هرکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ایل هرکی از ایل‌های بزرگ کرد است که در کردستان ایران، عراق، ترکیه و سوریه ساکن است. ایل هرکی شامل سه قسمت مندان، سرهاتی و سیدان است. از ویژگی‌های ایل هرکی این است که در هر چهار کردستان ایران، عراق، ترکیه و سوریه ساکن هستند و از نیرومندترین ایل های کردستان می‌باشد که در طول تاریخ دچار تغییرات زیادی شده است. ایل هرکی در گذشته تابستان‌ها به ایران و ترکیه می‌آمدند و زمستان‌ها به عراق می‌رفتند.[۱] زبان مردم ایل هرکی کردی است و در حال حاضر اکثراً در منطقه مرگور، ترگور، دشت و باراندوز ارومیه و همچنین دشت بیل اشنویه و نقده سکونت دارند.[۲]در کردستان عراق هم ایل هرکی در اربیل، دهوک و موصل ساکن هستند. همچنین این ایل در کردستان ترکیه نیز در هکاری سکونت دارد.[۳]ایل هَرکی از ایل‌های بزرگ کرد است که در هر سه کردستان ایران، عراق و ترکیه ساکن است. ایل هرکی شامل سه بخش مندان، سرهاتی و سیدان است که هر یک از این سه بخش از قبایل و طوایف مختلفی تشکیل شده‌اند. ریاست کل ایل هرکی در گذشته را طایفه ملا (ماله ملا) که تنها طایفه مذهبی و روحانی در ایل هرکی است به عهده داشته و متن زیر که از کتاب کرد و کردستان تألیف واسیلی نیکیتین و ترجمه محمد قاضی است، در فصل عشیرت کرد و در بخش صفات و وظایف رئیس ایل به همین موضوع اشاره دارد:

{نکته‌ای که ناگفته مانده است این است که در عشیرت هرکی (قسمت یکجانشین) طایفه ملا شبه آقا سابقاً از همه با نفوذتر بوده، و حتی اکنون هر چند فقیر شده‌اند ولی باز ایشان را بر آقاهای دیگر اولویت می‌دهند.}[۱]

از ویژگی‌های بارز طایفه ملا (ماله ملا) در گذشته، که این طایفه را از سایر طوایف ایل هرکی متمایز می‌ساخته مذهبی بودن این طایفه بوده و همچنین قبل از هر طایفه دیگری در ایل هرکی یکجانشین و ملاک بوده و قدرت و ثروت فراوانی داشته‌اند محل سکونت طایفه ملا (ماله ملا) در کردستان ایران روستای شملکان است همچنین باید افزود که بعد از طایفه ملا ریاست کل ایل هرکی را طایفه حجی آغا پدر رشیدبیگ جهانگیری از مندان ترگور و سپس فتاح آغا از طایفه عیسه و همچنین رشیدبیگ جهانگیری و سیدی خان دو فرزند حجی آغا به عهده داشتند ایل هرکی در گذشته تابستان‌ها به کردستان ایران و ترکیه می‌آمدند و زمستان‌ها به جلگهٔ موصل می‌رفتند.[۲]

زبان مردم ایل هرکی کردی کرمانجی است. در حال حاضر اکثراً در منطقه مرگور و ترگور و دشت و باراندوز ارومیه و دشت بیل اشنویه سکونت دارند؛ و مشتمل‌اند بر سه بخش مندان، سرهاتی و سیدان.[۳] در کردستان عراق هم ایل هرکی در مناطقی از استان‌های اربیل، دهوک و موصل ساکن هستند. همچنین این ایل در کردستان ترکیه در استان حکاری (جوله‌مرگ) ساکن است.

تیره‌های منشعب ایل هرکی ایل هرکی از سه بخش مندان، سرهاتی و سیدان تشکیل شده است که هر کدام از آنها شامل قبایل و طوایف مختلفی هستند. در گذشته هر سه بخش مندان، سرهاتی و سیدان ایل هرکی با وجود روسای خود یکپارچه‌تر و منسجم تر از اکنون بوده‌اند و همان‌طور که اشاره شد هر سه بخش ایل هرکی از طایفه ملا (ماله ملا) و بعد از آن از حجی آغا و دو فرزندش رشیدبیگ جهانگیری و سیدی خان از طایفه مندان ترگور و نیز از فتاح آغا از طایفه عیسه کاملاً حرف‌شنوی داشتند اما اکنون هر بخش روسای خود را داشته و نمی‌توان برای کل ایل هرکی یک رئیس واحد در نظر گرفت که در زیر به آنها اشاره می‌شود.

