استان خراسان شمالی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از خراسان شمالی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۷°۲۸′۳۴″شمالی ۵۷°۱۹′۵۴″شرقی / ۳۷٫۴۷۶۱°شمالی ۵۷٫۳۳۱۷°شرقی / 37.4761; 57.3317

خراسان شمالی
NorthKhorasan.svg
IranNorthKhorasan-SVG.svg
مرکز بجنورد
مساحت ۲۸٬۴۳۴ کیلومترمربع
جمعیت

۸۶۷٬۷۲۷نفر (1390)[۱]

۸۶۳۰۹۲ نفر(1395)[۲][۳]
پراکندگی ۲۸ نفر
تعداد شهرستان‌ها ۸
منطقه زمانی IRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی) IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
نماینده ولی فقیه ابوالقاسم یعقوبی
استاندار محمدرضا صالحی

استان خراسان شمالی به مرکزیت شهر بجنورد درشمال شرق ایران است. بزرگترین شهر استان بجنورد است. این استان با مصوبه دولت در سال ۱۳۸۳ و پس از تقسیم استان خراسان به سه استان، ایجاد شد.[۴] اکثریت مردم خراسان شمالی شیعه هستند که شامل کردها، ترک‌ها و فارس‌های استان می‌باشند، اگرچه اقلیتی از اهل سنت (عموماً ترکمن) نیز در استان ساکن هستند.[۵][۶]

مساحت این استان ۲۸۴۳۴ کیلومتر مربع است که از این نظر پانزدهمین استان ایران است. جمعیت آن 863092 نفر می‌باشد. بجنورد پرجمعیت‌ترین شهر استان خراسان شمالی است و پس از آن شهر شیروان پرجمعیت‌ترین شهر استان خراسان شمالی است. شهر درق نیز پرجمعیت‌ترین شهر استان به غیر از مراکز شهرستان می‌باشد.[۷]

آمار جمعیتی[ویرایش]

جمعیت استان خراسان شمالی طبق سرشماری نفوس و مسکن سال 1395 برابر 863092 نفر میباشد. از مجموع جمعیت 433633 نفر مرد و 429459 نفر زن میباشد که در نتیجه، نسبت جنسی در استان برابر 101 بدست میآید. به عبارت دیگر، در مقابل هر 100 نفر زن، 101 نفر مرد وجود داشته است.

بررسیهای آمار جمعیتی استان خراسان شمالی نشان میدهد که خراسان شمالی در سال 1385 حدود 15 / 1 درصد از جمعیت کل

کشور را شامل شده است که این میزان در سال 1390 نیز همین درصد را شامل بوده است. اما جمعیت استان در سال 1395 حدود

08 / 1 درصد از کل کشور را در بر گرفته است که این نسبت جمعیت از سال 1390 تا 1395 کاهش یافته است.

سال- کل کشور- استان- سهم/درصد

1395- 79926270- 863092- 08 / 1

1390- 75149669- 867727- 15 / 1

1385- 70472846- 811572- 15 / 1

بر اساس موقعیت مکانی جمعیت در استان خراسان شمالی 484346 نفر ) 2 / 56 درصد( ساکن در نقاط شهری و 377533 نفر ( 74 / 43 درصد( ساکن در نقاط روستایی و 1213 نفر ) 14 / 0 درصد( به عنوان غیر ساکن سکونت داشته اند. میتوان گفت که طی فاصله 10 ساله در استان از سال 1385 تا 1395 به جمعیت شهری استان به میزان 91888 نفر افزوده شده و نیز تعداد 40368 نفر از جمعیت روستایی کاسته شده است.

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 ، 254747 خانوار در استان ساکن میباشد که از این مجموع 143219 خانوار در نقاط شهری و 111191 خانوار در نقاط روستایی و 337 خانوار غیر ساکن زندگی میکنند. شاخص مهمی که در اندازه گیری خانوار بکار میرود، میانگین بعد خانوار میباشد، این شاخص از تقسیم جمعیت کل یک جامعه در زمان معین بر تعداد کل خانوارها بدست میآید. شاخص متوسط بعد خانوار در استان 4 / 3 و در نقاط شهری، روستایی و غیر ساکن به ترتیب 4 / 3 ،- 4 / 3 و 6 / 3 میباشد.

