیوتیک، قرص‌های ضدبارداری، پلاستیک‌های جدید، ترانزیستور، اینترنت
ادامه...

[ویرایش] جنگ‌ها و سیاست‌ها

اعطای حق رأی به همهٔ افراد بالغ در ملل دموکراتیک آغاز شد.
ناسیونالیسم و آگاهی‌های ملی رو به رشد یکی از دلایل آغاز جنگ جهانی اول بود که قدرت‌های اصلی جهان همچون آلمان، فرانسه، ایتالیا، ژاپن، آمریکا و کشورهای همسود بریتانیا را وارد این جنگ خانمان‌سوز کرد. جنگ جهانی اول باعث خلق کشورهای جدیدی در جهان مخصوصاً اروپای شرقی شد. برخی، این جنگ را به کنایه «جنگی برای خاتمهٔ همهٔ جنگ‌ها» خواندند.
پس‌آمدهای اقتصادی و سیاسی جنگ جهانی اول باعث رشد فاشیسم و نازیسم در اروپا شد. در این جنگ همچنین کشورهایی از آسیا و اقیانوس آرام نیز شرکت داشتند به این شکل که ژاپن به چین و آمریکا تعرض کرد. در حالیکه در جنگ جهانی اول بیشتر کشته‌شدگان را سربازان تشکیل می‌دادند ولی در جنگ جهانی دوم مردم بی‌گناه بسیاری کشته شدند. از بمباران شهرها گرفته تا قتل عام یهودی‌ها و دیگران به دست آلمان‌ها (هولوکاست).
تلاش‌های بولشویک‌ها در طول جنگ جهانی اول در روسیه موجب انقلاب ۱۹۱۷ روسیه شد. پس از حضور جماهیر متحد شوروی در جنگ جهانی دوم، کمونیسم تبدیل به قدرتی مهم در عرصه سیاست جهانی شد و شروع به گسترش در تمامی جهان کرد. از این میان می‌توان کشورهای اروپای شرقی، چین، هندوچین و کوبا را نام برد. این امر باعث به وجود آمدن جنگ سرد و جنگ‌هایی با جهان غرب شد (مانند جنگ کره (۵۳-۱۹۵۰) و جنگ ویتنام (۷۵-۱۹۵۷))
سقوط کمونیسم در سال‌های پایانی دههٔ ۸۰ میلادی کشورهای اروپای شرقی و مرکزی را از زیر استیلای شوروی خارج کرد. این امر همچنین باعث تجزیهٔ جماهیر متحد شوروی و یوگوسلاوی به بخش‌های کوچک‌تر شد که بسیاری از این تجزیه‌ها بر اساس ناسیونالیسم قومی بود. همهٔ این وقایع دست به دست هم دادند تا ایالات متحد آمریکا تبدیل به ابرقدرتی جهانی شود.
با هم‌پیمان شدن ملل جهان پس از جنگ جهانی دوم، همکاری‌های بین‌الملی افزایش یافت. اتحادیهٔ اروپا تشکیل شد که یکی از دستاوردهای آن در پایان هزارهٔ دوم، به جریان افتادن واحد پولی جدیدی به نام یورو برای کشورهای عضو بود.
پایان استعمار باعث استقلال کشورهای زیادی در افریقا و آسیا شد. بسیاری از این کشورها در طول جنگ سرد به طرف یکی از سه کشور قدرتمند آمریکا، شوروی یا چین رفتند تا بتوانند از خود دفاع کنند.
به وجود آمدن کشوری به نام اسرائیل با مردم یهودی‌تبار در عربی‌ترین نقطهٔ جهان باعث درگیری‌های زیادی در منطقه شد. این درگیری‌ها توسط چاه‌های نفت کشورهای عرب منطقه تحت تأثیر قرار گرفت.
اصطلاح آسیای جنوب شرقی ساخته شد.