۱- بخش سرهاتی ایل هرکی: که همان‌طور که گفته شد در گذشته ریاست ایل هرکی در این بخش و در طایفه ملا (ماله ملا) بوده است. بخش سرهاتی ایل هرکی شامل: قبایل سماییلی [طایفه ملا(ماله ملا)، روست، هاجیه سوری، پیر، حید، بد]- قبیله ممدی- قبیله مژدینی و … است. ریاست بخش سرهاتی ایل هرکی از گذشته تاکنون همیشه به عهده طایفه ملا (ماله ملا) بوده و در کردستان ایران ریاست بخش سرهاتی ایل هرکی را حاج محمد خلیل خالدی از طایفه ملا (ماله ملا) از روستای شملکان و خانواده ایشان عهده‌دار است همچنین ریاست این بخش از ایل هرکی در کردستان عراق را هم در گذشته موسی هرکی و فرزندش حجی فقو هرکی از طایفه ملا (ماله ملا) عهده‌دار بوده است.[۴]

۲- بخش مندان ایل هرکی: که حجی آغا و فرزندانش رشیدبیگ جهانگیری و سیدی خان از مندان ترگور و فتاح آغا از طایفه عیسه نیز از این بخش از ایل هرکی هستند. بخش مندان ایل هرکی شامل: قبیله بدری- قبیله بابزدینی- طایفه عیسه- قبیله آقوبا- قبیله آودی مام شیخا و … است. ریاست بخش مندان ایل هرکی در کردستان ایران را رشیدبیگ جهانگیری از روستای موانا و خانواده ایشان عهده‌دار است و در کردستان عراق هم ریاست بخش مندان ایل هرکی را سیدی خان برادر رشیدبیگ جهانگیری و سپس برادرزاده اش محی الدین هرکی و نیز فتاح آغا و فرزندش اسعد هرکی از طایفه عیسه عهده‌دار بوده‌اند. همچنین طه نعمتی و بعد از او فرزندش احمدبیگ نعمتی از طایفه عیسه ریاست بخش مندان‌های دشت بیل را عهده‌دار بوده‌اند.

۳- بخش سیدان ایل هرکی: بخش سیدان ایل هرکی شامل: قبیله لباسی- قبیله میرزاشیخا- قبیله به- قبیله میساندینی- قبیله باس و … است. ریاست بخش سیدان ایل هرکی در کردستان ایران را محمدامین حاتمی از روستای لورزینی و خانواده ایشان عهده‌دار است. همچنین باید گفت که سرهنگ زرو بهادری که در جمهوری مهاباد مقام سرهنگی را داشته از این بخش از ایل هرکی و از قبیله ماموسی بوده است.

ریاست ایل هرکی در صد سال اخیر[ویرایش]

بزرگان و اندیشمندان این ایل هرگز در انتخاب رهبر بصورت انتخاب موروثی رفتار نکرده و همیشه مفیدترین رفتار را نشان داده‌اند، این قوم در انتخابی که درآن بزرگ و ریش سفید و دانای بزرگ آن خانواده‌ها حضور داشته بر اساس لیاقت به انتخاب بزرگ خاندان می پرداختند. معیار لیاقت برای انتخاب رییس ایل، رهبری، شجاعت، خرد و دیگر ملاک‌های اصلی یک رهبر کارآمد بود.[۴] ایل هرکی در گذشته بسیار متحد بوده و در برخورد با مشکلات و پیشامدهای آن موقع بسیار خوب عمل می‌کرد. دین ایل هرکی اسلام است و مذهب آنها سنی شافعی میباشد. ایل هرکی از اقوام آریایی تبار ماژیا و آریزا است و به زبان کردی کرمانجی صحبت می کنند. ایل هرکی مخارج خود را از راه دامداری و کشاورزی به دست می آوردند.

پانویس[ویرایش]

  1. مدیسون، مانویل، «ایلات لرستان»، ص ۳۶۹
  2. شهبازی، عبدالله، «مقدمه‌ای بر شناخت ایلات و عشایر»، تهران: نشرنی، ۱۳۶۹، ص 206
  3. مکنزی، استفان، «تاریخ خاورمیانه»، ترجمه سپهر آزادی، تهران: انتشارات بارز، ۱۳۸۷.
  4. بابازاده، رضا، «تحولات ترکیه و کمالیسم»، تهران: انتشارات قدس، ۱۳۴۶.

منابع[ویرایش]

۱. مکنزی، استفان. تاریخ خاورمیانه. ترجمه سپهر آزادی. تهران: انتشارات بارز، ۱۳۸۷.

۲. فیضی، میرصادق. نگاهی اجمالی بر اقوام ایران. تهران: ناشر نسل نو، ۱۳۸۶.

۳. شهبازی، عبدالله. مقدمه‌ای بر شناخت ایلات و عشایر. تهران: نشرنی، ۱۳۸۶.

۴. محمدی، آیت. سیری در تاریخ سیاسی کرد و کردهای قم. انتشارات پرسمان، ۱۳۸۲.

۵. رابرت. ویلیام. صفویه و آذربایجان. تهران: انتشارات قلم، ۱۳۶۷

۶. بهتویی، ح. کرد و پراکندگی او در گستره ایران زمین. تهران: ۱۳۷۷.

۷. توحدی، ک. حرکت تاریخی کرد به خراسان. تهران: انتشارات توس و اسفند، ۱۳۶۶ و ۱۳۷۸.

۸. جباری، سهیل. تاریخ زندیه. کرمانشاه: انتشارات صدف، ۱۳۳۴.

۹. کاظم نیا، پیمان. تاریخ سرزمین ایران. تهران: ۱۳۴۵.

۱۰. قاسملو، عبدالرحمن. کوردستان کرد.