محمدرضا شجریان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمدرضا شجریان
Mohamdreza Shajarian.jpg
محمدرضا شجریان در فرهنگ سرای نیاوران سال ۲۰۰۷
اطلاعات پس‌زمینه
نام اصلی محمدرضا شجریان
نام مستعار سیاوش بیدگانی (تا قبل از دهه ۵۰)
تولد ۱ مهر ۱۳۱۹ مشهد
۲۳ سپتامبر ۱۹۴۰(۱۹۴۰-09-۲۳) ‏(۷۴ سال)
خاستگاه  ایران
سبک‌ها موسیقی سنتی ایرانی
سازها سنتور
سال‌های فعالیت آواز: ۱۳۴۰ تا کنون
ناشرین دل آواز
نقش‌های مرتبط رییس شورای عالی خانه موسیقی ایران[۱]
گروه چاوش
گروه شیدا
گروه عارف
گروه آوا
گروه شهناز (اکنون)
وب‌گاه وب‌گاه رسمی
اجرای برنامه توسط محمدرضا شجریان، محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگ‌فر در جشنوارهٔ موسیقی جشن هنر شیراز سال ۱۳۵۴، اجرای زندهٔ آلبوم راست‌پنجگاه
شعر از هوشنگ ابتهاج، آهنگ از محمدرضا لطفی

آیا مشکلی با شنیدن این پرونده دارید؟ راهنمای رسانه را ببینید.

محمدرضا شجریان (زاده ۱ مهر ۱۳۱۹ مشهد) خواننده، موسیقی‌دان، آهنگ‌ساز و خوشنویس اهل ایران است. وی یکی از سرشناس‌ترین هنرمندان موسیقی سنتی ایرانی است و آلبوم‌های بسیاری در این زمینه منتشر کرده است. او به دلیل نوع صدا و سبک مخصوص به خود و تصنیف‌های ملی میهنی که اجرا کرده و انتشار آلبوم‌های مردمی شناخته می‌شود و شهرتی در سطح جهانی دارد به طوری که وب‌گاه آسیاسوسایتی وی را پرآوازه‌ترین هنرمند موسیقی اصیل ایرانی[۲] و روزنامهٔ ونکوورسان او را یکی از مهم‌ترین هنرمندان موسیقی جهان توصیف کرده‌است[۳] و همچنین رادیوی عمومی ملی (NPR) در سال ۲۰۱۰ وی را یکی از ۵۰ صدای برتر جهان معرفی کرده است.[۴]محمدرضا شجریان، هم‌اکنون رییس شورای عالی خانه موسیقی ایران،[۱] بنیان‌گذار گروه شهناز[۵] می‌باشد و مبدع چند ساز موسیقی[۶] می‌باشد. هم چنین از فرزندان محمدرضا شجریان، همایون و مژگان نیز در زمینه موسیقی فعالیت دارند.

از دیگر دلایل سرشناسی محمدرضا شجریان، می‌توان به فهرست شاگردان او که خوانندگان سرشناسی چون ایرج بسطامی، شهرام ناظری، حسام الدین سراج و پسرش همایون شجریان در این فهرست قرار دارند، اشاره کرد. هم‌چنین شجریان در قرائت قرآن نیز فعالیت داشته و دعای ربنا معروف‌ترین تلاوت قرآن او می‌باشد.

زندگی‌نامه و فعالیت هنری[ویرایش]

محمدرضا شجریان، یکم مهر ۱۳۱۹ در مشهد زاده شد. خواندن را از کودکی با همان لحن کودکانه آغاز کرد. از کودکی با توجه به استعداد و صدای خوبش تحت تعلیم پدر که خود قاری قرآن بود مشغول به پرورش صدای خویش شد.[۷]

دههٔ ۱۳۳۰[ویرایش]

در سال ۱۳۳۱، برای نخستین بار، صدای تلاوت قرآن او از رادیو خراسان پخش شد. وی در سال ۱۳۳۸ به دانشسرای مقدماتی در مشهد رفت و از همان سال برای نخستین بار با یک معلم موسیقی آشنا شد.[۷]
پس از دریافت دیپلم دانش‌سرای عالی، به استخدام آموزش و پرورش در آمد و به تدریس مشغول شد و در این زمان با سنتور آشنا شد و فراگیری این ساز را نزد جلال اخباری شروع کرد.[۷]

دههٔ ۱۳۴۰[ویرایش]

شجریان در سال ۱۳۴۰ با فرخنده گل افشان ازدواج کرد که حاصل آن سه دختر و یک پسر (همایون) بود.[۷]
او در سال ۱۳۴۶ به تهران رفت و با احمد عبادی آشنا شد و از سال ۱۳۴۶ در کلاس اسماعیل مهرتاش شرکت نمود. همچنین برای آموختن خوشنویسی در انجمن خوشنویسان نزد ابراهیم بوذری رفت. او از سال ۱۳۴۷، خوشنویسی را نزد حسن میرخانی ادامه داد. وی در سال ۱۳۴۹، درجهٔ ممتاز را در خوشنویسی به دست آورد.[۷]

دههٔ ۱۳۵۰[ویرایش]

محمدرضا شجریان تا سال ۱۳۵۰ به خاطر این که پدرش می‌خواست خانوادهٔ آن‌ها (شجریان) بیش‌تر با قرائت قرآن و چهرهٔ مذهبی شناخته شود، با نام مستعار سیاوش بیدگانی با رادیو همکاری می‌کرد، ولی بعد از آن پدرش به او اجازهٔ استفاده از نام اصلی اش را داد.[۸][۷][۹] وی تا سال ۱۳۴۷ در استخدام آموزش و پرورش بود و پس مدت زمانی تدریس و مدیریت مدارس، به وزارت منابع طبیعی انتقال یافت.[۷]

در ۱۳۵۰ با فرامرز پایور آشنا شد و یادگیری سنتور و ردیف‌های آوازی را نزد وی دنبال کرد.[۷] در سال ۱۳۵۱ در برنامه گل‌ها با نورعلی خان برومند آشنا شد و شیوهٔ آوازی سید حسین طاهرزاده را نزد او آموخت. از سال ۱۳۵۲ نزد عبدالله دوامی کلیهٔ ردیف‌های موسیقی و شیوه‌های تصنیف‌خوانی را فرا گرفت. در همین سال، به همراه گروهی از هنرمندان همچون محمدرضا لطفی، ناصر فرهنگ‌فر، حسین علیزاده، جلال ذوالفنون و داوود گنجه‌ای، مرکز حفظ و اشاعه موسیقی را به سرپرستی داریوش صفوت بنیان نهاد. در آن زمان شجریان تصنیف داروگ که مربوط به آهنگی از محمدرضا لطفی بر روی شعری از نیمایوشیج بود را اجرا کرد.[۱۰] تصنیف داروک از اولین تصنیف‌هایی است که در آن شعر نو به کار گیری شده است.[۸] از جمله تصنیف‌های شجریان که به زبان محاوره‌ای می‌باشند، می‌توان به تصنیف مگه نه (شعر بیژن سمندر، آهنگ از عطاالله خرم) اشاره کرد که در همان زمان اجرا شده است.