طی بررسی های انجام شده میتوان گفت که طی فاصله 5 ساله از سال 95 - 1390 ، به تعداد 13567 خانوار و طی فاصله 10 ساله 1395-1385 ، تعداد 54897 خانوار به استان افزوده شده است. بدین منظور نرخ رشد خانوار استان طی فاصله 90 تا 95 و 85 تا 95 به ترتیب 1 / 1 و 5 / 2 میباشد.

میزان رشد طبیعی جمعیت نشان دهنده افزایش یا کاهش جمعیت را در طول یک سال و در یک منطقه بدون در نظر گرفتن مهاجرت نشان میدهد. نرخ رشد جمعیت طی فاصله زمانی 90 - 85 ، 35 / 1 میباشد ولی در فاصله زمانی 95 - 90 این رشد منفی بوده و 11 / 0 - میباشد که خود نشان دهنده کاهش

جمعیت در این دوره 5 ساله میباشد. اما در طی فاصله زمانی 10 ساله از سال 95 - 1385 این نرخ رشد 62 / 0 بوده و رشد مثبت جمعیت را نشان میدهد.

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

استان خراسان شمالی با مساحتی حدود ۲۸۱۷۹ کیلومتر مربع از ۸ شهرستان بجنورد (مرکز استان)، شیروان، اسفراین، مانه و سملقان، راز وجرگلان، جاجرم، فاروج و گرمه تشکیل شده‌است. این استان از نظر موقعیت جغرافیایی؛ از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هم‌مرز است. آثار کشف شده در این استان نشان از قدمت تاریخی کهن آن دارد. محوطه باستانی معروف به پهلوان و تپه حیدران جاجرم، قدمتی بیش از ۱۲ هزار سال دارند. قدیمی‌ترین اثر باستانی پابرجای قبل از اسلام (بنای سنگی اسپاخو) در غرب شهرستان مانه و سملقان در فاصله ۵ کیلومتری شمال شاهراه آسیایی در روستای اسپاخو نیز دلیل دیگری بر صحت این ادعا است این استان از نظر موقعیت جغرافیایی از شمال با کشور ترکمنستان (با ۲۸۱ کیلومتر مرز مشترک)، از شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هم‌مرز است.

[۸]

تقسیمات کشوری[ویرایش]

این استان از ۸ شهرستان، ۱۶ شهر و ۱۶ بخش، ۴۰ دهستان و ۸۶۲ روستای دارای سکنه تشکیل شده‌است

شهرستان‌ها

شهرها:

اقوام و زبان‌ها[ویرایش]

پراکنش مردم کرد در ایران بر اساس استان‌ها

اقوام ساکن در استان خراسان شمالی شامل فارسی‌زبانان، تات‌زبانان، کردهای کرمانج، ترکمنها و ترکها می‌باشند. زبان‌های رایج نیز فارسی، تاتی، کردی کرمانجی، ترکمنی و ترکی خراسانی می‌باشد. به‌طور کل کردهای کرمانج ۴۶٫۱ درصد ترکیب جمعیت استان را تشکیل می‌دهند. فارسی‌زبان‌ها ۲۷٫۸ درصد، ترک‌ها ۲۰٫۱ درصد و ترکمن‌ها ۵ درصد و اقوام عرب و بلوچ و لر نیز در این استان سکونت دارند.[۱۱]

تات‌ها بومیان این استان هستند.[۱۲]

تات‌زبانان در محلاتی از شهر بجنورد،[۱۳] در شهر سنخواست و پیرامون، شوقان و غیره رواج دارد.[۱۴] هم‌چنین مردم روستاهای روئین، ارکان، کسرق، بیدواز، نیش‌کیش، گنجدان، کوران و قلعه‌نو در شهرستان اسفراین، ۱۴ درصد مردم شهر اسفراین، مردم شهر راز و روستاهای گیفان، طبر، محمدآباد در شهرستان بجنورد، و روستاهای مهرآباد، برزل‌آباد، حصار سه‌یک‌آب، فیض‌آباد، اسلام‌آباد، امان‌آباد، کارخانه قند، منصوران، امامزاده مشهد طرقی بالا و پایین، و گلیان و برزلی و ورک در شهرستان شیروان.[۱۲]

کردهای کرمانج (بادینی) بیشترین جمعیت را در این استان دارا می‌باشند.[۱۵][۱۶][۱۷] در دوران‌های بعد بعضی مانند مردم ترک‌زبان گرایلی (اویغورها) (گراییت_که در زمان حمله مغول به ایران آمده‌اند) نیز به این مناطق کوچیدند و بعداً در زمان شاه‌اسماعیل و شاه‌عباس صفوی گروهی از مردم کرمانج (شاخه‌ای از کردها) از غرب ایران و برخی از ترک‌زبان‌های آذربایجان نیز به خراسان شمالی کوچانده شدند.[۱۲]

