تبت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
موقعیت تبت در نقشه جهان.
گستره فرهنگی تبت.

تَبّت (به زبان تبی: བོད، تلفظ: بُد) یک ناحیه جغرافیایی در غرب چین است که در قدیم کشوری مستقل بود. ناحیه تبت از سال ۵۱-۱۹۵۰ به کشور چین ضمیمه شده‌است. ناحیه تبت بر روی فلاتی بلند به نام فلات تبت قرار گرفته که میانگین ارتفاع آن ۴۹۰۰ متر بالاتر از سطح دریاست و مرتفع‌ترین فلات جهان به شمار می‌آید.

مردم تبت قومیت، هویت، زبان، و دین خاص خود را دارند اما امروزه مهاجرت شمار فراوانی از چینیان هان و هوئی اقلیت بزرگی از چینی‌تباران را در تبت به‌وجود آورده‌است. تبتیان دو دین اصلی دارند که یکی دین قدیمی بون (Bön) است و دیگری بوداگرایی.

پایتخت سنتی تبت، شهر لهاسا است که با ۵۶۰ هزار نفر جمعیت اکنون مرکز منطقه خودمختار تبت در چین است.

زمانی که ارتش آزادی‌بخش خلق چین در سال ۱۹۵۰ به تبت حمله کرد تبت حکومتی دین‌سالار به رهبری دالایی‌لامای چهاردهم داشت. دالایی‌لامای چهاردهم که تنزین گیاتسو نام دارد از آن زمان در هندوستان در تبعید به‌سر می‌برد. بسیاری از اهالی تبت خود را به دالایی لاما، رهبر معنوی در تبعید تبت وفادار می‌دانند. بسیاری از تبتی‌ها از این مسئله شکایت دارند که فرهنگ بومی آنها به دلیل سیاست‌های دولت چین در حال محو شدن است.[۱]

حاکمیت چین بر تبت کماکان به صورت مسئله‌ای بحث‌برانگیز باقی مانده است و سازمان‌های مدافع حقوق بشر، مقامات چین را متهم می‌کنند که درصددند فرهنگ بودایی‌های تبت را نابود و وفاداران به دالایی لاما رهبر روحانی تبعیدی آنها را سرکوب کنند.[۲]

تاریخ[ویرایش]

IMG 1972 Sakya.jpg

سون زان گان بو دودمان تو فان را ایجاد کرد و پایتخت آن را لهاسا خواند. دولت پادشاهی تبت در قرن پنجم یا ششم میلادی. تا سال ۹۱۴ میلادی ادامه داشت و در ابتدای سده ۱۱، حکومت لامایی در آنجا برقرار گشت و لاماها تا قرن ۱۵-۱۶ که دوره تاسیس دالایی لاما بود، مستبدانه در آن جا حکومت می‌کردند.

این کشور و مخصوصاً شهر لهاسا از بزرگترین مراکز مذهبی پیروان بودا و نیایشگاه‌ها و بتکده‌های عظیم آن زیارتگاه بزرگ بودائیان جهان است و شخص دالایی لاما یک قدرت مذهبی و سیاسی است.دالایی لاما چین را متهم به نسل‌کشی فرهنگی در قبال مردم تبت کرده‌است.[۳] موارد متعد خودسوزی راهب‌ها و راهبه‌های تبتی در اعتراض به سیاست‌های چین در تبت، از رویدادهای خبری مورد توجه رسانه‌های جهان بوده‌است.