محمدرضا شجریان شیوه‌های آوازی اقبال‌السلطان، تاج اصفهانی، میرزا ظلی، ادیب خوانساری، حسین قوامی و غلامحسین بنان را روی صفحات و نوارها به‌دقت دنبال کرد. از سال ۱۳۵۴، تدریس هنرجویان را در رشته آواز در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران آغاز کرد و در سال ۱۳۵۸ با تعطیلی این رشته کار تدریس خود را پایان داد.

اجرای زندهٔ راست پنجگاه شجریان در سال ۱۳۵۴ در جشن هنر شیراز به همراه محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگ‌فر، که بعدها در یک آلبوم موسیقی با همین نام منتشر شد، بسیار مورد استقبال واقع شد. در آن زمان راست‌پنجگاه به ندرت اجرا می‌شد و این دستگاه درحال فراموش شدن بود.[۱۱]

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۵۶ در مسابقهٔ تلاوت قرآن کشوری، رتبهٔ نخست را به دست آورد.[۷] شجریان در اسفندماه سال ۱۳۵۷ شرکت دل‌آواز را بنیان‌گذاری کرد.

محمدرضا شجریان در ۱۳۵۷ چندین سرود میهنی و انقلابی اجرا کرد و همانند بسیاری از هنرمندان آن زمان همکاری خود را با سازمان‌های دولتی (مثل رادیو)، به دلیل «پخش آهنگ‌های مبتذل و تشویق به فرهنگ کاباره‌ای» ادامه نداد.[۸][۷] او در آن زمان با کانون چاووش همکاری می‌کرد. کانون چاووش زیر نظر هوشنگ ابتهاج فعالیت می‌کرد. در آن زمان، محمدرضا شجریان به همراه شهرام ناظری چند آلبوم مشترک اجرا و به بازار عرضه کردند که بیش تر محتوای آن‌ها انقلابی و میهنی بود. از میان آلبوم‌های مشترک شجریان و ناظری، می‌توان به چاووش ۲ اشاره کرد که شامل دو سرود بسیار معروف شب نورد (برادر نوجوونه، با صدای شجریان) و آزادی (آن زمان که بنهادم، با صدای ناظری) می‌شد. تصنیف معروف سپیده (ایران ای سرای امید) مربوط به شعری از هوشنگ ابتهاج و آهنگی از محمدرضا لطفی می‌باشد و در همان دوران اجرا شده است. بنابر گفتهٔ لطفی، خود او این تصنیف را در شب پیروزی انقلاب ایران به رادیو برد و آن را پخش کرد.[۱۲][۱۰] او از آن زمان به بعد در خانه به تحقیق و تدوین ردیف‌های آوازی پرداخته و به آموزش شاگردان قدیمی‌اش همت گماشت.

دههٔ ۱۳۶۰[ویرایش]

در فاصله سال‌های دههٔ شصت، شجریان همکاری گسترده‌ای را با پرویز مشکاتیان آغاز کرد که حاصل آن آلبوم‌هایی چون بیداد، آستان جانان، سرّ عشق (ماهور)، نوا، دستان، گنبد مینا و جان عشاق بود. در این سال‌ها به همراه گروه عارف به سرپرستی مشکاتیان کنسرت‌هایی را در خارج از ایران اجرا کرد.[۷]

پس از سال ۱۳۶۸ به همراه داریوش پیرنیاکان و جمشید عندلیبی، به اجرای کنسرت در آمریکا و اروپا پرداخت. آلبوم‌های پیام نسیم، سرو چمان، یاد ایام و... حاصل این همکاری بود. این گروه در سال بعد، کنسرت‌هایی را برای جمع‌آوری کمک از سرتاسر دنیا به منظور حمایت از زلزله‌زدگان رودبار بر‌گزار کرد. آلبوم‌های دل مجنون و آسمان عشق با همکاری گروه آوا و نیز دلشدگان با آهنگ سازی حسین علیزاده در این سال‌ها منتشر شدند. تمامی قطعات مجموعه دلشدگان، در فیلمی به همین نام به کارگردانی علی حاتمی به کارگیری شدند.

دههٔ ۱۳۷۰[ویرایش]

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۷۰ با همکاری داریوش پیرنیاکان، مرتضی اعیان و جمشید عندلیبی، کنسرت‌هایی را در تور اروپا و آمریکا بر‌گزار کرد که آلبوم‌های پیام نسیم، دل مجنون و سرو چمان حاصل این اجراها می‌باشند.

محمدرضا شجریان درحدود ۵۳ سالگی و در سال ۱۳۷۱ با کتایون خوانساری آشنا شد و با وی ازدواج کرد. حاصل ازدواج دوم او پسری به‌نام رایان است که در سال ۱۳۷۶ در کانادا متولد شده است.

در سال ۱۳۷۱ با همکاری گروه آوا آلبوم آسمان عشق را منتشر کرد. مدتی بعد آلبوم مربوط به کنسرت پاریس سال ۱۳۷۲ محمدرضا شجریان به همراه محمدرضا لطفی و مجید خلج در قالب آلبوم چشمه نوش به بازار عرضه شد.

شجریان مدتی بعد آلبوم‌های بهاریه، جان عشاق و گنبد مینا که حاصل همکاری خودش با پرویز مشکاتیان در سال‌های دهه ۱۳۶۰ می‌باشند را منتشر کرد. آلبوم قاصدک که آخرین همکاری شجریان با مشکاتیان است نیز در همین دوران اجرا شد اما هیچگاه به صورت رسمی و با کیفیت مناسب به بازار نیامد.

آلبوم یاد ایام که حاصل کنسرت آمریکا در تابستان ۱۳۷۱ بود و این اثر اولین آلبوم منتشر شده از همکاری محمدرضا شجریان با پسرش، همایون شجریان بود. یاد ایام در سال ۱۳۷۴ انتشار یافت. مدتی بعد آلبوم رسوای دل با همکاری گروه آوا منتشر شد. وی در سال ۱۳۷۵ نیز در آلبومی با آهنگ‌سازی مجید درخشانی تحت عنوان در خیال همکاری کرد.

در سال ۱۳۷۶ آلبوم‌های معمای هستی با همکاری محمدرضا لطفی، عبدالنقی افشارنیا و همایون شجریان و عشق داند که مربوط به بداهه‌خوانی و بداهه‌نوازی به همراه محمدرضا لطفی در سال ۱۳۵۹ بود، منتشر شدند. همچنین در این سال، آلبوم شب وصل با همکاری داریوش طلایی، سعید فرج‌پوری و همایون شجریان به بازار عرضه شد.

