محمود صالح

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد صالح
کل جمعیت

حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر[نیازمند منبع]
خوزستان، چهارمحال و بختیاری، لرستان، اصفهان

نواحی با بیشترین جمعیت
زبان‌های رایج
گویش بختیاری
ادیان و مذاهب
شیعه

محمد صالح یا مَمْصالح یکی از پنج بابِ زیرمجموعهٔ چهارلنگ است. محمد صالح، در گویشِ بختیاری، مَم‌صالح خوانده می‌شود.[۱][۲] ایل بختیاری از دو شاخه چهارلنگ و هفت لنگ تشکیل می‌شود[۳] و بر پایه نمودار اجتماعی ایل بختیاری،[۴] که پیشینه ی آن به میانه ی قرنِ پانزدهم میلادی بازمی‌گردد،[۵] هفت‌لنگ از چهار باب[۶] و چهارلنگ از پنج باب (شعبه یا بزرگ طایفه) تشکیل شده است.

پیشینه[ویرایش]

محمد صالح، واژه‌ای برآمده از نام دو شخص حقیقی بنام‌های محمد و صالح می‌باشد، که از نیاکان گروهی از طایفه‌های بختیاری چهارلنگ، گردآمده در زیر درفش این باب یا بزرگ‌طایفه است و مقارن با عصر صفویه زندگی می‌کردند. صالح به‌عنوان یکی از سر دودمان‌های طایفه اورش است، که معاصر با شاه اسماعیل صفوی، قیادت طایفه اورش را برعهده داشته و محمد نیز نام پسر ارشد صالح می‌باشد، که بعد از پدر، در عهد شاه عباس حائز این مقام گردید. بر این اساس، محمدصالح؛ به‌معنای محمد، پسر صالح می‌باشد. در زمان شکل‌گیری طایفه محمدصالح، هنوز ایل بختیاری به دو شاخه چهارلنگ و هفت لنگ، تقسیم نشده بود، لذا بر خلاف تمامی باب‌های بختیاری، که طوایف زیرمجموعه آنها نیای مشترکی با هم ندارند، ولی اغلب طوایف زیرمجموعه محمدصالح، از لحاظ فامیلی دارای اشتراک می‌باشند.

مهرزاد بختیاری سردار اکبری (خرادآذر)، نویسنده کتاب سرگذشت ایل چهارلنگ در این باره چنین می‌گوید:

قبایلی که بعداً محمدصالح خوانده شدند، در واقع چهارلنگان متحد او بودند، که در سپاه نادرشاه افشار، وی از سوی شاه، فرماندهی آنان را بر عهده داشت که با مرگ نادر، برای جدایی و سرپیچی از جانشین وی، عادل شاه، او را رهبر خود ساختند.[۷]

کهن‌ترین طایفه زیرمجموعه محمدصالح، طایفه هارونی می‌باشد، که در تألیفات قرن هفتم هجری به عنوان یکی از طوایف بیست‌وشش گانهٔ ملحق شده به اتابک لر بزرگ؛ نصرت‌الدین هزار اسب، دومین فرمانروا از سلسله اتابکان لرستان مشهور به هزاراسپیان در اواخر قرن پنچم و اوایل قرن ششم است. نام طایفه هارونی، در کتاب تاریخ گزیده نوشتهٔ حمدالله مستوفی،[۸] همچنین در کتاب شرف نامه، نوشتهٔ شرف خان بدلیسی، در زمرهٔ طوایف ملحق شده به اتابکان لرستان، اشاره شده است.[۹]

محمدصالح بزرگ‌ترین باب ایل چهارلنگ به شمار می‌رود و بر اساس نظام طبقاتی ایلی در بختیاری در رده «بزرگ طایفه» نیز محسوب می‌شود. در اواخر قرن دوازدهم هجری (در فاصلهٔ دو سلسهٔ افشار و زند) ایلخانی محمدصالح؛ علیمردان خان چهارلنگ پس از تصرف غرب، جنوب و مرکز ایران، حاکمیت بخش عمده‌ای از کشور را، تا قبل از روی کار آمدن کریم خان زند در دست داشت.[۱۰] کریم خان زند بعد از پیروزی‌های متعدد و کسب شهرت با علیمردان خان بختیاری متحد شد و بنا بر پیشنهاد علیمردان خان، تصمیم گرفتند به ابوالفتح خان بختیاری حاکم اصفهان و عراق که منصوب شاهرخ‌میرزا افشار بود، حمله کرده و او را شکست دهند. متحدین توانستند ابوالفتح‌خان را شکست دهند، اما آن‌ها بعد از این پیروزی پیمان اتحاد سه جانبه‌ای منعقد نمودند تا برای نجات ایران از هرج و مرج چاره‌ای بیندیشند. متحدین ابوتراب نوهٔ مادری شاه سلطان حسین را با نام شاه اسماعیل سوم بر تخت نشاندند و مناصب را بین خود تقسیم کردند. علیمردان خان به علت سن کم شاه جدید، نایب السلطنه او شد، کریم خان زند سردار کل سپاه و ابوالفتح خان نیز حاکم اصفهان شد. بعد از این پیمان کریم خان عازم فتح نواحی غربی ایران شد. هنگامی که وی مشغول فتوحات بود، علیمردان‌خان، ابوالفتح خان حاکم اصفهان را کور و مقتول نمود و عمویش باباخان بختیاری را حاکم اصفهان کرد و خود عازم دفع صالح‌خان حاکم شیراز شد. علیمردان خان خود را پادشاه واقعی ایران می‌دانست و شاه اسماعیل سوم برایش آلت دستی بیش نبود.

