رانیه

رانیه
نمایی از رانیه از کوه حاحی‌لوه
رانیه رانیه
مختصات: ۳۶°۱۵′۱۸″ شمالی ۴۴°۵۳′۰۱″ شرقی
استان	استان سلیمانیه
ارتفاع	۵۷۶ متر (۱۸۹۰ فوت)
جمعیت	۲۵۷،۵۷۷ نفر
زبان	کردی
منطقه: اقلیم کردستان عراق

رانیه شهری است در کردستان عراق که در ۱۳۰ کیلومتری شمال شهر سلیمانیه و ۱۲۰ کیلومتری خاور اربیل واقع شده‌است. این شهر مرکز شهرستان رانیه و جزئی از استان سلیمانیه است.

شهر رانیه در دامنهٔ کوه بلندی به نام کێوه‌ڕه‍.ش (به کردی سورانی به معنی کوه سیاه) که بلندترین قله رشته‌کوه‌های قندیل است، جای گرفته‌است (بخشی از رشته‌کوه‌های قندیل در شهرستان‌های قلعه‌دزه یا پشدر در استان سلیمانیه و چومان در استان اربیل نیز قرار دارد). در شمال و باختر این شهر کوه‌های ماکوک، حاجیله و کلکه کورین قرار دارد.

شهر رانیه در قدیم به خاطر نیازهای کشاورزی و در کنار چشمه‌های آب پدید آمده و رشد کرد و قلعه‌اش یکی از قلاع مهم امارت بابان بوده و هست و خواهد بود. از دههٔ ۱۹۸۰ میلادی به این‌سو و در پی سیاست بیرون راندن اجباری روستانشینان کرد از روستاها در عراق، این شهر مهاجرت زیادی به خود دیده و رشدی سریع کرد. مردم این شهر بیشتر از طایفه‌های جاف، بلباس، آکو و شاوری هستند.

مردم رانیه برای اولین بار در منطقه کردستان عراق، در تاریخ ۶ مارس ۱۹۹۱ علیه دولت صدام حسین دست به شورش زدند و به این خاطر در کردستان عراق این شهر با لقب «دروازهٔ شورش» یا به‌قول کُردی «دروازهٔ ڕاپه‌رین» شناخته می‌شود.

دانشگاه «ڕاپه‌رین» در سال ۲۰۱۰ میلادی، توسط برهم احمد صالح نخست‌وزیر آن موقع اقلیم کردستان و رئیس‌جمهور کنونی عراق در این شهر راه‌اندازی شد.

جمعیت

بر اساس آمار سرشماری سال ۲۰۲۰، جمعیت داخل شهر رانیه ۱۰۷٬۸۳۳ نفر است. همچنین طبق آمار سال ۲۰۲۰ اداره آمار استان سلیمانیه، کل جمعیت شهرستان رانیه به همراه نواحی چوارقورنه، سرکپکان و بیتواته (سروچاوه) ۲۵۷٬۵۷۷ نفر است. ساکنان رانیه پیرو دین اسلام هستند.

جغرافیا

شهر رانیه در شمال شرقی کردستان جنوبی (اقلیم کردستان عراق) و شمال غربی شهر سلیمانیه واقع شده است. رانیه در شمال کوه قندیل، جنوب شهرستان کویه، شرق شهرستان پَشدَر و غرب شهرستان شقلاوه قرار دارد. مرکز شهر رانیه علاوه بر دشت حاصلخیز و وسیع، با کوه‌ها احاطه شده است. بخش شمالی این شهر با کوه «کیوه‌رش» (کوه سیاه) که ۱۲۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد، محاصره شده و بخش جنوب غربی آن را کوه‌های «حاجیله» و «ماکوک» تشکیل می‌دهند. بین رانیه و چوارقورنه، کوه کوچکی به نام «کلکه کولین» وجود دارد که جاده از میان آن می‌گذرد؛ به همین ترتیب بین رانیه و قلعه‌دیزه نیز رشته‌کوهی به نام «دربند» قرار دارد؛ این علاوه بر رود زاب کوچک (زێی دەربەند) است که یک سوی رانیه را فرا گرفته است. شهرستان رانیه از جنوب به کوه «کوْسْرَت» و زاب کوچک، از شرق به کوه «آسوس» و کوه «کولاره» و از غرب به کوه «حریر» محدود می‌شود. مساحت مرکز شهرستان رانیه ۸ کیلومتر مربع (۳۲۰۰ دونم) و مساحت کل شهرستان ۸۸۴ کیلومتر مربع است. دشت بیتوین رانیه که یکی از دشت‌های مشهور کردستان است، دشتی پهناور محسوب می‌شود که طول آن از شرق به غرب ۳۰ کیلومتر و عرض آن بین ۲۰ تا ۳۰ کیلومتر متغیر است. مساحت آن ۸۰۰ کیلومتر مربع و ارتفاع آن بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ متر است. رانیه ۱۴۶ کیلومتر از شهر سلیمانیه فاصله دارد.