- نظرسنجی سال ۱۳۸۹
طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در استان خراسان شمالی به قرار زیر بود: ۲۷٫۸ فارس (۲۴٫۱٪ مرد، ۳۰٫۸٪ زن)، ۲۰٫۶ ترک (۱۹٫۵٪ مرد، ۲۰٫۹٪ زن)، ۴۶٫۱ کرد (۴۹٫۴٪ مرد، ۴۴٪ زن)، ۳٫۳ شمالی شامل ترکمن، گیلک، مازنی و تالشی (۴٫۶٪ مرد، ۲٫۲٪ زن) و ۲٫۲ سایر بودند.[۱۸]

اقوام استان خراسان شمالی
قومیت درصد
کرمانج
  
۴۶٫۱٪
فارس
  
۲۷٫۸٪
ترک
  
۲۰٫۶٪
ترکمن
  
۳٫۳٪
سایر
  
۲٫۲٪

شرایط اقلیمی[ویرایش]

خراسان شمالی از نظر ناهمواری‌ها به دو قسمت: الف) نواحی کوهستانی ب) پست و هموار تقسیم می‌شود.

مرتفع‌ترین نقطه أن قله شاه جهان در رشته کوه‌های آلاداغ ۳۰۵۱ متر و پست‌ترین نقطه آن در روستای تازه یاب در قسمت خروجی رودخانه اترک با ارتفاع ۴۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد. ارتفاع متوسط استان ۱۳۲۶ متر از سطح دریا می‌باشد.

کوه‌های استان از نظر زمین‌شناسی حاصل آخرین حرکات کوهزایی دوران سوم و از کوه‌های جوان می‌باشند. این کوه‌ها به دو بخش عمده: ۱- رشته کوه کپه داغ ۲- رشته کوه آلاداغ تقسیم می‌شوند.

رشته کوه کپه داغ: این رشته کوه در شمال استان واقع شده و بوسیله گسل عشق آباد (گسل کپه داغ) از دشتهای پست ترکمنستان و بوسیله رودخانه اترک و دشتهای مانه و سملقان، بجنورد، شیروان، فاروج از رشته کوه جنوبی آلاداغ جدا می‌شود.

این ارتفاعات شباهت زیادی از نظر ساختار زمین‌شناسی با زاگرس دارند و وجود گسلهای متعدد ساختار رسوبی، نامتقارن بودن چینها، فقدان فعالیت‌های آتشفشانی و وجود سنگ‌های دارای درز و شکاف آن شرایط مساعدی برای ذخایر آب زیرزمینی و منابع نفت و گاز ایجاد می‌نماید.

رشته کوه آلاداغ: این ارتفاعات توسط دشتهای مانه و سملقان، بجنورد، شیروان، فاروج، از رشته کوه کپه داغ جدا شده‌است. آلاداغ در غربی‌ترین منطقه در حوالی جاجرم بوسیله یکسری کوه‌های کم ارتفاع به رشته کوهستانی شاه کوه البرز می‌پیوندد. جبهه شمالی آلاداغ با یکسری پرتگاه‌های گسلی به رود اترک و جبهه جنوبی آن از طریق گسلهایی با دشت جاجرم ارتباط پیدا کرده‌است.[۸]

صنعت و معدن[ویرایش]

مجتمع پتروشیمی، کارخانه سیمان و کارخانه‌های پلاستیک بجنورد، مجتمع فولاداسفراین، کارخانه لوله گستر اسفراین و کارخانه آرد و شرکت آذین فورج. کارخانه تولید انواع لوله و پروفیل فلزی بجنورد، کارخانه ساخت و تولید دستگاه‌های جوش القائی و کوره القائی بجنورد، کارخانه آلومینای جاجرم، نیروگاه برق، کارخانه قند و کارخانه الیاف شیروان، کارخانه فراورده‌های گوشتی شهراد فاروج، کارخانه کشت و صنعت خرم فاروج، کارخانجات خوراک دام، صنایع کشمش و زعفران فاروج، کارخانه‌های متعدد پنبه پاک کنی، صنایع غذایی، کشاورزی، ساختمانی، کارخانه لبنیات مهر شیر درق و… از صنایع برجسته این استان به‌شمار می‌روند.