کریم خان بعد از اطلاع از موضوع در یک شورای مشورتی با سرداران خود تصمیم گرفت با علیمردان‌خان بجنگد. او با ۳۰٬۰۰۰ سپاهی به اصفهان حمله برد و شهر را تصرف کرد. علیمردان‌خان نیز که شیراز را تصرف و در آنجا مستقر شده بود بعد از اطلاع از این وقایع به سوی اصفهان حرکت کرد. کریم خان زند نیز با سپاه خود راهی جنوب شد. در چهارمحال و بختیاری دو سپاه رو به روی هم صف آراستند. در آن نبرد علیمردان خان مغلوب شد.[۱۱]

طوایف[ویرایش]

براساس پژوهش انطباقی مهرزاد خرادآذر محمد صالح فقط منحصر به ۲۴ طایفه اصلی است که با توجه به تفاوت‌های تبارنامه‌ها، طوایف موصوف بر ۵۸ تیره بالغ می‌باشند[۱۲]اما در نمودارهای تقسیم‌بندی طوایف به غلط برخی تشها تیره محسوب شده و یا طی خلط‌های به وجود آمده در دسته‌بندی‌ها برخی تیره‌های مستقل به عنوان زیر مجموعه تیره‌های دیگر درج شده‌اند یا به حساب نیامده‌اند و یا آن‌که تیره‌های متعلق به طوایف دیگر چهارلنگ ولی خارج از محمدصالح بوده‌اند.[۱۳]

طوایف زیرمجموعه محمد صالح عبارت‌اند از:

محل زندگی[ویرایش]

سردسیر ایل محمد صالح حدود یکصد روستا در اطراف و بخش مرکزی شهرستان‌های فریدن و چادگان، همچنین شهرهای یزدان‌شهر، فولادشهر، شاهین شهر، خمینی شهر، یزدان‌شهر، امیرآباد، ویلا شهر، جوی‌آباد در استان اصفهان ووکوهرنگ استان چهارمحال وبختیاری و گرمسیر آن‌ها در روستاهای حومه شهرستان‌های گتوند و دزفول، شوشتر و جلگه سردشت در استان خوزستان می‌باشد.

افراد سرشناس[ویرایش]

  • حیدرآقا ناظر: از ایلخانان بختیاری در عهد صفویه
  • قائد منصور هارونی: از بزرگان بختیاری در عهد صفویه
  • علیمردان خان چهارلنگ: نایب السلطه ایران بعد از مرگ نادرشاه افشار
  • حیدرخان اورش: پسر علی مردان خان ورهبرشورش ایل بختیاری علیه کریم خان زند
  • عالی سلطان خان ایسیاری: فرمانده سپاه علیمردان خان
  • ملا آدینه هارونی مستوفی: سردارفاتح قندهار از فرماندهان نادرشاه افشار
  • ابدال خان محمد صالح: از سرکردگان ایل بختیاری در جنگ با آقا محمدخان قاجار
  • محمد مهدی خان محمد صالح: ایلخانی چهارلنگ پس از سرنگونی محمد تقی خان چهارلنگ
  • علی مردان مردانی یاعلیمردان خان (معاصر): رهبر قیام بختیاری علیه سلطنت پهلوی در سال ۱۳۰۸
  • محمد ولی خان برد شاهی: از سواران بختیاری در فتح تهران
  • چراغ علی خان سردار صولت چهارلنگ رهبر ایل چهارلنگ درعصر مشروطه (پیش از تفکیک منصب ایلخانی چهارلنگ از هفت لنگ
  • محمد علی خان مردانی اولین ایلخانی ایل چهارلنگ
  • محمدتقی خان شجاعی (شجاع‌الممالک): ایلخان چهارلنگ عصر پهلوی
  • محمدجواد خان شجاعی (سالار شجاع) آخرین ایلخانی طوایف چهارلنگ
  • امیر خان محمد صالح: از سرداران بختیاری در انقلاب مشروطه[۱۴][۱۵]

منابع[ویرایش]

  1. «Iran Almanac and the Book of Facts». Echo of Iran، 1970. 
  2. Carl Skutsch. «Encyclopedia of the World's Minorities page.176». 
  3. «Bakhtyārī». دانشنامه بریتانیکا. بازبینی‌شده در 3-25-2014. 
  4. «نمودار اجتماعی طوایف بختیاری». دانشنامه ایرانیکا. 
  5. Arash Khazen. «Tribes and Empire on the Margins of Nineteenth-Century Iran p.22». دانشگاه واشینگتن، ۲۰۰۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴. 
  6. «BAḴTĪĀRĪ TRIBE». Encyclopaedia Iranica. بازبینی‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۱۴. 
  7. قنبری سردار اکبری، مهرزاد. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحهٔ ۷۳
  8. مستوفی، حمدالله. تاریخ گزیده. صفحهٔ ۵۴۱
  9. بدلیسی، شرف خان. شرف نامه صفحهٔ ۴۵
  10. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحهٔ ۶۶
  11. رجبی، کریم خان زند و زمان او، ۲۰–۴۴.
  12. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحات ۶۸–۷۰
  13. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحات ۶۸–۷۰
  14. قنبری، مهرزاد. سرگذشت ایل چهارلنگ، صفحه۸۸تا۹۹
  15. سواران بختیاری ص۱۱۲تا۱۴۰