شجریان در سال ۱۳۷۷، آلبوم شب، سکوت، کویر را با آهنگ‌سازی کیهان کلهر منتشر کرد که بر اساس موسیقی مقامی شمال خراسان با آواز محلی است؛ و در آن برخی سازهای محلی نیز استفاده شده‌اند. حاج قربان سلیمانی در این اثر به هنرمندی پرداخته است. محمدرضا شجریان کمی بعد نیز یک بار دیگر با گروه آوا همکاری کرد که حاصل آن دو آلبوم آهنگ وفا و آرام جان بودند.

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۷۸ جایزه پیکاسو را از طرف سازمان یونسکو دریافت کرد.[۱۳][۷]

شجریان با همکاری حسین یوسف‌زمانی آلبوم بوی باران را در سال ۱۳۷۸ منتشر کرد و از سال ۱۳۷۹، همکاری خود را با حسین علیزاده، کیهان کلهر و پسرش همایون آغاز کرد و این همکاری تا اوایل دهه ۱۳۸۰ ادامه داشت. اولین آلبوم حاصل این همکاری زمستان است بود که در سال ۱۳۷۹ به صورت زنده در کالیفرنیا، اجرا و ضبط شد و سپس به بازار آمد. آلبوم زمستان بر اساس شعر زمستان اثر مهدی اخوان‌ثالث اجرا شده است.

دههٔ ۱۳۸۰[ویرایش]

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۸۱ دو آلبوم بی‌تو بسر نمی‌شود و فریاد را منتشر کرد که با همکاری حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان اجرا شده بودند. این دو آلبوم نامزد جایزه گرمی شدند.[۱۴] این گروه چهارنفره در زمستان سال ۱۳۸۲ نیز جهت کمک به زلزله‌زدگان بم در تهران کنسرتی بر‌گزار کردند که با نام هم‌نوا با بم شناخته می‌شود. وی درآمد حاصل از فروش دی وی دی این کنسرت را به پروژهٔ باغ هنر بم که خودش آن را تاسیس کرده بود، اختصاص داد.[۱۵][۱۶] شجریان، علیزاده، کلهر و همایون شجریان در پاییز ۱۳۸۴ نیز یک کنسرت بر‌گزار کردند که حاصل آن آلبوم‌های استودیویی ساز خاموش و سرود مهر بود و پس از آن دیگر این چهارنفر با یکدیگر همکاری نکردند. از سال ۱۳۸۶، محمدرضا شجریان به همکاری با گروه آوا پرداخت و کنسرت‌هایی در تهران، اصفهان، اروپا، آمریکا و کانادا اجرا کرد. در این دوران، دو اثر به نام‌های غوغای عشق‌بازان (آلبوم صوتی) و کنسرت محمدرضا شجریان و گروه آوا (آلبوم تصویری) به همراه گروه آوا اجرا و به بازار عرضه شد.[۱۷] در همین سال مادر شجریان درگذشت و وی در مراسم ختم مادرش پس از ۳۰ سال، دعای ربنا را دوباره خواند.[۱۸] شجریان اکنون به همراه پسرش همایون شجریان به ترویج و اشاعهٔ موسیقی اصیل و سنتی ایرانی می‌پردازد. پس از برگزاری کنسرت شجریان در ونکوور کانادا، گلوب اند میل، شجریان را افسانهٔ موسیقی شرق معرفی کرد.[۱۹]

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۸۷ یک گروه موسیقی بنیان‌گذاری کرد و آن را به افتخار جلیل شهناز (نوازندهٔ نامی تار)، گروه شهناز نامید.[۲۰][۵] از جمله اعضای این گروه می‌توان به مژگان شجریان (دختر او) اشاره کرد. از آن زمان به بعد، محمدرضا شجریان با این گروه فعالیت داشته است. یکی از ویژگی‌های مهم این گروه موسیقی، استفاده از سازهای ابداعی محمدرضا شجریان است که برخی از آن‌ها ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را مناسب جایگزین با سازهای غربی همچون ویولون می‌کند.[۶]

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۸۸ همکاری خود با سازمان صدا و سیما را به نشانه اعتراض به حوادث بعد از دهمین دورهٔ انتخابات ریاست جمهوری ایران سال ۱۳۸۸ قطع کرد و از صدا و سیما خواست که از پخش آثارش (به جز دعای ربنا به عنوان یک مورد استثنا) خودداری کند. در همین دوران شجریان تک‌آهنگ زبان آتش را در حمایت از مردم در پی حوادث پس از انتخابات ۱۳۸۸ با آهنگ‌سازی خودش و تنظیم مجید درخشانی و شعر فریدون مشیری منتشر کرد.[۲۱][۲۲] پس از این اتفاقات، پخش دعای ربنا نیز در صدا و سیما ممنوع شد.[۲۳]

در سال ۱۳۸۹، محمدرضا شجریان به همراه گروه شهناز یک تور کنسرت جهانی بر‌گزار کرد که دو مورد از این کنسرت‌ها منتشر شده‌اند. کنسرت محمدرضا شجریان و گروه شهناز در دبی و اثر دیگر کنسرتی در لندن می‌باشد که به صورت رسمی توسط بی‌بی‌سی پخش شد. مجید درخشانی (سرپرست گروه شهناز)، این دو کنسرت را از موفق‌ترین کنسرت‌های این گروه می‌داند که در آن بسیاری از سازهای ابداعی محمدرضا شجریان مورد استفاده قرار گرفته‌اند.[۲۴]

آلبوم‌های بی‌تو بسر نمی‌شود، فریاد، هم‌نوا با بم، جام تهی، ساز خاموش، سرود مهر، غوغای عشق‌بازان، کنسرت محمدرضا شجریان و گروه آوا، آه باران و رندان مست همگی در دههٔ ۱۳۸۰ توسط شرکت دل آواز منتشر شدند.