نهضت مقاومت تبت با ارتش آزادی‌بخش خلق، وارد جنگی نابرابر شد. در تاریخ ۱۰ مارس ۱۹۵۹ میلادی، مقاومت لهاسا در هم شکست، بسیاری از راهب‌های بودایی، قتل‌عام شدند و تبت به اشغال نظامی جمهوری خلق چین درآمد.[۴]

رابطه دولت چین با دالایی لاما بسیار تیره است. چین رهبر معنوی تبت در تبعید را به تلاش برای جدایی تبت از جمهوری خلق چین متهم می‌کند. دالایی‌لاما اما تأکید دارد که خواستار استقلال تبت نیست بلکه در پی دستیابی به خودمختاری بیشتر برای این منطقه است.[۵]

جغرافیا[ویرایش]

منطقه خودمختار تبت یکی از ۵ منطقه خودمختار چین است و در یادداشت‌های کتب چینی از آن عنوان «سی زانگ «یاد می‌شود. این منطقه در مرز جنوب غربی چین و جنوب غربی فلات» چینگ های- تبت» واقع است. این منطقه در جنوب و غرب با کشورهایی مانند برمه، هند، بوتان، سیکیم و نپال هم‌مرز بوده و خط مرزی آن به حدود ۴ هزار کیلومتر می‌رسد. مساحت کل این ناحیه بیش از یک میلیون و ۲۲۰ هزارکیلومتر می‌باشد و ۱۲ممیز ۸ درصد مساحت کل چین را تشکیل می‌دهد. تبت یک منطقه کم جمعیت و تراکم جمعیت که در چین به شمار می‌رود. تراکم جمعیت در هر کیلومتر کمتر از دو نفر است.[۶]

Cultural/historical Tibet (highlighted) depicted with various competing territorial claims.
Light green.PNGSolid yellow.svg  منطقه خودمختار تبت در جمهوری خلق چین
Red.svgSolid orange.svgSolid yellow.svg  تبت تاریخی که گروه‌های تبعیدی تبتی مدعی آن هستند.
Solid lightblue.pngSolid orange.svgLight green.PNGSolid yellow.svg  ناحیه مشخص شده تبتی نشین توسط جمهوری خلق چین
Light green.PNG  نواحی تحت کنترل چین که به عنوان بخشی از Aksai Chin مورد ادعای هند است.
Solid lightblue.png  نواحی تحت کنترل هند که به عنوان بخشی از تبت مورد ادعای چین است.
Solid blue.svg  مناطق تاریخی دیگر داخل قلمرو فرهنگ تبتی

تبت در جنوب غربی چین و بر سرحد شمالی نپال واقع است و آنرا از جهت ارتفاعی که از سطح دریا دارد، بام دنیا گویند چه بزرگترین و مرتفعترین فلات آسیا و جهان است که در میان بزرگترین و معظم‌ترین رشته‌کوه‌های جهان قرار دارد و شطهای قابل اهمیت جنوبی و شرقی آسیا از آن سرازیر می‌گردد. فلاتی است لم یزرع و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ۵۰۰۰ متر است (ارتفاع قله دماوند از سطح دریا ۵۶۴۰ متر است). جنوب آنرا کوههای بسیار بلند هیمالیا فراگرفته‌است.

کوههای مرتفع دیگری از آن جمله قراقروم[۷] در جنوب غربی و آلتین تاغ در شمال و نان شان در شمال شرقی این سرزمین واقع است. وسعت آن ۱٬۲۱۵٬۰۰۰ کیلومترمربع و دارای ۱٬۲۷۴٬۰۰۰ تن سکنه‌است. پایتخت آن شهر مذهبی «لهاسا» است و «دالایی لاما» بر آن فرمانروایی داشت.

با آنکه رودهای عظیمی از این منطقه سرچشمه می‌گیرد با این وجود در داخل این کشور رودهاو برکه‌های قابل توجه و مورد استفاده کمتر وجود دارد و مخصوصاً بر اثر یخبندان بودن کمتر به کار کشاورزی می‌آید. رودهای مهم آن عبارتند از: «اندوس» و «تسانگ پو» رود اخیر چون وارد سرحد هند و برمه شود «براهماپوتر» نام دارد.