شهر رانیه از جنوب با دریاچه دوکان احاطه شده است. مساحت رانیه ۸۸۴ کیلومتر مربع است و چهار ناحیه رانیه، چوارقورنه، بیتواته و سرکپکان را در بر می‌گیرد.

در رانیه سالانه بین ۹۰۰ تا ۱۰۵۰ میلی‌متر باران می‌بارد. رانیه دارای چهار فصل است که از اقلیم مدیترانه‌ای تأثیر پذیرفته است. تابستان‌ها گرم و خشک و زمستان‌ها بارانی همراه با مقدار کمی برف است. در رانیه گویش مُکریانی به کار می‌رود که این همان گویشی است که در شهر مهاباد استفاده می‌شود و تفاوت چندانی بین آنها وجود ندارد.

هشت روستای وابسته به مرکز بخش رانیه عبارت‌اند از بوسکین، توپ‌آباد، توسوران، چَم سوخته، دربند، قورگو، انجیرهٔ آکو و انجیرهٔ رَمک.

تاریخ

نام «رانیه» ریشهٔ مشخصی ندارد و دربارهٔ آن گمانه‌زنی‌های عامیانهٔ چندی بیان شده است. برخی آن را برگرفته از «رانک و چُوخه» می‌دانند و روایت محلی از چوپانی در قندیل نقل می‌شود که رانکش به سرچشمهٔ «قوله» رسیده و نام شهر از آن گرفته شده است. عده‌ای آن را از پادشاهی به نام «رَهانشاه» دانسته‌اند، ملا رئوف سلیمان حویزی آن را به «روندیات» پیوند داده، جمال بابان ترکیب «راه+نیاه» به معنای راهنما را مطرح کرده، شاکر فتاح ریشه را در «ران» به معنای گله و جایگاه دام دیده و محمود قادر فرج آن را از «رَن» دانسته است. ابراهیم بیگ باور داشت نام از «رێ+نیه» یعنی «راه نیست» آمده و به صعب‌العبور بودن منطقه اشاره دارد. در روزنامهٔ «کوردستانی نوێ» نیز نظریه‌ای منتشر شده که ریشهٔ نام را در «اورانی» و واژهٔ یونانی «اورانوس» به معنای آسمان جست‌وجو می‌کند.

در اواسط قرن هفدهم، رانیه بخشی از امارت بابان بود، سپس تحت سلطه میر محمد رواندز درآمد و پس از آن به دست امپراتوری عثمانی افتاد. رانیه از سال ۱۸۹۷ یکی از سنجاق‌های (شهرستان‌های) سلیمانیه وابسته به ایالت شهرزور بود که مرکز آن کرکوک بود. با تأسیس دولت عراق، رانیه شهرستانی وابسته به استان اربیل بود و در سال ۱۹۵۷ به استان سلیمانیه ملحق شد.

شهر رانیه

چندین اثر تاریخی در منطقه رانیه وجود دارد:

• در مرکز شهر رانیه، محله‌ای در سمت شرق به نام «محله قلعه» وجود دارد که قدیمی‌ترین محله شهر رانیه به شمار می‌رود و بنیان سکونت مردم در این منطقه بوده است. قدمت حیات در این قلعه به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. استاد عبدالرقیب یوسف در مصاحبه‌ای با مجله رانیه می‌گوید: «قدمت حیات در این قلعه به ۹۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد.» «علی سید گورانی»، نویسنده و مورخ، در سال ۱۹۳۰ در کتاب «از عمان تا آمِد» درباره قلعه رانیه می‌گوید: «رانیه تپه‌ای قدیمی دارد که گفته می‌شود سپاه ایران در زمان خود آن را ساخته است، اکنون خانه‌ها به صورت پلکانی بر روی آن ساخته شده‌اند، شبیه به قلعه اربیل.» در کنار محله قلعه، تپه تاریخی دیگری به نام «تپه دیمه» قرار دارد.
• «تپه شِمشاره» که در سال‌های ۱۹۵۷ تا ۱۹۵۹ توسط تیمی دانمارکی و عراقی مورد کاوش قرار گرفت، یکی از قدیمی‌ترین تپه‌های بشری محسوب می‌شود که بیش از ۲۴۷ لوح میخی، یک معبد از دوره آشوریان و ۷ لایه تاریخی در آن کشف شده است؛ از دوران پیش از سفال و حَسونه، اوروک، آشوری و... تا پس از ظهور اسلام.
• تپه‌های بازموسیان و بوسکین، دوگردان، کامریان و قوره‌شینه و دیمه.
• سنگ‌نگاره‌ای که در سمت راست دربند در شرق شهر رانیه قرار دارد، یک اثر تاریخی حکاکی شده است که تصویر یک انسان را نشان می‌دهد. به نظر برخی از باستان‌شناسان، این تصویر متعلق به یک پادشاه گوتی یا لولوبی است. این تابلوی تاریخی یک متر عرض، ۶۰ سانتی‌متر ارتفاع و حدود ۲۰ متر از سطح زمین ارتفاع دارد.