دههٔ ۱۳۹۰[ویرایش]

محمدرضا شجریان آلبوم صوتی مرغ خوش‌خوان و آلبوم تصویری کنسرت محمدرضا شجریان و گروه شهناز در دبی که مربوط به همکاری او با گروه شهناز بود را در اوایل دههٔ ۹۰ منتشر کرد. پس از آن، به صورت موقت با برادران پورناظری (تهمورس پورناظری و سهراب پورناظری) همکاری کرد که حاصل آن آلبوم رنگ‌های تعالی می‌باشد. البته این اثر به صورت رسمی منتشر نشده، بلکه بر روی اینترنت پخش شده است. محمدرضا شجریان بعد از آن همکاری با برادران پورناظری را قطع کرد و در سال ۱۳۹۳ یک بار دیگر به همراه گروه شهناز و با حضور سعید فرج‌پوری یک تور کنسرت جهانی بر‌گزار می‌کند.[۲۵]

کنسرت‌ها[ویرایش]

محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان در کنسرت لندن

محمدرضا شجریان کنسرت‌های زیادی بر‌گزار کرده‌است، که اجرای زندهٔ آلبوم راست پنجگاه در جشن هنر شیراز در سال ۱۳۵۴ به همراه محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگ‌فر از اولین و از مهم‌ترین آن‌ها به شمار می‌رود. بیش‌تر کنسرت‌های در گذشته به همراه کانون چاووش و کمی بعد به همراه گروه‌های شیدا و عارف بوده است. وی در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ به همراه داریوش پیرنیاکان و جمشید عندلیبی به اجرای کنسرت پرداخت که آلبوم‌هایی چون پیام نسیم و یاد ایام حاصل این کنسرت هاست. وی تصنیف مرغ سحر را نیز در اجرای آلبوم سرو چمان در دانشگاه برکلی آمریکا برای نخستین بار خواند. وی در اواخر دههٔ ۱۳۷۰ یک همکاری گسترده با حسین علیزاده و کیهان کلهر آغاز کرد و این‌ها به همراه همایون شجریان کنسرت‌های متعددی تا سال ۱۳۸۴ بر‌گزار کرد و آلبوم‌های چون زمستان است و فریاد حاصل همین کنسرت هاست. محمدرضا شجریان در سال ۱۳۸۷ گروه شهناز را بنیان‌گذاری کرد و از آن به بعد تنها با این گروه کنسرت اجرا کرده است. در این دوران وی به همراه گروه شهناز چند بار تور کنسرت در گشورهای مختلف جهان بر‌گزار کرده است.

در ادامه فهرست برخی از کنسرت‌های معروف محمدرضا شجریان آمده است:

  • ۱۳۹۳ - تور بزرگ کنسرت به همراه گروه شهناز در کشورهای مختلف[۲۵][۲۶][۲۷]
  • ۱۳۹۲ - اجرای رنگ‌های تعالی به همراه برادران پورناظری
  • ۱۳۸۹ - تور بزرگ کنسرت به همراه گروه شهناز در آمریکا، استرالیا، ترکیه، انگلیس و... که از میان آن‌ها کنسرت در دبی، سالن شیخ راشد (فوریه ۲۰۱۱) توسط شرکت دل آواز به بازار آمده است و کنسرت در لندن به صورت رسمی توسط بی‌بی‌سی پخش شده است.
  • ۱۳۸۷ - اجرای زنده آلبوم‌های رندان مست و مرغ خوش خوان در تهران (پاییز ۱۳۸۷) به همراه گروه شهناز، این کنسرت مدتی بعد از انتشار آلبوم‌های استودیویی اش به صورت تصویری توسط شرکت دل آواز به بازار آمد.
  • ۱۳۸۶ - کنسرت محمدرضا شجریان و گروه آوا، شامل دو بخش به نام‌های سخن عشق و غوغای عشق‌بازان، اجرا به همراه گروه آوا، انتشار توسط شرکت دل آواز در سال ۱۳۸7[۱۷]
  • ۱۳۸۴ - اجرای زنده آلبوم‌های ساز خاموش و سرود مهر در تهران (پاییز ۱۳۸۴) به همراه همایون شجریان، حسین علیزاده و کیهان کلهر
  • ۱۳۸۲ - کنسرت هم‌نوا با بم، اجرا در تهران جهت کمک به زلزله‌زدگان بم و همدلی و هم‌دردی با مردم شهر بم، به همراه همایون شجریان، حسین علیزاده و کیهان کلهر، این کنسرت در قالب آلبوم تصویری توسط شرکت دل آواز به بازار آمده است.
  • ۱۳۸۱ - اجرای زندهٔ آلبوم فریاد در لس آنجلس (پاییز ۱۳۸۱) به همراه همایون شجریان، حسین علیزاده و کیهان کلهر
  • ۱۳۷۹ - اجراهای زندهٔ آلبوم زمستان است بر اساس شعر زمستان اثر اخوان ثالث، به همراه همایون شجریان، حسین علیزاده و کیهان کلهر در اروپا، آمریکا و کانادا (زمستان ۱۳۷۹)، اجرای کالفرنیا در آلبوم صوتی زمستان است منتشر شده است.
  • ۱۳۷۷ - اجرای ارکستر ملی ایران با نود و سه نوازنده به رهبری فرهاد فخرالدینی و آواز محمدرضا شجریان در باغ موزه چهلستون در تیرماه سال ۱۳۷۷ با حضور حسن کسایی، شاه زیدی و فریدون مشیری و علی تجویدی به عنوان مهمانان افتخاری.
  • ۱۳۷۳ - آلبوم قاصدک به همراه پرویز مشکاتیان و همایون شجریان، آخرین همکاری شجریان و مشکاتیان، این آلبوم هرگز به صورت رسمی و با کیفیت مناسب ارائه نشد.
  • ۱۳۷۱ - اجرای زندهٔ آلبوم یاد ایام در آمریکا به همراه داریوش پیرنیاکان، جمشید عندلیبی و همایون شچریان، اولین اثر با حضور همایون شجریان، این اثر در آلبوم صوتی یاد ایام به بازار آمده است و فیلم آن در فضای اینترنت انتشار یافته است.
  • ۱۳۷۰ - اجرای زندهٔ آلبوم پیام نسیم در سوئیس به همراه داریوش پیرنیاکان، جمشید عندلیبی و مرتضی اعیان، آهنگ سازی تمامی قطعات را نیز خود محمدرضا شجریان بر عهده داشته است، این اثر در آلبوم صوتی پیام به بازار آمده است و فیلم آن در فضای اینترنت انتشار یافته است.
  • ۱۳۵۶ - اجرای زندهٔ آلبوم چهره به چهره در حافظیه شیراز (جشن هنر سال ۱۳۵۶) به همراه گروه شیدا به سرپرستی و آهنگ سازی محمدرضا لطفی، این اثر در آلبوم صوتی چهره به چهره انتشار یافته است.
  • ۱۳۵۴ - اجرای زندهٔ آلبوم راست پنجگاه در حافظیه شیراز (جشن هنر سال ۱۳۵۴) به همراه محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگ‌فر، این اثر در آلبوم صوتی راست پنجگاه انتشار یافته است و فیلم آن نیز در همان زمان توسط تلویزیون پخش شده است.