براساس نتایج سرشماری کارگاه‌های صنعتی ۱۳۸۱ کشور، خراسان شمالی دارای ۳۶۰۰ کارگاه صنعتی با ۱۲۵۴۵ شاغل است که دارای ۸۷۳۶۱۰ میلیون ریال ارزش افزوده می‌باشد. تعداد۱۰۷ واحد صنعتی با ۱۰نفر کارکن و بیشتر در سطح استان فعال است. درحال حاضر ۳۰ معدن فعال ازجمله معادن اکسیدآلومینیوم، کلسیت، بنتونیت، باریت، ماسه سیلیسی، سنگ‌های تزئینی و… در سطح استان بهره‌برداری می‌شود و به عبارتی۸۹/۰معادن فعال کشور در این استان واقع می‌باشد.

آموزش و پرورش[ویرایش]

در سال تحصیلی ۸۳–۸۲ تعداد کل دانش آموزا ن مقاطع مختلف تحصیلی در سطح استان ۱۷۴۳۳۳ نفر بوده‌است؛ که از این تعداد ۴۶٫۸ درصد در مقطع ابتدایی و ۲۷درصد در مقطع راهنمایی و ۱۵٫۹درصد در مقطع متوسطه و ۶٫۷ درصد در مقطع متوسطه رشته‌های فنی و حرفه‌ای مشغول تحصیل هستند.

شاخص تراکم دانش آموز درکلاس دردو مقطع ابتدائی و راهنمایی وضعیت مطلوبتری را از متوسط کشور نشان می‌دهد اما در مقطع متوسطه درمقابل متوسط ۵/۲۵ نفر در کلاس وضعیت دراستان ۲۷ نفر می‌باشد.

آموزش عالی[ویرایش]

در حال حاضر دانشگاه بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد، دانشگاه علوم پزشکی بجنورد، دانشگاه‌های غیرانتفاعی اشراق و حکیمان، دانشگاه پیام نور بجنورد و مرکز تربیت معلم در شهر بجنورد، و همچنین دانشگاه آزاد اسلامی اسفراین، مجتمع آموزش عالی اسفراین، دانشگاه علمی کاربردی فولاد، دانشکده علوم پزشکی اسفراین و دانشگاه پیام نور اسفراین در شهرستان اسفراین و دانشگاه آزاد اسلامی شیروان، دانشگاه پیام نور شیروان، مجتمع آموزش عالی شیروان، مجتمع آموزش عالی سلامت شیروان، دانشگاه علمی کاربردی شیروان، دانشگاه غیرانتفاعی علم و ادب نوین، دانشکده فنی پسران پروفسور حسابی، آموزشکده فنی و حرفه‌ای سما در شهرستان شیروان و همین‌طور دانشگاه آزاد اسلامی جاجرم و دانشگاه پیام نور جاجرم و دانشگاه جامع علمی کاربردی جاجرم، دانشگاه پیام نور فاروج، دانشکدهٔ فنی جاجرم نیز در شهر جاجرم فعالیت دارند.

دانشگاه بجنورد به عنوان بزرگترین مجتمع دانشگاهی در استان خراسان شمالی در سال ۱۳۸۴ تأسیس شده‌است و در حال حاضر در رشته‌های متعدد مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشجو می‌پذیرد. همچنین، مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی این دانشگاه که در سال ۱۳۸۶ تأسیس شده‌است در حال حاضر از مراکز مهم خدمات روانشناختی این استان می‌باشد. دانشکده کشاورزی شیروان اولین واحد دانشگاه دولتی در استان خراسان شمالی از سال ۱۳۶۲ زیر نظر دانشگاه فردوسی مشهد مشغول فعالیت آموزشی و پژوهشی می‌باشد.

کشتی و پهلوانان[ویرایش]

مسابقات کشتی چوخه در سال ۱۳۴۲ برای اولین بار با حمایت «منوچهر لطیف» در شهر شیروان برگزار شد. مسابقات کشتی چوخه در شیروان در روز ۱۲ فروردین هر ساله برگزار می‌شود، همچنین جام کشتی برادران زهرایی هم که امروز یکی از جامهای معتبر کشتی در جمهوری اسلامی ایران می‌باشد همه ساله در شیروان برگزار می‌شود. گود زینل خان در اسفراین هم هر ساله با چندین مسابقه استانی و کشوری برگزار می‌شود. مسابقات کشتی با چوخه در جاجرم نیز از قدمت زیادی برخوردار است و همه ساله در ایام نوروز و برخی اوقات دیگر با شکوه خاصی در جاجرم برگزار می‌شود.