شهر رانیه در دوران معاصر:

• در زمان شیخ محمود حفید، مقر معاون حاکم سیاسی انگلیسی سلیمانیه در دربند رانیه بود.
• جنگ مشهور دربند رانیه در ۲۳ اوت ۱۹۲۲ یکی از برجسته‌ترین رویدادهای آن دوران محسوب می‌شود که عشایر کُرد ساکن آن منطقه نقش بزرگی در آن ایفا کردند.
• قیام سال ۱۹۸۲ و قیام ۵ مارس ۱۹۹۱ که برای اولین بار در شهر رانیه، مردم علیه رژیم بعث سر به شورش گذاشتند و ۸ کشته دادند و شهرشان را آزاد کردند. بدین ترتیب، دروازه قیام سراسری مردم کردستان از رانیه گشوده شد و نتیجه آن تشکیل پارلمان و حکومت اقلیم بود؛ به همین دلیل از سوی پارلمان کردستان، لقب «دروازه قیام» به این شهر داده شد.

همچنین، نخستین نشریه در رانیه در سال ۱۹۴۲ با نام «بلیسه» (شعله) منتشر شد.

محله‌ها

محلات شهر رانیه هر یک نام و پیشینه‌ای خاص دارند. از جمله می‌توان به محلهٔ قلعه (قەڵات)، رشه‌مرگ (ڕەشەمێرگ)، گلینجان (گڵینجان)، سرا (سەرا)، رستگاری (ڕزگاری)، راپرین (ڕاپەرین، به معنی خیزش)، آزادی یک (ئازادی یەک) و آزادی دو (ئازادی دوو) اشاره کرد. دیگر محلات شهر عبارت‌اند از کیوه‌رش (کێوەڕەش، به معنی کوه سیاه)، قوله (قوولە)، فرمان‌بران (فەرمانبەران)، خانزاد (خانزاد)، نوروز (نەورۆز)، دابان (دابان)، ماردین (ماردین)، هواره برزه (ھەوارە بەرزە)، لوتکه‌سیتی (لوتکە سیتی، یعنی شهر عروسک)، روژسیتی (ڕۆژ سیتی، یعنی شهر خورشید) و بیتوین‌سیتی (بیتوێن سیتی، یعنی شهر بینابینی). محله‌های دیگری چون بنار (بنار، به معنی کوهپایه), اندازیاران (ئەندازیاران، یعنی مهندسان), سردم (سەردەم، به معنی عصر جدید), کاروخ (کاروخ), داستان (داستان), سیدآباد (سەیداوا), تیتوکه (تیتۆکە), بوسکین (بۆسکێن), شهرداری (شارەوانی), ماموستایان (مامۆستایان، یعنی استادان دینی) و سیدآباد کهن (سەیداوای کۆن) از بخش‌های شناخته‌شدهٔ رانیه به‌شمار می‌روند.

