محمود صالح

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمود صالح
کل جمعیت

حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر[نیازمند منبع]
خوزستان، چهارمحال و بختیاری، لرستان، اصفهان

نواحی با بیشترین جمعیت
زبان‌های رایج
گویش بختیاری
ادیان و مذاهب
شیعه

محمود صالح یا مَمْصالح یکی از پنج بابِ زیرمجموعهٔ چهارلنگ است. محمود صالح، در گویشِ بختیاری، مَم‌صالح خوانده می‌شود.[۱][۲] ایل بختیاری از دو شاخه چهارلنگ و هفت لنگ تشکیل می‌شود[۳] و بر پایه نمودار اجتماعی ایل بختیاری،[۴] که پیشینه ی آن به میانه ی قرنِ پانزدهم میلادی بازمی‌گردد،[۵] هفت‌لنگ از چهار باب[۶] و چهارلنگ از پنج باب (شعبه یا بزرگ طایفه) تشکیل شده است.

پیشینه[ویرایش]

محمود صالح، واژه‌ای برآمده از نام دو شخص حقیقی بنام‌های محمود و صالح می‌باشد، که از نیاکان گروهی از طایفه‌های بختیاری چهارلنگ، گردآمده در زیر درفش این باب یا بزرگ‌طایفه است و مقارن با عصر صفویه زندگی می‌کردند. صالح خان به‌عنوان سر دودمان‌ طایفه محمودصالح است، که معاصر با شاه اسماعیل صفوی، قیادت بعضی طوایف بختیاری را برعهده داشته و محمود نیز نام پسر ارشد صالح خان می‌باشد، که بعد از پدر، در عهد شاه عباس حائز این مقام گردید. بر این اساس، محمودصالح؛ به‌معنای محمود، پسر صالح می‌باشد. در زمان شکل‌گیری طایفه محمودصالح، هنوز ایل بختیاری به دو شاخه چهارلنگ و هفت لنگ، تقسیم نشده بود، لذا بر خلاف تمامی باب‌های بختیاری، که طوایف زیرمجموعه آنها نیای مشترکی با هم ندارند، ولی اغلب طوایف زیرمجموعه محمودصالح، از لحاظ فامیلی دارای اشتراک می‌باشند.

مهرزاد بختیاری سردار اکبری (خرادآذر)، نویسنده کتاب سرگذشت ایل چهارلنگ در این باره چنین می‌گبوید:

برخی از

قبایلی که بعداً محمودصالح خوانده شدند، در واقع چهارلنگان متحد او بودند، که در سپاه نادرشاه افشار، وی از سوی شاه، فرماندهی آنان را بر عهده داشت که با مرگ نادر، برای جدایی و سرپیچی از جانشین وی، عادل شاه، او را رهبر خود ساختند.[۷]

یکی ازکهن‌ترین طوایف وابسته به محمودصالح، طایفه هارونی می‌باشد، که در تألیفات قرن هفتم هجری به عنوان یکی از طوایف بیست‌وشش گانهٔ ملحق شده به اتابک لر بزرگ؛ نصرت‌الدین هزار اسب، دومین فرمانروا از سلسله اتابکان لرستان مشهور به هزاراسپیان در اواخر قرن پنچم و اوایل قرن ششم است. نام طایفه هارونی، در کتاب تاریخ گزیده نوشتهٔ حمدالله مستوفی،[۸] همچنین در کتاب شرف نامه، نوشتهٔ شرف خان بدلیسی، در زمرهٔ طوایف ملحق شده به اتابکان لرستان، اشاره شده است.[۹]