قطع همکاری با صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران[ویرایش]

پس از دهمین دورهٔ انتخابات ریاست جمهوری ایران، محمدرضا شجریان در نامه‌ای به عزت الله ضرغامی از وی خواست تا از پخش آثار او در صدا و سیما خودداری کند. وی گفت: «سرودهایی که خوانده به‌ویژه سرود ایران، ای سرای امید متعلق به سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ بوده و هیچ ارتباطی با شرایط کنونی ندارد». وی اعلام کرد سازمان صدا و سیما هیچ نقشی در تهیه این آثار نداشته و به حکم قانون و شرع از این سازمان خواسته صدا و آثار او را در هیچ‌یک از واحدهای رادیو و تلویزیون پخش نکند. صداوسیما در آستانه انتخابات و پس از آن به نحو گسترده‌ای از آثار شجریان (به ویژه سرود ایران، ای سرای امید) و سایر ترانه‌های با مضمون ملی استفاده می‌کرد.[۲۸] وی در گفتگو با بی‌بی‌سی گفت: «در شرایطی که مردم در بهت و حیرت هستند و به گفته آقای احمدی نژاد، خس و خاشاک به حرکت در آمده‌اند، صدای من در صدا و سیما جایی ندارد. صدای من صدای خس و خاشاک است و همیشه هم برای خس و خاشاک خواهد بود».[۸]

سایر فعالیت‌ها[ویرایش]

خوشنویسی[ویرایش]

محمدرضا شجریان علاوه بر آوازخوانی، علاقهٔ زیادی به خوشنویسی ایرانی دارد. او از سال ۱۳۴۴ به فراگیری نستعلیق نزد ابراهیم بوذری و حسین میرخانی پرداخت.[۷] او در حال حاضر دارای درجه ممتاز در خط نستعلیق می‌باشد. محمدرضا شجریان در سال ۱۳۸۹ آثار خطاطی خود را در نمایشگاهی در تالار وحدت به همراه منتخبی از خوش‌نویسان معاصر به نمایش گذاست.[۲۹]

تلاوت قرآن[ویرایش]

نوشتار اصلی: به یاد پدر

محمدرضا شجریان اولین بار نزد پدرش (حاج مهدی شجریان) که خود از قاریان مشهد بود، قرائت قرآن را فرا گرفت.[۷] او برای اولین بار در ۱۲ سالگی به تلاوت قرآن در رادیو مشهد پرداخت. محمدرضا شجریان تا قبل از سال ۱۳۴۶ که به تهران مهاجرت کرد، به صورت افتخاری در رادیو مشهد قرآن می‌خواند. پدر او با آواز خواندن پسرش موافق نبود و محمدرضا شجریان به همین دلیل تا چهار سال در رادیو تهران با نام «سیاوش بیدگانی» آواز خواند.[۹] محمدرضا شجریان در مصاحبه با بی‌بی‌سی گفته بود که پدر او می‌خواست خانوادهٔ آن‌ها (شجریان) بیش تر با چهرهٔ مذهبی شناخته شود و محمدرضا شجریان برای این که پدرش را ناراحت نکند از نام مستعار «سیاوش بیدگانی» استفاده کرد تا این که مهدی شجریان با احمد عبادی، نوازندهٔ نامی سه‌تار ملاقات کرد و پس از این ملاقات، رضایت داد تا پسرش با نام اصلی آواز بخواند.[۸][۹] پس از آن محمدرضا شجریان در کنار آوازخوانی، قرائت قرآن را نیز ادامه داد. هم‌چنین در مسابقات جهانی تلاوت قرآن در سال ۱۳۵۷ (تابستان ۱۹۷۹) در مالزی هنگامی که قاری ایرانی قادر به شرکت در مسابقه نبوده، محمدرضا شجریان در مسابقه شرکت می‌کند و رتبه دوم جهان را به دست می‌آورد.[۳۰][۳۱]

در سال ۱۳۵۸ چهار آیه برگرفته از آیات قرآن را با صوت خواند و این آیات (که تمامی آن‌ها با واژهٔ «ربنا» شروع می‌شدند)، در ماه رمضان در برنامه افطار پخش شدند و به نام دعای ربنای شجریان معروف شدند. دعای ربنا به همراه مناجات مثنوی افشاری (این دهان بستی دهانی باز شد) باصدای شجریان به مدت ۳۰ سال جزء اصلی‌ترین برنامه‌های رادیو و تلویزیون برای ماه رمضان بودند.[۲۳] محمدرضا شجریان دعای ربنا را متعلق به مردم معرفی کرده و حتی هنگامی که صدا و سیما را از پخش آثار منع کرد، پخش دعای ربنا را به عنوان یک مورد استثنا منع نکرد.[۲۲]

یک مجموعه تلاوت قرآن به نام به یاد پدر وجود دارد که در قالب ۲ سی‌دی مجزا (به یاد پدر ۱ و به یاد پدر ۲) انتشار یافته و مربوط به برخی تلاوت‌های محمدرضا شجریان بین سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱ است. محمدرضا شجریان این اثر را پس از وفات پدرش، حاج مهدی شجریان برای یادبود او در سال ۱۳۷۸ منتشر کرد. این مجموعه شامل تلاوت سوره‌های سوره‌های قصص، انعام، فجر، بلد، فتح و نمل می‌باشد و البته شجریان در به یاد پدر ۲ دعای ربنا را نیز اضافه کرد.

او در مصاحبه با بی‌بی‌سی گفته بود که هنگامی که در زمینهٔ آواز آلبوم‌هایی را منتشر می‌کرد، پدرش سفارش‌های زیادی به او می کرده که در کنار آواز چند مجموعه قرائت قرآن نیز منتشر کند اما او به خاطر پیشگیری از سوءتفاهم‌ها این کار را نمی کرده؛ اما پس از وفات پدرش به این فکر بوده که باید به حرف او عمل می‌کرده و برای همین برخی از تلاوت‌هایش را در مجموعهٔ به یاد پدر منتشر می‌کند.[۸]

هم‌چنین فیلمی از قرائت قرآن محمدرضا شجریان در مراسم پدرش بر روی فضای مجازی منتشر شده است که در آن بخشی از سورهٔ الرحمن را تلاوت می‌کند. البته این فیلم ناقص بوده و کامل آن منتشر نشده است و تنها فیلمی است که مربوط به قرائت قرآن محمدرضا شجریان می‌باشد.[۹][۳۲]

سازهای ابداعی[ویرایش]

نوشتار اصلی: نمایشگاه سازهای ابداعی محمدرضا شجریان ۱۳۹۰

محمدرضا شجریان مبدع چند ساز جدید در موسیقی ایرانی است. وی در اردیبهشت ۱۳۹۰ در نمایشگاه در تهران این سازها را رسماً به نمایش عمومی در آورد.[۳۳] برخی این سازها عبارتند از: صراحی، شهر آشوب، ساغر، کرشمه، سبو و...[۶]

نمایشگاه سازهای ابداعی شجریان ۱۳۹۰ نمایشگاهی از سازهای ابداعی محمدرضا شجریان می‌باشد که در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۰ در تالار بهارخانه هنرمندان افتتاح گردید.[۳۴]

این سازها در کنسرت‌های محمدرضا شجریان به همراه گروه شهناز یا برادران پورناظری استفاده می‌شوند. مرغ خوش خوان، کنسرت محمدرضا شجریان و گروه شهناز در دبی و رنگ‌های تعالی از جمله آثاری هستند که در آن‌ها بخشی از سازهای ابداعی استفاده شده‌اند.