[ویرایش] فرهنگ و سرگرمی

فیلم‌ها، موسیقی و رسانه‌ها تأثیر شدیدی روی سبک و شیوهٔ زندگی مردم گذاشت. به دلیل اینکه بسیاری از فیلم‌ها و موسیقی‌ها در ایالات متحد آمریکا تولید می‌شوند، فرهنگ آمریکایی نیز به سرعت در جهان پخش شد.
زنان با کسب حقوق سیاسی در آمریکا و اروپا در نیمهٔ اول این سده و ظهور شیوه‌های نوین جلوگیری از بارداری توانستند استقلال بیشتری کسب کنند.
در آمریکا سبک‌های راک اند رول و جاز در موسیقی به وجود آمدند و به زودی تبدیل به عمده‌ترین نوع موسیقی مورد علاقهٔ آمریکایی‌ها و سپس مردم جهان شدند. گروه موسیقی بیتلز که در دههٔ ۱۹۶۰ در انگلستان شکل گرفت تبدیل به یکی از موفق‌ترین گروه‌های موسیقی تاریخ شد.
هنر مدرن سبک‌های جدیدی همچون اکسپرسیونیسم، کوبیسم و سوررئالیسم را به وجود آورد.
حمل و نقل توسط اتوموبیل در نیمهٔ سدهٔ بیستم برای طبقات متوسط غربی میسر و آسان شد. این امر همچنان در حال پیشرفت در جهان است. طراحی شهرها در اکثر کشورهای غربی به شکلی بود که اتوموبیل‌ها را مرکز توجه قرار می‌داد. اتوموبیل تبدیل به نماد جوامع مدرن شد.
ورزش تبدیل به بخش مهمی از جامعه شد، به طوری که دیگر مخصوص طبقات خاص نبود. بعدها تماشای ورزش از تلویزیون نیز تبدیل به فعالیت همه‌گیری شد.

[ویرایش] بیماری‌ها و داروها

هرچند که کیفیت داروها رو به پیشرفت بود ولی بیماری‌های مسری به مدد شیوه‌های حمل و نقل جدید همچنان در حال گسترش بودند. آنفلونزای همه‌گیر، آنفلونزای اسپانیایی ۲۵ میلیون نفر را بین سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۱۹ از بین برد. ایدز نیز همچنان لاعلاج مانده و شیوه‌های نگهداری از بیماران مبتلا به آن بسیار گران بوده و مخصوص کشورهای پیشرفته است.
پیشرفت در تولید داروهایی نظیر آنتی‌بیوتیک‌ها آمار مرگ و میر ناشی از بیماری‌ها را پایین آورد. داروهای جلوگیری از بارداری و شیوه‌های تغییر جنسیت توسعه پیدا کردند. کشف مولکول‌های دی‌ان‌ای و ظهور زیست‌شناسی مولکولی امکان شبیه‌سازی و مهندسی ژنتیک را فراهم ساخت.

[ویرایش] منابع طبیعی و طبیعت

استفادهٔ گسترده از نفت در صنعت (هم به عنوان مادهٔ اصلی ساخت پلاستیک و به عنوان سوختی برای اتوموبیل و هواپیما) موجب اهمیت یافتن ژئوپلتیک منابع نفت شد. خاورمیانه با دارا بودن بزرگ‌ترین منابع نفت دنیا، تبدیل به مرکزی برای بحران‌های ژئوپلتیک و نظامی در سال‌های واپسین سدهٔ بیستم شد. (برای مثال، یکی از فاکتورهای تصمیم ژاپن در حمله به آمریکا در سال ۱۹۴۱ نفت بود. همچنین سازمان اوپک ابتدای وقوع جنگ اعراب و اسرائیل در دههٔ ۱۹۷۰ از تحریم نفتی استفاده کرد.)

افزایش استفاده از سوخت‌های فسیلی باعث اتمام منابع طبیعی می‌شود در حالیکه آلودگی هوا به پیشرفت سوراخ لایهٔ ازن نیز کمک کرده و بسیاری بر این باورند که این امر باعث گرم‌شدن زمین و تغییرات آب و هوایی جهانی خواهد شد. این مشکل با نابودی جنگل‌های جهان بیشتر نیز می‌شود. نابودی جنگل‌ها هم باعث نابودی تنوع در طبیعت و حیات خواهد شد.