محمودصالح بزرگ‌ترین باب ایل چهارلنگ به شمار می‌رود و بر اساس نظام طبقاتی ایلی در بختیاری در رده «بزرگ طوایف ایل چهارلنگ » نیز محسوب می‌شود. در اواخر قرن دوازدهم هجری (در فاصلهٔ دو سلسهٔ افشار و زند) علیمردان خان چهارلنگ یکی از سرکردگان ایل بختیاری، پس از تصرف غرب، جنوب و مرکز ایران، حاکمیت بخش عمده‌ای از کشور را، تا قبل از روی کار آمدن کریم خان زند در دست داشت.[۱۰] کریم خان زند بعد از پیروزی‌های متعدد و کسب شهرت با علیمردان خان بختیاری متحد شد و بنا بر پیشنهاد علیمردان خان، تصمیم گرفتند به ابوالفتح خان بختیاری حاکم اصفهان و عراق که منصوب شاهرخ‌میرزا افشار بود، حمله کرده و او را شکست دهند. متحدین توانستند ابوالفتح‌خان را شکست دهند، اما آن‌ها بعد از این پیروزی پیمان اتحاد سه جانبه‌ای منعقد نمودند تا برای نجات ایران از هرج و مرج چاره‌ای بیندیشند. متحدین ابوتراب نوهٔ مادری شاه سلطان حسین را با نام شاه اسماعیل سوم بر تخت نشاندند و مناصب را بین خود تقسیم کردند. علیمردان خان به علت سن کم شاه جدید، نایب السلطنه او شد، کریم خان زند سردار کل سپاه و ابوالفتح خان نیز حاکم اصفهان شد. بعد از این پیمان کریم خان عازم فتح نواحی غربی ایران شد. هنگامی که وی مشغول فتوحات بود، اختلافاتی بین دو خان بختیاری ایجاد شد وعلیمردان‌خان، ابوالفتح خان حاکم اصفهان را مقتول نمود و عمویش باباخان بختیاری را حاکم اصفهان کرد و خود عازم دفع صالح‌خان حاکم شیراز شد. علیمردان خان خود را پادشاه واقعی ایران می‌دانست وشروع به ضرب سکه نمود و شاه اسماعیل سوم برایش آلت دستی بیش نبود.

کریم خان بعد از اطلاع از موضوع در یک شورای مشورتی با سرداران خود تصمیم گرفت با علیمردان‌خان بجنگد. او با ۴۰٬۰۰۰ سپاهی به اصفهان حمله برد و شهر را تصرف کرد. علیمردان‌خان نیز که شیراز را تصرف و در آنجا مستقر شده بود بعد از اطلاع از این وقایع با۲۰،۰۰۰سپاهی به سوی اصفهان حرکت کرد. کریم خان زند نیز با سپاه خود راهی جنوب شد. در چهارمحال و بختیاری دو سپاه رو به روی هم صف آراستند. در آن نبرد ، علیمردان خان مغلوب شد.[۱۱] اما این جنگ پایان سلطنت کوتاه علیمردان خان نبود پس از این نبرد علیمردان خان برای تهیه سپاه و تجدید قواه به کرمانشاه و سپس به مناطق بختیاری روانه شد ،اما توسط محمد خان زند( نیروی نفوذی کریم خان )که ظاهرا از دست کریم خان زند فرار نموده و هم پیمان علیمردان خان شده بود ،غافلگیرانه ترور شد.از دیگر خوانین محمودصالح،ابدال خان برادرزاده و داماد علیمردان خان که مصادف بااوایل حکومت قاجاریه بود،برعلیه اقامحمدخان قاجارشورید و دعوی حکومت نمود .و در جنگی که در منطقه عسگران بین بختیاریها به فرماندهی ابدال خان و سپاه اقامحمد خان قاجار،رخ داد،علی رغم دلاوریهای بی نظیر ابدال خان،بدلیل تجهیزات وانبوه سپاه قاجار،ابدال خان کشته وپیروزی نصیب اقامحمدخان قاجارشد.

طوایف[ویرایش]

براساس پژوهش ها ، طایفه محمود صالح فقط منحصر به ۶ طایفه اصلی به نامهای اورش، ادگار،ممجلاردین،ال داوود،قلی وکافلی است و بقیه طوایف ابواب جمعی این طایفه می باشند که با توجه به تفاوت‌های تبارنامه‌ها، طوایف موصوف بر ۵۸ تیره بالغ می‌باشند[۱۲]اما در نمودارهای تقسیم‌بندی طوایف به غلط برخی تشها تیره محسوب شده و یا طی خلط‌های به وجود آمده در دسته‌بندی‌ها برخی تیره‌های مستقل به عنوان زیر مجموعه تیره‌های دیگر درج شده‌اند یا به حساب نیامده‌اند و یا آن‌که تیره‌های متعلق به طوایف دیگر چهارلنگ ولی خارج از محمودصالح بوده‌اند.[۱۳]

تقسیمات باب محمود صالح:

باب محمود صالح چهارلنگ الف:《طایفه محمودصالح۶تیره شامل:

۱ [اورش] ۲ [ادگار] ۳ [ممجلاردین] ۴ [قلی ] ۵ [آل داوود] ۶ کافلی]》 ب :[ابواب جمعی محمودصالح1*[طایفه ممزایی شامل:هلیل.ایسپره.فرخوند.نساروند.دره بالایی.گشول.بدرفته.اوستا.جمالوند.خانه بابا.دودانگه.شیخ سلیمان.] ۲*[طایفه ارپناهی]

۳*[طایفه کتکی] ۴*[هارونی]۵*[تیرهای وابسته محمدصالح:اورک.برون.موزرمنی.باوا.گوروی.]

محل زندگی[ویرایش]

سردسیر ایل محمود صالح حدود یکصد روستا در اطراف و بخش مرکزی شهرستان‌های فریدن و چادگان، همچنین شهرهای یزدان‌شهر، فولادشهر، شاهین شهر، خمینی شهر، یزدان‌شهر، امیرآباد، ویلا شهر، جوی‌آباد در استان اصفهان ووکوهرنگ استان چهارمحال وبختیاری و گرمسیر آن‌ها در روستاهای حومه شهرستان‌های گتوند و دزفول، شوشتر و جلگه سردشت در استان خوزستان می‌باشد.

افراد سرشناس[ویرایش]

  • حیدرآقا ناظر: از ایلخانان بختیاری در عهد صفویه
  • علیمردان خان چهارلنگ: نایب السلطه ایران بعد از مرگ نادرشاه افشار
  • حیدرخان محمودصالح: پسر علی مردان خان ورهبرشورش ایل بختیاری علیه کریم خان زندخان
  • ابدال خان محمود صالح:فرمانده ایل بختیاری در جنگ با آقا محمدخان قاجار
  • محمد مهدی خان محمود صالح: ایلخانی چهارلنگ پس از سرنگونی محمد تقی خان چهارلنگ
  • علی مردان مردانی یاعلیمردان خان (معاصر): رهبر قیام بختیاری علیه سلطنت پهلوی در سال ۱۳۰۸
  • محمد ولی خان برد شاهی: از سواران بختیاری در فتح تهران
  • چراغ علی خان سردار صولت چهارلنگ رهبر ایل چهارلنگ درعصر مشروطه (پیش از تفکیک منصب ایلخانی چهارلنگ از هفت لنگ
  • محمد علی خان مردانی اولین ایلخانی ایل چهارلنگ
  • محمدتقی خان شجاعی (شجاع‌الممالک): ایلخان چهارلنگ عصر پهلوی
  • محمدجواد خان شجاعی (سالار شجاع) آخرین ایلخانی طوایف چهارلنگ
  • امیر خان محمود صالح: از سرداران بختیاری در انقلاب مشروطه[۱۴][۱۵]

منابع[ویرایش]

  1. «Iran Almanac and the Book of Facts». Echo of Iran، 1970. 
  2. Carl Skutsch. «Encyclopedia of the World's Minorities page.176». 
  3. «Bakhtyārī». دانشنامه بریتانیکا. بازبینی‌شده در 3-25-2014. 
  4. «نمودار اجتماعی طوایف بختیاری». دانشنامه ایرانیکا. 
  5. Arash Khazen. «Tribes and Empire on the Margins of Nineteenth-Century Iran p.22». دانشگاه واشینگتن، ۲۰۰۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴. 
  6. «BAḴTĪĀRĪ TRIBE». Encyclopaedia Iranica. بازبینی‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۱۴. 
  7. قنبری سردار اکبری، مهرزاد. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحهٔ ۷۳
  8. مستوفی، حمدالله. تاریخ گزیده. صفحهٔ ۵۴۱
  9. بدلیسی، شرف خان. شرف نامه صفحهٔ ۴۵
  10. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحهٔ ۶۶
  11. رجبی، کریم خان زند و زمان او، ۲۰–۴۴.
  12. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحات ۶۸–۷۰
  13. سرگذشت ایل چهارلنگ صفحات ۶۸–۷۰
  14. قنبری، مهرزاد. سرگذشت ایل چهارلنگ، صفحه۸۸تا۹۹
  15. سواران بختیاری ص۱۱۲تا۱۴۰