اماکن رانیه

نهادهای دولتی

اداره راپرین، قائم‌مقامی قضای رانیه، مدیریت شهرداری‌های راپرین، اداره امنیت راپرین و معاونت امنیت رانیه، اداره کل بهداشت راپرین، اداره آب راپرین، اداره دفاع شهری راپرین، اداره پست و مخابرات راپرین، فرماندهی پلیس راپرین و پلیس راهنمایی و رانندگی راپرین، اداره ثبت خانوار راپرین، اداره اجراییات رانیه، اداره مالیات بر درآمد راپرین، بخش پلیس رانیه، دادگاه بدوی رانیه، اداره اوقاف راپرین، اداره توزیع برق، اداره نقشه‌برداری و عمران راپرین، اداره گردشگری راپرین، مرکز ورزش و جوانان رانیه، اداره فرهنگ و هنر راپرین، اداره مقابله با خشونت علیه زنان راپرین، اداره محیط‌زیست راپرین، دفتر گذرنامه راپرین، بانک رانیه و بانک کیوه‌رش، اداره املاک راپرین، یگان حفاظت و مرزبانی رانیه، اداره آموزش و پرورش رانیه، اداره نظارت و توسعه اجتماعی، اداره آمار راپرین، اداره بانک مسکن راپرین، ریاست شهرداری رانیه، اداره کتابخانه‌های عمومی راپرین و کتابخانه عمومی رانیه، واحد بهسازی شبکه‌های برق رانیه ۲، اداره حمل‌ونقل راپرین، دفتر کارت ملی، دفتر اطلاع‌رسانی راپرین، اداره کشاورزی رانیه، دفتر پاسخ‌گویی رانیه، اداره دامپزشکی رانیه، دفتر پارلمان رانیه، اداره املاک دولتی راپرین، موزه شهری راپرین، ایستگاه برق پنجم آذار و ایستگاه برق رانیه، خانه فرهنگ و هنر کودکان رانیه و خانه فرهنگ و هنر کودکان دروازه، پایگاه فرهنگ و هنر رانیه، اداره نشر راپرین، دفتر دادخواست‌های عمومی رانیه، دفتر اسناد رسمی رانیه، اداره پلیس جنگل و محیط‌زیست راپرین، مرکز جی‌سی‌سی بخش رانیه، اداره اسایش راپرین، اداره حمایت از خانواده‌های بی‌سرپرست راپرین و اداره امور شهدا راپرین.

تفرجگاه‌ها

کنار آب دربند رانیه، جنگل کیوه‌رش، دامنه کوه کیوه‌رش، دامنه کوه حاجیله، گذرگاه قوره‌گو، چشمه قولگه، دامنه گرده‌دیمه، تفرجگاه بیتوین، روستاهای ناحیه دشت آکویتی، تفرجگاه دیمان، تفرجگاه پلینگان، تفرجگاه داربن، بیزِوه، زینوه، دُل‌رَقه، نورَه و سورَبنَه، سرِ اشکفتان، زیوه، هَرتَل و بندِ سرُوچاوَه.

پارک‌ها

پارک دروازه، باغِ عمومی، پارک مادر، پارک پیشمرگه، پارک کوبانی و پارک اَلَند.

بازارها

بازار بزرگ، قیصریه نقیب، بازار کردستان نو، بازار بیتوین مال، بازار آکو، بازار گل‌باغ، بازار دلار، بازار نوروز، بازار آزادی، بازار دروازه، تازه‌مال، بازار لَنگه و قیصریه رازاوه.

دانشگاه

دانشگاه راپرین یکی از دانشگاه‌های جنوب کردستان در رانیه است که در ۲۸ اوت ۲۰۱۰ بنیان‌گذاری شد. پردیس اصلی در رانیه و پردیس دیگری در قلادزه قرار دارد. نام دانشگاه از خیزش بهار ۱۹۹۱ گرفته شده که مبدأش رانیه بود. اکنون دانشگاه از پنج دانشکده و بخش‌هایی تشکیل شده است: دانشکده آموزشِ پایه با گروه‌های ریاضی، رایانه، کردی، عربی، آموزش پیش‌دبستانی و انگلیسی؛ دانشکده علوم انسانی با گروه‌های فلسفه، تاریخ، جغرافیا و حقوق؛ دانشکده آموزشِ قلادزه با گروه‌های انگلیسی، کردی و عربی؛ دانشکده علوم با گروه‌های شیمی، زیست‌شناسی و آزمایشگاه‌های پژوهشی؛ و دانشکده پرستاری با گروه پرستاری.

مؤسسه‌ها

مؤسسه رایانه رانیه، مؤسسه خانواده غیردولتی، مؤسسه رایانه راپرین غیردولتی، مؤسسه رایانه رانیه غیردولتی، مؤسسه ورزش رانیه، مؤسسه هنرهای زیبا رانیه و مؤسسه خانواده غیردولتی.

مدارس متوسطه (آمادگی)

دبیرستان پنجم آذار، دبیرستان سورانی تلفیقی بوسکین، دبیرستان دخترانه رانیه، دبیرستان کیوه‌رش، دبیرستان پیام، دبیرستان شبانه رانیه، دبیرستان سفین، دبیرستان آلان، دبیرستان دولتی رانیه، دبیرستان بنار, دبیرستان راپرین، دبیرستان دخترانه سید امینی و دبیرستان کُدو که در سال ۲۰۲۴ تعطیل شده است.

دبستان

مدرسه ابتدایی رانیه، ابتدایی بیتوین، ابتدایی قلعت، ابتدایی کوسرت، ابتدایی بوتِی، ابتدایی گوجار، ابتدایی مام، ابتدایی توانست، ابتدایی بابا گورگور، ابتدایی آмеَد، ابتدایی آکو، ابتدایی روَند، ابتدایی ریگا، ابتدایی هنجیره آکو، ابتدایی پیشرفت، ابتدایی سیداوه، ابتدایی مهاباد، ابتدایی ماکوک، ابتدایی شهید معلم محمد رسول، ابتدایی یکتایی، ابتدایی بلیسه، ابتدایی رنجبران، ابتدایی شاوره، ابتدایی میدیا، ابتدایی ماردین، ابتدایی موفقیت، ابتدایی ژیار، ابتدایی بروسک، ابتدایی فام، ابتدایی آموزش زبان انگلیسی و ابتدایی کیوه‌رش.

مسجدها

مسجد بزرگ رانیه

مسجد جامع رانیه، مسجد ناجیه‌خان، مسجد حمزه‌آغا، مسجد قاضی محمد، مسجد قندیل, مسجد نزا، مسجد صلاح‌الدین راپرین، مسجد آزادی، مسجد ملا عبدالکریم مدریس، مسجد خیرخواهان، مسجد بنار، مسجد جافان، مسجد سردم، مسجد جامع راپرین، مسجد لیوژه، مسجد حاجی مصطفی علی، مسجد دانشگاه، مسجد حاجی هَمین، مسجد ملّا نورالدین، مسجد حاجی سید حسن، مسجد سیداوه و مسجد سید خانم، مسجد کوردستان، مسجد نورَسی، مسجد علی حاجی مصطفی خُرخُره‌ای، مسجد بخاری، مسجد فردوس، مسجد کویخه ابراهیم، مسجد سُنّه، مسجد برادری سلام، مسجد فخری عالم محمد، مسجد خاتون ناجیه، مسجد خدر جاف، مسجد ملا عزیز، مسجد حاجی عبدالعزیز نجار، مسجد کانی‌تو، مسجد حاجی محمد کانی‌توی، مسجد حاجی شفیق، مسجد روناکی، مسجد ملا پیروت، مسجد حاجی خَجاو، مسجد عبدالله خَسرو، مسجد کیوه‌رش، مسجد خدیجه حمد عبدالله، مسجد جامع تیتوکه، مسجد بروَا، مسجد برادری، مسجد آشتی، مسجد هنجیره، مسجد حاجی حسن، مسجد حاجی علی فیصل، مسجد حاجی علی یعقوب، مسجد حضرت رسول، مسجد حاجی عبدالله و حاجی زینب، مسجد کاکه‌مین عزیز آغا و مسجد شیخ مصطفی.

بیمارستان‌ها و مراکز درمانی

بیمارستان آموزشی عمومی رانیه، بیمارستان آموزشی کودکان و زایشگاه رانیه، بیمارستان کیوه‌رش، مرکز دندان‌پزشکی رانیه، آزمایشگاه مرکزی رانیه، اداره بهداشت و خودمراقبتی راپرین، مرکز صنایع دست‌ساز گورچیله و بیمارستان راپرین.

کلانتری‌ها

فرماندهی پلیس راپرین، بخش پلیس رانیه، پایگاه پلیس رانیه، پایگاه پلیس رزگاری، پایگاه پلیس دانشگاه راپرین، پایگاه پلیس دادگستری، پایگاه پلیس شهرداری رانیه، پایگاه پلیس بیمارستان رانیه، پایگاه پلیس برق، یگان دفاع شهری کیوه‌رش و رانیه، اداره پلیس جنگل و محیط‌زیست رانیه و بخش پلیس فعالیت‌های مدنی راپرین.

ورزشگاه‌ها

ورزشگاه آزادِ رَش، ورزشگاه کیوه‌رش، پیست تارتان کیوه‌رش، پیست تارتان دانشگاه، پیست تارتان شهید وطن، پیست تارتان بنیاد ورزش رانیه، پیست تارتان مرکز ورزش و جوانان رانیه، پیست تارتان نوروز، پیست تارتان کازیوَه رانیه و پیست تارتان لوتکه.

نگارخانه

• 
• 
• 
• 

منابع

• کوردی‌پدیا بازدید: ژوئیه ۲۰۱۰.
• جایگاه و بلندا