پروژه باغ هنر بم[ویرایش]

بعد از زلزله بم در دی ماه ۱۳۸۲ محمدرضا شجریان برای حمایت و همدردی با مردم زلزله‌زده بم در تهران چند نوبت به اجرای کنسرت هم‌نوا با بم پرداخت، او عواید کنسرت‌ها و فروش لوح‌های فشرده آن را به کمکی برای ایجاد باغ هنر بم که پایه‌گذار آن بود اختصاص داد، روند تکمیل پروژه باغ به کندی پیش رفت و با سنگ‌اندازی برخی مسوولین شجریان از ادامه این کار دلسرد و از این کار کنار کشید، او در نامه‌ای به رئیس شورای شهر وقت در سال ۱۳۸۸ نوشت: ماه‌ها است که توان ما به جای پیشبرد پروژه، به رفع حاشیه‌ها و مشکلات برخاسته از آن معطوف شده است. من دیگر توان مقابله با این همه موانع و دشواری‌های ناروای ایجاد شده را ندارم و از آن جایی که ابتدا با شورای محترم شهر بم طرف بودیم، اکنون نیز رسماً این پروژه را به همان شورا تحویل می‌دهیم."
مشخصات پروژه باغ هنر بم: در جنوب غربی شهر بم با ۷ هزار مترمربع زیربنا با در نظر گرفتن سازه‌هایی مانند مدرسه موسیقی، گالری‌ها، کتاب‌خانه هنری، واحدهای تجاری و فرهنگی و سالن اجتماعات.
به گفته مجریان پروژه باغ هنر بم، سعی شده است در طراحی، از مفاهیم معماری اصیل و بومی ایرانی با تاکید بر ملاحظات اقلیمی و منطقه‌ای استفاده شود. اجرای این پروژه پس از زلزله شهر بم در سال ۱۳۸۲ آغاز و ایجاد فضایی فرهنگی و هنری در بم در کنار تقویت و ایجاد روحیه‌ای تازه در بین ساکنان بم، هدف اصلی اجرای آن اعلام شده بود.
مردم نیز برای ساخت و پیشرفت پروژه کمک‌هایی مالی کردند.[۱۶]

با انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ و انتخاب مجدد شوراهای شهر فضای پیشین جای خود را به آرامش نسبی داد. رییس شورای شهرستان بم درباره پروژه باغ هنر بم می‌گوید: این پروژه را محمدرضا شجریان بعد از زلزله شهرستان بم برای کمک به مردم آسیب دیده شروع کرد حالا امیدواریم بعد از تغییر مدیریت شورای شهر بار دیگر همراهی وی را با پروژه‌ای که خود سنگ‌های اولش را گذاشت شاهد باشیم.[۱۵]

قدردانی و جوایز[ویرایش]

جوایز یونسکو و گرمی[ویرایش]

در سال ۱۳۷۸ موفق به دریافت جایزه پیکاسو[۱۳][۷] و دیپلم افتخار از طرف سازمان یونسکو در پاریس شد. این جایزه هر پنج سال به هنرمندی که برای شناساندن فرهنگ و هنر کشورش می‌کوشد اهدا می‌شود. پیش از وی، این جایزه را نصرت فاتح‌علی‌خان خواننده قوالی از پاکستان دریافت کرده بود. محمدرضا شجریان در سال ۲۰۰۶ نشان موتزارت را از سازمان یونسکو دریافت کردند. محمدرضا شجریان ۲ سال به خاطر آلبوم‌های فریاد[۱۴] و بی تو به سر نمی‌شود، نامزد جایزه گرمی شد. جایزه گرمی معتبرترین جایزه موسیقی در آمریکا می‌باشد. هرساله ۵ کاست از بخش موسیقی کلاسیک برای نامزدی این جایزه معرفی می‌گردند.

نشان شوالیه[ویرایش]

نشان شوالیهٔ ملی لیاقت در آیینی رسمی، شامگاه دوم تیر ۱۳۹۳ (۲۳ ژوئن ۲۰۱۴) در سفارت فرانسه در تهران به شجریان اهدا شد. در این آیین؛ شجریان نشان عالی وزارت فرهنگ و هنر دولت فرانسه را از برونو فوشه، سفیر فرانسه در تهران دریافت کرد و نامش در رتبه کسانی که این نشان را از دولت فرانسه دریافت کرده؛ ثبت شد.[۳۵][۳۶]

در این آیین؛ کنار شجریان چهره‌هایی فرهنگی چون محمود دولت‌آبادی، جواد مجابی، محمد سریر، حمیدرضا نوربخش، عباس کیارستمی، لیلا حاتمی، سیمین بهبهانی و شاهرخ تویسرکانی حضور داشتند. تاکنون از ایران محمود حسابی (بنیانگذار فیزیک و مهندسی نوین در ایران)، عباس کیارستمی (کارگردان سینما)، پری صابری (کارگردان تئاتر)، جلال ستاری (اسطوره‌شناس)، محمدعلی سپانلو (شاعر) و لیلا حاتمی (بازیگر سینما) و شهرام ناظری (دیگر خواننده مطرح موسیقی ایران) این نشان را دریافت کرده‌اند.

در کل محمدرضا شجریان و شهرام ناظری تنهاترین خوانندگانی هستند که تاکنون این جایزه را دریافت کرده‌اند.[۳۵]

تجلیل دانشگاه استنفورد[ویرایش]

از محمدرضا شجریان به عنوان استاد آواز ایرانی در مراسم متعددی اجلال شده‌است از جمله در جمعه ۲۸ آبان ماه ۱۳۸۹ مراسمی با نام «سومین سال بزرگداشت ادب و هنر پارسی» در دانشگاه استنفورد آمریکا بر‌گزار شد که طی آن جایزه این بزرگداشت توسط بنیان‌گذار آن بیتا دریاباری که همسر سابق امید کردستانی یکی از مدیران ارشد شرکت گوگل است به محمدرضا شجریان استاد موسیقی ایرانی تعلق گرفت.[۳۷]

در این مراسم جایزه «بیتا» به محمدرضا شجریان که طی سالیان متمادی کنسرت‌های زیادی را در داخل ایران و کشورهای اروپایی، آمریکا و کانادا بر‌گزار کرده‌است به دلیل تلاش فراوانش برای حفظ و ترویج موسیقی ایران اهدا شد.