تفرج گاه‌ها[ویرایش]

باباامان، بش قارداش، روستای بسیار زیبای رویین، پی قو، کمپ گلستان، آبشار حمید، اسفیدان، غار درق، آبشار بیار. قوشخانه توابع شهرستان فاروج . غار زیبای برقیستان در شهر زیبای صفی‌آباد از بخش بام و صفی‌آباد ,درهٔ جاج سست. درهٔ بازخانه، درهٔ چناران- کفترخانه- درکش روستاهای زوارم و گلیان شیروان-کوهستان پارک شیرکوه شیروان - باغ ملا محمد در توابع روستای باغچق دهکده توریستی و بسیار زیبای روئین. سد اسفراین و روستاهای سرسبز اسفراین نظیر بیدواز نوشیروان پرکانلو و رودخانه پر ابمسجد جامع جاجرم- نارین قلعهٔ جاجرم- کوشک جاجرم- سردابهٔ جاجرم- ارگ کاظم خان جاجرم- قلعهٔ خان جاجرم- بقعهٔ مبارکهٔ خواجه علی بن مهزیار جاجرم- کوه بابای جاجرم - تنگهٔ جاجرم- تپهٔ پهلوان جاجرم- تپهٔ حیدران جاجرم - قلعه جلال الدین جاجرم- آینه خانه و عمارت خانه مفخم- چهارطاقی تیموری-تپه ارگ باستانی شیروان- آتشکده اسپاخو- شهر تاریخی بلقیس اسفراین- مسجد جامع درق -امامزاده فضل بن علی درق، امامزادگان ابراهیم و محمد درق، قلعه قدیمی دهی درق، قلعه قدیمی نارنج قلعه درق، غار کفترک درق، بند تاریخی مهار (معار) درق، آب انبارهای قدیمی راه‌های قدیمی (مسیر درق - شاهرود)، یادبود و گلزار شهدای هشت سال دفاع مقدس شهر درق - قلعه خداوردی درق - نظرگاه امام علی گرمه- شهر باستانی ده هزار ساله راونیز، غار برقیستان، امامزاده باباقدرت، روستای تاریخی آردین، روستای تاریخی پرثوادر کنار روستای گسگ، امامزاده حمزه دهنه شیرین، تپه قلعه کهنه کند- روستای توریستی اسپیدان.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران-آمار سال ۱۳۹۰
  2. https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/نتایج-تفصیلی-سرشماری-1395
  3. https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/tables/jamiat/tafsili/3-jamiat-k.xls
  4. استان خراسان رضوی
  5. مردم شیعه و سنی خراسان شمالی همدلی و همزبانی خود را به جهانیان نشان دادند
  6. شمال شرق ایران، کردها در خراسان
  7. http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci/sci.gozide/sci.naghshe1
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ http://www.nkhorasan.ir
  9. «شهرستان گرمه در خراسان شمالی تأسیس شد»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۱۸ مهر ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۸۷. 
  10. شهرستان راز و جرگلان به نقشه تقسیمات کشوری اضافه شد
  11. قومیت‌های استان خراسان شمالی
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ روزنامهٔ خراسان،بررسی پیشینه تاریخی اقوام مختلف: تات قوم بومی خراسان که به زبان فارسی تکلم می‌کنند. دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۳۸۸ - شمارهٔ ۲۶۴.
  13. روزنامه خراسان،زبان و فرهنگ تاتی در آستانه فراموشی، دوشنبه ۱۳ مهر ۱۳۸۸، شمارهٔ ۲۸۱.
  14. پورتال فرمانداری شهرستان جاجرم، بازدید: ژوئیه ۲۰۱۳.
  15. A. Manafy. The Kurdish Political Struggles in Iran, Iraq, and Turkey: A Critical Analysis (illustrated ed.). University Press of America, 2005. p. 6. ISBN 0-7618-3003-0, 9780761830030 Check |isbn= value: invalid character (help). 
  16. فرهنگستان زبان کردی
  17. http://journals.police.ir/backend/uploads/553ccedbf605d41a7dbbb1d3090863d17e901cee.pdf
  18. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۷۳۹ طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان خراسان شمالی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۲–۴۷–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۳۰۲ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)

پورتال صدا و سیمای خراسان شمالی (پیشینه تاریخی بجنورد)