فلات تبت با مساحتی برابر غرب اروپا و با متوسط ارتفاع ۴۵۰۰ متر در شمال هیمالیا قرار دارد. سرزمینی کوهستانی، خشک و سرد؛ معروف به بام دنیا. فلات تبت پهنه‌ای در حدود ۱۰۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر را فراگرفته‌است. به آن در زبانزد «بام جهان» می‌گویند، زیرا بلندترین و گسترده‌ترین فلات در جهان است که پهنه‌ای برابر ۲٫۵ میلیون کیلومتر مربع (کمابیش برابر ۴بار اندازهٔ ایالت تگزاس آمریکا یا کشور فرانسه) دارد. فلات تبت را رشته‌کوه‌های بلندی فراگرفته‌است، از شمال غربی به رشته‌کوه‌های کولون (که آن را از حوضه آبریز تاریم جدا می‌سازد) محدود می‌شود و در شمالی ترین نقطه با رشته‌کوه‌های کیلیان که فلات را از بیابان گوبی جدا می‌سازد، در ارتباط است. در جنوب، فلات با درهٔ رود«یارلونگ سانگپو» که در بستر رشته‌کوه هیمالیا جریان دارد و با صفحهٔ گستردهٔ جلگه سند و گنگ برش خورده‌است، ارتباط دارد. در غرب نیز پیچش رشته‌کوه‌های ناهموار قره‌قروم در شمال کشمیر را در بر می‌گیرد. تحقیقات دانشمندان آلمانی و هندی نشان می‌دهد فلات تبت و هیمالیا هنگامی بوجود آمد که ابرقاره «گوندواناً دچار شکستگی شد و شبه قاره هند "با سرعت زیاد» به اوراسیا برخورد کرد. صفحه هند۵۰میلیون سال پیش در حرکت به سوی شمال با قاره اوراسیا برخورد کرد و این تصادم عظیم باعث مچاله شدن و جمع شدن زمین و تشکیل مرتفع‌ترین رشته کوه جهان شد.[۸]

کشاورزی و دامداری[ویرایش]

هوای این سرزمین بسیار سرد و درجه حرارت متوسط این منطقه ۱۰ درجه سانتیگراد زیر صفر است و بر اثر این سرما زراعت و درخت کاری در آنجا بسیار نادر و ناچیز است و تنها منبع ثروت عمده این کشور پرورش حیوانات است و علاوه بر فقر مواد غذایی که در این سرزمین حکمفرمااست، بر اثر فقدان جنگل موضوع سوخت هم در آنجا یکی از مسائل مشکل را بوجود آورده‌است.

حیواناتی که در این کشور پرورش می‌دهند عبارتند از: نوعی گاومیش، اسب، گوسفند و بز که پشم و پوست و چرم آنها بزرگترین رقم صادراتی کشور تبت را تشکیل می‌دهد. پشم بز و گوسفند تبت بر اثر سرما بسیار مرغوب است و در درجه اول قراردارد و پارچه‌های پشمی آن بسیار لطیف و شهره آفاق است.

معادن طلا در این خطه فراوان است و بطرز بدوی استخراج می‌گردد و بیشتر رودهایی که بطرف مشرق این سرزمین جریان دارند، دارای ذرات طلا می‌باشد که در جریان‌های آرام رودها بدست می‌آید.

اقتصاد[ویرایش]

واردات این کشور نخ، پارچه، مواد غذائی، برنج و چای است و بزرگترین مرکز بازرگانی آن «گیانگتسه» و «یاتونگ» و «گارتوک» و «شی گاتسه» است که سه شهر اول برای داد و ستد بازرگانان خارجی و استقرار نمایندگیها آزاد است.

ارتفاع خط آهن تبت که «راه آهن از درون ابرها» نامگذاری شده است، ۳۶۰۰ تا ۴۰۰۰ متر از سطح دریا در نقاط مختلف آن است. در مسیر این خط آهن که از شهر لهاسا تا شهر شیگاتسه در تبت کشیده شده است، ۲۹ تونل و ۱۱۶ پل وجود دارد که در مجموع، نزدیک به نیمی از تمامی طول این خط آهن را تشکیل می‌دهند. طی این مسیر بین دو شهر یاد شده در تبت برای قطارها حدود دو ساعت طول می‌کشد.