در این مراسم محمدرضا شجریان پس از دریافت جایزه پشت تریبون قرار گرفت و ضمن تشکر از دانشگاه استنفورد و بیتا دریاباری به سوالات جمع حاضر در سالن که بیشتر ایرانی بودند پاسخ داد. لازم به گفتن است که این جایزه توسط بخش مطالعات ایرانی دانشگاه استنفورد آمریکا بنیان نهاده شده و در اولین سال برگزاری این مراسم، سیمین بهبهانی نویسنده و غزل‌سرای معاصر ایرانی این جایزه را دریافت کرده بود.

محتوای کاری[ویرایش]

بیش تر آوازها و تصنیف‌های اجرا شده توسط محمدرضا شجریان گزیده‌ای بوده از سروده‌های شاعران بزرگ ایران چون سعدی، حافظ، مولوی، باباطاهر، خیام، عطار و برخی تصنیف‌های قدیمی با مضامین عاشقانه و اجتماعی. وی همچنین، در برخی کنسرت‌ها و کارهای جدیدتر خود از «شعر نو» شاعرانی چون فریدون مشیری، نیما یوشیج، سهراب سپهری، شفیعی کدکنی، مهدی اخوان‌ثالث و هوشنگ ابتهاج استفاده کرده‌است. از جمله کارهای مشترک او گزیده‌ای است از رباعیات خیام با صدای شجریان و رباعی‌خوانی احمد شاملو. همچنین، وی تعدادی از دعاهای قرآنی را در اثر مشهور به دعای ربّنا خوانده‌است که در هنگام افطارهای ماه رمضان از صدا و سیمای ایران پخش می‌شد. همچنین بعد از درگذشت پدرش که از اساتید و قاریان مشهور قرآن در مشهد بود برخی از تلاوت‌های قرآن خود را با عنوان به یاد پدر در دو سی دی مجزا (به یاد پدر ۱ و به یاد پدر ۲) منتشر کرد.[۸][۹]

شاگردان سرشناس[ویرایش]

محمدرضا شجریان در زمینهٔ آواز شاگردان بسیاری را تعلیم داده است که برخی از معروف ترین آن‌ها عبارت اند از:[۳۸][۳۹]

آثار[ویرایش]

آلبوم‌های موسیقی منتشر شده[ویرایش]

برخی آلبوم‌های زیر، آثار مشترکی بین محمدرضا شجریان با شهرام ناظری یا همایون شجریان می‌باشند. در بین این آثار آهنگ‌سازانی چون محمدرضا لطفی، پرویز مشکاتیان، حسین علیزاده و فرامرز پایور حضور دارند.

در زمینهٔ تلاوت قرآن[ویرایش]

  • ۱۳۷۸ - مجموعه تلاوت قرآن که پس از فوت پدرشان با نام به یاد پدر در دو سی دی مجزا (به یاد پدر ۱ و به یاد پدر ۲) به بازار آمد. این مجموعه شامل تلاوت سوره‌های سوره‌های قصص، انعام، فجر، بلد، فتح و نمل می‌باشد و البته شجریان در به یاد پدر ۲ دعای ربنا (که در سال ۱۳۵۸ اجرا شده بود) را نیز اضافه کرد.

آثار بدون انتشار رسمی[ویرایش]

آثار زیر در فهرست آثار خصوصی محمدرضا شجریان با هنرمندان مختلف قرار دارند و اطلاعات کامل یا دقیقی از بسیاری از این‌ها در دسترس نیست. البته آثار خصوصی محمدرضا شجریان بسیارند اما در زیر تنها نام آثار معروف که در دست مردم قرار دارند می‌آید.

  • فیلم کنسرت‌های چهره به چهره (جشن هنر شیراز، سال ۱۳۵۶)، پیام نسیم، یاد ایام، قاصدک، کنسرت به همراه ارکستر ملی ایران به رهبری فرهاد فخرالدینی (باغ موزه چهلستون، تیرماه سال ۱۳۷۷)، زمستان است، فریاد، کنسرت پاییز ۱۳۸۴ (ساز خاموش و سرود مهر). البته فیلم کنسرت‌های راست پنجگاه (جشن هنر شیراز، سال ۱۳۵۴) و کنسرت به همراه گروه شهناز در لندن نیز با وجود این که توسط تلویزیون پخش شده‌اند اما توسط هیچ ناشری به بازار نیامدند.

برنامه‌های اجرا شده در رادیو[ویرایش]