مردم[ویرایش]

مردم بومی تبت مردم فقیری هستند و کشاورزی در آب و هوای آن جوابگوی جمعیت زیاد نیست. منطقه تبت با وجود وسعت زیادش دارای جمعیت کمی می‌باشد.*[۱]ویکی از رسوم مردم تبت این است که جسد مردگان در آن خوراک پرندگان و حیوانات می‌شود.

تبت تنها کشوری است که در آن زنان، در شرایط خاص، مجاز به داشتن چند شوهر می‌باشند. به این صورت که اگر مردی چند پسر داشته باشد و استطاعت مالی کافی برای ازدواج همهٔ آنها را نداشته باشد، برای همهٔ آنها یک زن می‌گیرد.

قوم تبتی حدود ۴ میلیون و ۶۰۰هزار تن جمعیت دارد و دراین میان حدود ۲ میلیون و ۱۰۰هزارنفر در منطقه خودمختار تبت و دیگران نیز بطور پراکنده در استان‌های «چینگ‌های "؛ " سی چوان "، " گان سو " و " یون نان» زندگی می‌کنند. قوم تبت زبان خاص خود دارد. ریشه‌های این زبان به پیش از سده هفتم میلادی می‌رسد و نوعی زبان الفبائی به حساب می‌آید. از سمت چپ به راست نوشته می‌شود و در تمام مناطق قومی تبتی رایج است.[۹]

دین بودای تبتی که صاحب خصوصیات محلی تبت است از هند باستانی به تبت رواج یافته و با دین کهن محلی در هم آمیخته است. مذهب بودا در تبت که تبتیها به آن اعتقاد دارند آمیخته‌ای از مذهب بودا با مذهب پیشین تبت به شمار می‌آید و در عین حال ویژگی‌های خود را نیز حفظ کرده است. برای نمونه نظام تناسخ در جسم به این معنا که پس از مرگ بودای بزرگ کودکی بعنوان جانشین وی توسط هئیت داوران لامائی تعیین می‌شود.[۱۰]

فرهنگ[ویرایش]

فرآورده کشاورزی محلی تبتی‌ها جو کوهی است. " زان‌با " پخته شده با گرد جو کوهی خوراک عمده مردم تبت است. خوراک فرعی مردم تبت گوشت گاو و گوسفند و خوک است. علاوه بر این، شیر و فرآورده‌های تهیه شده از شیر خوراک مورد علاقه مردم تبت به‌شمار می‌آید.[۱۱]

پانویس[ویرایش]

  1. حمایت مقام چینی از تغییر در سیستم آموزشی تبت. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۴.
  2. بی‌بی‌سی فارسی: رهبر امور سیاسی تبت معرفی شد. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۴.
  3. بی‌بی‌سی فارسی. بازدید: ۶ سپتامبر ۲۰۱۴.
  4. چین، دالایی‌لاما و روایت نسل‌کشی در تبت، رادیو زمانه
  5. دویچه‌وله فارسی. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۴.
  6. وضعیت کلی منطقه خودمختار تبت. در: رادیو چین. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۴.
  7. Karakoram
  8. پول‌نیوز: از هیمالیا و فلات تبت. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۴.
  9. رادیو چین: بخش فارسی: ملیت تبت. بازدید: ۶ سپتامبر ۲۰۱۴.
  10. رادیو چین: بخش فارسی. بازدید: ۶ سپتامبر ۲۰۱۴.
  11. رادیو بین‌المللی چین: معرفی خوراک چینیان. بازدید: سپتامبر ۲۰۱۴

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

^ خبرنامهٔ آریایی

منابع[ویرایش]

  • تبت
  • Sorrel Wilby, Journey Across Tibet: A Young Woman's 1900-Mile Trek Across the Rooftop of the World, Contemporary Books (1988), hardcover, 236 pages, ISBN 0-8092-4608-2.