محمدرضا شجریان در بیش‌تر اجراهای رادیویی خود به علت عدم رضایت پدرش از نام مستعار «سیاوش بیدگانی» استفاده کرده است.[۸] شجریان برنامه‌های متعددی در برنامه‌های گل‌ها، گل‌های رنگارنگ، گل‌های تازه، گلچین هفته، برگ سبز، یک شاخه گل و برنامهٔ موسیقی ایرانی اجرا کرده است.[۴۴][۴۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «دربارهٔ خانه موسیقی». وب‌گاه رسمی خانهٔ موسیقی ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  2. “صفحهٔ مربوط به محمدرضا شجریان در وب‌گاه جامعهٔ آسیا”. وب‌گاه جامعهٔ آسیا. Retrieved 23 September 2014. 
  3. “The Movie List”. The Vancouver Sun. Retrieved 23 September 2014. 
  4. “Mohammad Reza Shajarian: Protest Through Poetry”. NPR. Retrieved 23 September 2014. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «آشنایی با گروه شهناز». همشهری آنلاین. بازبینی‌شده در ۳ مهر ۱۳۹۳. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «دومین نمایشگاه سازهای ابداعی استاد محمدرضا شجریان بر‌گزار می‌شود». موسیقی ما. بازبینی‌شده در 6 مهر 1393. 
  7. ۷٫۰۰ ۷٫۰۱ ۷٫۰۲ ۷٫۰۳ ۷٫۰۴ ۷٫۰۵ ۷٫۰۶ ۷٫۰۷ ۷٫۰۸ ۷٫۰۹ ۷٫۱۰ ۷٫۱۱ ۷٫۱۲ ۷٫۱۳ ۷٫۱۴ «زندگینامه: محمدرضا شجریان». همشهری آنلاین - کد مطلب: 32118 - تاریخ: شنبه 31 شهریور 1386 - این مطلب تا سال 1386 دقیق است. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ ۸٫۶ ۸٫۷ «شجریان، پژواک روزگار: مستندی از تلویزیون بی‌بی‌سی (فیلم کامل)». یوتیوب. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393.  - «مشاهده مطلب مربوط به مستندی از تلویزیون بی‌بی‌سی درباره شجریان در وب سایت بی‌بی‌سی». وب سایت رسمی بی‌بی‌سی فارسی. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ «قرائت قرآن شجریان در مراسم ختم پدر». وب‌سایت خبرگزاری تابناک. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «10 اثر ماندگار از محمدرضا لطفی که باید شنید». بی‌بی‌سی فارسی. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  11. «آلبوم راست پنجگاه (فیلم اجرا به همراه مصاحبه محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی دربارهٔ اجرا (تصویری)». تلویزیون ملی ایران. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  12. پشت جلد آلبوم سپیده، موسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا، دارای مجوز انتشار ۲/۱۵۲۶ از وزارت فرهنگ و ارشاد. (شامل توضیحات محمدرضا لطفی درباره تصنیف ایران ای سرای امید)
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ «Mastero Shajarian Performance in the UNESCO Picasso». YouTube - عنوان مربوط به فیلم مراسم تجلیل یونسکو از محمدرضا شجریان و اهدای نشان چشم پیکاسو می‌باشد. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «شجریان، نامزد جایزه جهانی گرمی شد». وب سایت جام جم. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ [«باغ هنر بم منتظر شجریان است». خبرگزاری میراث فرهنگی. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ «کناره گیری شجریان از باغ هنر بم». وب سایت رسمی بی‌بی‌سی. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «مجموعه تصویری کنسرت محمدرضا شجریان و گروه آوا منتشر شد». خبرگزاری فارس - برخی از توضیحات صفحه:مجموعه تصویری کنسرت «محمدرضا شجریان» و گروه آوا که تابستان گذشته در تالار بزرگ کشور بر‌گزار شده، به صورت DVD منتشر شده و از سوی موسسه دل‌آواز در فروشگاه‌های محصولات فرهنگی عرضه می‌شود.. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  18. ««ربنای» استاد شجریان پس از 30 سال دوباره طنین‌انداز شد». همشهری آنلاین. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  19. «افسانه موسیقی شرق 73 ساله شد». خبرگزاری میراث فرهنگی - کد خبر: ۱۰۶۶۶۱ - زمان مخابره: ۱۳۹۲/۷/۱. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  20. «گروه شهناز (وب سایت رسمی شرکت دل آواز». دل آواز. بازبینی‌شده در ۱۴ آبان ۱۳۹۰. 
  21. «تصنیف جدیدی از محمدرضا شجریان منتشر شد؛ «زبان آتش»». موسیقی ما، 13 شهریور 1388. بازبینی‌شده در 6 مهر 1393. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ مصاحبه محمدرضا شجریان با صدای آمریکا: مجید درخشانی کار تنظیم اثر را برعهده داشته است و در این مصاحبه شجریان می‌گوید که زبان آتش برای حمایت از مردم در پی حوادث پس از انتخابات 1388 خوانده شده است + مجموعه‌ای که با نام در سوگ بنان شناخته می‌شود مربوط به مراسم بنان نیست و صدای ضبط شده از شجریان در مراسم بنان منتشر نشده است + صحبت درباره شکایت شجریان از صدا و سیما و استثنا بودن دعای ربنا (تاریخ مصاحبه: 15 شهریور 1388 - مصاحبه با برنامه دو روز اول)
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «هنوز دستوری برای پخش «ربنا» ابلاغ نشده». خبرگزاری تابناک - کد خبر: ۴۰۸۷۶۲، ۲۷ خرداد ۱۳۹۳ (17 June 2014). بازبینی‌شده در 6 مهر 1393. 
  24. «کنسرت محمدرضا شجریان و گروه شهناز در لندن». وب سایت رسمی بی‌بی‌سی. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «تور اروپایی شجریان و گروه شهناز با سازهای ابداعی». همشهری آنلاین. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393 - کد مطلب: 265187. 
  26. “MohammadReza Shajarian and Shahnaz ensemble World tour 2014”. http://shajarian.info. Retrieved 23 September 2014. 
  27. «تمرین «محمدرضا شجریان» برای برگزاری تور اروپا». موسیقی ایرانیان. بازبینی‌شده در ۶ مهر ۱۳۹۳. 
  28. «شجریان بار دیگر رادیو و تلویزیون را از پخش آثارش منع کرد». بی‌بی‌سی فارسی، ۲۶ خرداد ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۳. 
  29. «نمایشگاه آثار خوشنویسی «محمدرضا شجریان» در تالار وحدت». موسیقی ما. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  30. “Mohammad Reza Shajarian”. zoominfo.com. Retrieved 23 September 2014. 
  31. «در گذر زمان، استاد شجریان و رتبه دوم مسابقات جهانی تلاوت قرآن (عکس)». موسیقی ایرانیان. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  32. فیلم قرائت سوره الرحمن توسط محمدرضا شجریان در مراسم پدرش، مشاهده در آپارات ویوتیوب - تاریخ آخرین بازدید: 25 شهریور 1393
  33. «سازهای ابداعی شجریان رونمایی شد». پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۱۱. 
  34. سال اول، شماره ۱۵. روزنامه هفت، ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۰. ۱۸ و ۱۹. 
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ «نشان شوالیه به «محمدرضا شجریان» اهدا شد». موسیقی ایرانیان. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  36. «نشان شوالیه به خسرو آواز ایران اهدا شد». موسیقی ما. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  37. «تجلیل دانشگاه استنفورد آمریکا از محمدرضا شجریان». موسیقی ایرانیان. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  38. «همه شاگردان شجریان (۱)». وب‌گاه آفتاب، ۱۴ تیر ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۰. 
  39. «همه شاگردان شجریان». خبرگزاری فارس - شماره: 8602030369. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  40. «شهرام ناظری: از شجریان تقلید نکرده‌ام (صحبت‌های ناظری درباره نزدیکی او با استاد محمدرضا شجریان)». فردا نیوز - کد خبر: ۱۵۶۹۴۹. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  41. «زندگی نامهٔ شهرام ناظری». منبع: همشهری آنلاین - کد مطلب: 57438 - تاریخ مطلب: چهارشنبه 19 تیر 1387. بازبینی‌شده در 27 شهریور 1393. 
  42. «زندگی نامه ایرج بسطامی». بنیاد فرهنگی هنری ایرج بسطامی. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  43. صائبی، مرجان. «گفتگو با سینا سرلک، خواننده: اعتقادی به خواننده سالاری ندارم». روزنامه شرق - شماره ۱۳۸۱، ص ۱۲، ۸ آبان ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در 25 شهریور 1393. 
  44. برنامه‌های موجود در آرشیو رادیو گل‌های هفت‌نوا. http://www.7nava.com/. 
  45. «اطلاعات کامل در مورد برنامه گل‌ها شامل نام، نوازندگان، خواننده، شاعر، دستگاه، گوینده، مطلع شعر آواز و...». http://www.7nava.com/.+بایگانی‌شده+از نسخهٔ اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۸ فروردین ۱۳۹۱. 

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد محمدرضا شجریان اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار