صفحه نیمه‌حفاظت‌شده

ایل بیرانوند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

ایل بیرانوند از ایلات لک زبان منطقهٔ پیشکوه در لرستان است. روایت‌ها دربارهٔ تبار و خاستگاه این ایل، متفاوت و گاه متضاد است. پیر اوبرلینگ در مقالهٔ ایل بیرانوند در دانشنامهٔ ایرانیکا، این ایل را لر خوانده‌است،[۱] اما در مقاله‌ای دیگر در همان دانشنامه و به نقل از اسکار مان، بیرانوندها را در شمار ایلات کُرد آورده‌است.[۲] سکندر امان الهی بهاروند، نویسندهٔ مقاله‌های بیرانوند در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و دانشنامه جهان اسلام، از هنری راولینسون نقل کرده‌است که خاستگاه کل ایل بیرانوند و نیز ایل باجولوند(سکوند) از موصل عراق است؛[۳] اما اوبرلینگ برداشت متفاوتی از نوشته‌های راولینسون دارد: به نظر او راولینسون تنها خاستگاه شاخهٔ دُشیوند — یکی از دو شاخهٔ اصلی ایل بیرانوند — را از موصل عراق دانسته‌است.[۱] نوشته‌های راولینسون از قول میرزا بزرگ، حاکم لرستان، بوده‌است.[۳] بنا بر تاریخ شفاهی بیرانوندها، آن‌ها از نسل مهاجری به نام هجیالی از حجاز عربستان هستند؛ اما امان الهی بهاروند معتقد است خاستگاه مکانی بیرانوندها را باید در مناطق درون یا برون مرزی غرب ایران جست.[۴] بیرانوندها امروزه اغلب در استان‌های لرستان، خوزستان و ایلام سکونت دارند، به‌ویژه در خرم‌آباد، بروجرد، دهلران، و دره‌شهر.

تاریخ

تبارشناسی

بر اساس اغلب منابع بیرانوند نام ایلی از ایلات لر است.[۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳] دانشنامه ایرانیکا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات لر معرفی می‌کند[۵] راولینسون و علی‌اکبر دهخدا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات کرد معرفی می‌کنند.[۱۴][۱۵]هنری راولینسون از قول میرزا بزرگ، حاکم لرستان، خاستگاه باجولوندها(سکوند) و بیرانوندها را موصل عراق می‌داند و معتقد است بیرانوندها و باجولوندها در قرن دوازدهم هجری یعنی در اواخر صفویه یا در زمان افشاریه از نواحی موصل به لرستان آمدند.[۱۶][۱۷] البته این ادعای هنری راولینسون مورد تردید است. تیمور لنگ (قرن هشتم) در کتاب منم تیمور جهانگشا نام طایفه بیرانوند را به عنوان یکی از ایلات لر ساکن در لرستان ذکر کرده است.[۱۸] در کتاب «معین الدین نطنزی» در سال ۸۱۶ قمری (حدود ۳ قرن قبل از تاریخ مهاجرتی که هنری راولینسون از آن خبر می‌دهد) در کتاب (منتخب التواریخ) از وجود ایل بیرانوند در ایران خبر می‌دهد و می‌نویسد:

چون قوم لر در آن موضع (مانرود) بسیار شدند و بعد از آن هر قبیله به جهت علفخواری (چرای احشام) رو به موضعی نهادند، بعضی به لقب و بعضی به اسم موضعی که قرار گرفتند نام قبیله بدان مشهور شد، مثل روزبهانی، فضلی، داود عباسی، ایازکی، عبدالمالکی و ابوالعباسی که به نام پدر موسوم اند و سلوزی، جنگروی، لک، هسته، کوشکی، کارند، سنوبدی، الانی، زخوارکی، براوند (بیرانوند)، زنگنه، مانکره‌ای، رازی، سلگی و جودکی که به اسم مواضع خود مشهورند.[۱۹]

حمدالله مستوفی نیز در کتاب تاریخ گزیده که در سال ۷۳۰ هجری قمری نگاشته شده (حدود ۴ قرن قبل از تاریخ مهاجرتی که هنری راولینسون از آن خبر می‌دهد) طایفه‌ای به نام ویراوند را یکی از طوایف لر ساکن ایران معرفی می‌کند.[۱۱] بنابر نظر ایرج کاظمی دلفانی (نویسنده لک زبان) در کتاب «مشاهیر لر» براوند و ویراوند همان طایفه بیرانوند هستند.[۷]

بر اساس گفته‌های محلی که از اساس نادرست است، بیرانوندها از نسل مردی عرب از ساکنان حجاز هستند. این فرد پس از سکونت در لرستان و ازدواج با دختر یک خان دارای دو فرزند پسر به نام‌های بیران و باجول شد که از نسل آن‌ها ایل‌های باجولوند(سکوند) و بیرانوند به وجود آمده‌است.[۲۰] با توجه به سفر راولینسون به لرستان در حالی که تنها پنج نسل پس از بیران (جد بزرگ بیرانوندها) می‌گذشته این گفته‌های محلی از اساس نادرست است.[۲۰]کارل ریتر زبان‌شناس المانی ایل بیرانوند را به همراه سلسه و دلفان بزرگترین ایلات پیشکوه و از ایلات لک به شماره آورده‌است[۲۱][۲۲][۲۳] لیدی شل محقق انگلیسی در کتاب Glimpses of life and manners in Persia از بیرانوند نام می‌برد و ان هارا از قوم لک می‌داند[۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸] ویلسون بیرانوند‌ها را قوی‌ترین ایل لرستان دانسته‌است.[۵] هنری فیلد نیز آن‌ها را لک دانسته‌است و از گفته ویلسون و رابینو هم در این مورد نقل قول می‌کند.[۱۳][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳] رابینو می‌گوید بیرانوندها لر هستند.[۳۴]

تاریخچه ایل بیرانوند

افشاریان

با بررسی زمین‌های که هم‌اکنون در مالکیت بیرانوند و باجولوند(سکوند) هست حاکی از ان است این اراضی متعلق به ایلات لر زبان همچون چگنی ساکی کوشکی و غیره بوده‌است این اراضی از زمان افشاریه به تدریج در لرستان به تصرف ایلات لک همچون بیرانوند و باجولوند درآمده است[۳۵]

دوره زندیه

بیرانوندها به همراه باجلوندها(سکوند) از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل‌گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند و در هرج و مرج اوایل حکومت قاجار به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۲۰][۳۶]

دوره قاجار

آغاز حکومت قاجارها
پس از انقراض سلسله زندیه بیرانوندها به لرستان بازگشتند و چون در آن زمان آقامحمدخان قاجار، چگنی‌ها را از منطقه هرو به نواحی قزوین تبعید کرده بود. ایل همراه با سکوندها به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.
دوره ناصرالدین شاه

این دوره سرآغاز نقش آفرینی ایل بیرانوند در منطقه لرستان است. دوران حکومت خانلر میرزا بر خوزستان و لرستان که مصادف با نخستین سالهای پادشاهی ناصرالدین شاه بود. حسنیعلی خان بیرانوند جد خوانین زینبی و حیدری توسط حتشام الدوله به دستور امیر کبیر اعدام شد.[۳۷] یکی از وقایع مهم تاریخ ایل بیرانوند و تاریخ لرستان در عصر قاجار فرمانروایی مسعود میرزا ظل‌السلطان پسر ناصرالدین بر ولایت خوزستان و لرستان است. خان‌های لرستان طی تلگرافی به ناصرالدین شاه از وی درخواست می‌کنند که از حکومت ظل السطان بر ولایت خوزستان و لرستان صرف نظر کند. همین تلگراف سبب خشم ظل السطان می‌شود و وی به این موضوع در کتاب خود تاریخ مسعودی اشاره می‌کند. ظل السطان با لشکر عظیم خود به لرستان می‌آید و خوانین لرستان که در بین‌شان اختلاف افتاده به دو دسته تقسیم می‌شوند. گروهی که رهبری آن‌ها بر عهده اسدخان فیلی بیرانوند است. مورد غضب ظل السطان قرار می‌گیرند و چندین تن از خوانین بیرانوند و سکوند رحیم خانی که شاخص‌ترین آن‌ها اسدخان بیرانوند و سردارخان سکوند هستند. اعدام می‌شوند.[۳۸][۳۹] در همین زمان نیروهای عشایر بیرانوند و سکوند رحیم خانی به اردو ظل السطان حمله‌ور می‌شوند ولی بدیل برتری نیروهای ظل السطان در کمیت و کیفیت شکست خورده و عقب‌نشینی می‌کند.[۴۰][۴۱] مهمترین واقعه دیگر در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و حکمرانی نظام الملک بر خوزستان و لرستان اعدام مهرعلی خان فرزند اسدخان بیرانوند و پدر علی مردان خان بود. در دوران حکومت نظالم السطنه مافی بر خوزستان و لرستان مردم لرستان به سبب نارضایتی از حکومت وی دست به شورش می‌زند. ایل بیرانوند در این شورش و شکست نیروهای نظام السطنه نقش کلیدی داشتند. در درگیری که در حسن‌آباد بین مردم خرم‌آباد و نیروهای نظام السطنه مافی روی می‌دهد. اردوی وی توسط شیخ علی خان بیرانوند شکست می‌خورد و همین اوضاع سبب خلع نظام السطان از حکومت لرستان و خوزستان می‌شود. جنگ سراب دارا از وقایع مهم عصر قاجار است. این جنگ مابین نظام السطنه مافی و قوای والی پشتکوه و نیروهای عشایر سلسله و سکوند و خوانین علی محمدی بیرانوند و حیدری از یک سو و قوای ایل بیرانوند از سوی دیگر در منطقه سراب دارا هرو رخ داد. تنها نتیجه این جنگ صلح بین دو طرف بود. از آغاز جنگ جهانی دوم تا کودتا رضاخان را می‌توان اوج قدرت ایل بیرانوند در پیشکوه و پشتکوه دانست.[۴۲]

دوره پهلوی

بیرانوندهادر کنار سکوندها، پاپی‌ها و چگنی‌ها در شورش سال ۱۳۰۲ علیه نیروهای دولتی حکومت پهلوی شرکت داشتند که نتیجه شورش سرکوب و شکست عشایر لر بود.[۱۲]

جغرافیای سکونت

سکونتگاه مرکزی ایل، بخش بیرانوند و بخش مرکزی شهرستان خرم‌آباد است اما مردمان بیرانوند علاوه بر این بخش‌ها، در مناطق دیگری نیز پراکنده‌اند، از جمله شهرستان دوره، بخش الوار گرمسیری، بخش زاغه، شهرستان دره شهر، شهرستان دهلران، آبدانان، اندیمشک و [[دشت سیلاخور و شهرستان بروجردname="ashayerlorestan.ir"/>
عده‌ای از بیرانوندها را حدود سال ۱۳۰۵ شمسی به قم، ساوه و اطراف کاشان برای شهرنشینی کوچ داده‌اند.

افراد سرشناس بیرانوند

تیره‌ها

ایل بیرانوند به دو شاخه اصلی آلاهینان (آلاینان) و دشائینان (دشی نو) تقسیم می‌شود که این دو شاخه خود دارای تیره‌های مختلف است.[۲۰][۴۵]

خوانین

  1. سپهوند
  2. حسین علیخانی (اعظمی،طهماسبی، اسدیان،احمدی، حیدری، خسروی و رستمی)
  3. عزیز
  4. مرادی[۴۳]

دشائینان

  1. پیرداده (نایب زاده)
  2. چغلوند
  3. رش
  4. شلکه
  5. شعبان
  6. شاهوردی
  7. لری
  8. دیوکان
  9. دلیران

آلائینان

به دو دسته مال اسد، اصل مرز و مال قباد تقسیم می‌شوند.[۴۳]

  • مال اسد:
  1. مهراب
  2. کر
  3. بارانی
  4. زید علی
  • مهراب:
  1. میخک
  2. چرمارن
  3. کوسه
  4. زنجفیل
  5. صفر
  6. دارچین
  • کر:
  1. گلاب
  2. عودعلی
  3. یاسم
  4. کرسیاه
  5. ایمانقلی
  6. مازیم
  7. کاظم بگ
  8. کر الانی
  • مال قباد:
  1. یاراحمد
  2. شمس الدین
  3. سبزعلی
  4. جوجه‌وند
  5. چلوی
  • بارانی:
  1. ماراب
  2. شفیع
  3. جغافری
  4. حافظ
  5. شرفبگ
  6. برجه
  7. بایمدر
  8. هنی
  9. درکسان
  • زیدعلی:
  1. گنجعلی
  2. چراغعلی
  3. محمدعلی
  4. عینعلی
  5. کرمعلی
  • یاراحمد:
  1. متش
  2. مصطفی‌وند
  3. بور
  4. تاری
  5. نقی
  6. حسین بگ
  7. بزن
  8. اصل مرز
  • متش:
  1. نصیر
  2. سلطان‌ویس
  3. رشید
  4. باله
  5. حسنی
  6. مطا
  7. فراش
  • مصطفی‌وند:
  1. پیغمبری
  2. بهرام قلی (خله‌وند)
  3. شیخه
  4. سیزده
  5. شهولی
  6. شمس الدین:
  7. سوزوار
  8. باقر
  9. علی قدم
  10. میمون
  11. سوخته
  12. اصل مرز
  13. دره چی
  14. کدخدا علی‌پناه
  15. میرحیاتی
  16. فراش
  17. زارعلی
  18. کدخدا محمدجعفر
  19. کدخدا الله
  20. کدخدا بردعلی کر (بردعلی الماس)
  21. سبزعلی
  22. کدخدا ملااسدالله
  23. منسها
  24. جوجه وند
  25. شمس‌الدین
  26. رادل
  27. تاری‌ها
  28. بی‌بی طلایی
  29. چغلوند
  30. شیخه
  31. عباس‌قلی خان
  32. خسروخان
  33. جمشیدخانی
  34. سهراب
  35. زیدعلی
  36. کتر
  37. کدخدا ابوطالب
  38. محمد قلیجان
  39. محمدخان
  40. مس‌وند
  41. علی محمدخانی
  42. شبان
  43. سیاهوردی
  44. حور مردای
  45. میرزا خان

منابع

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ http://www.iranicaonline.org/articles/bayranavand-a-lor-tribe-of-the-pis-ekuh-region-in-lorestan
  2. http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ https://cgie.org.ir/fa/publication/entryview/8285
  4. http://rch.ac.ir/article/Details?id=12715
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ «BAYRĀNAVAND». دانشنامه ایرانیکا. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴.
  6. A. T. Wilson described it as “the strongest of the tribes of Luristan” and as “the wildest and least amenable of the Lot tribes”
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ کاطمی دلفانی، ایرج. مشاهیر لر. ص. صفحه ۴۵۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  8. https://books.google.com/books?id=6tbbDgAAQBAJ&pg=PT18&dq=بیرانوند+لر&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwiy6dmn3ZDUAhXF3SwKHb6QDD4Q6AEIJTAB#v=onepage&q=بیرانوند%20لر&f=false
  9. https://books.google.com/books?id=8lxtAAAAMAAJ&q=Bairanawand+lurs&dq=Bairanawand+lurs&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwj9lpOF2pDUAhVEXSwKHU58CiUQ6AEINzAD
  10. https://books.google.com/books?id=R91tAAAAMAAJ&q=Bairanawand+lurs&dq=Bairanawand+lurs&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwj9lpOF2pDUAhVEXSwKHU58CiUQ6AEIKTAB
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ مستوفی، حمدالله. تاریخ گزیده. ص. صفحه ۵۵۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ستوده، سیدیدالله (۱۳۹۱). شورش لرستان. نخست. خرم‌آباد: شاپورخواست. ص. ۱۱۰. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ https://archive.org/stream/contributionstoa291fiel#page/182/mode/2up/search/bairanawand
  14. «فهرست طایفه‌های لرستان». اداره کل امور عشایر استان لرستان. دریافت‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳.
  15. «بیرانوند». لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴.
  16. راولینسون، هنری لرزیک (۱۳۶۲). سفرنامه راولینسون: گذر از ذهاب به خوزستان. ترجمهٔ سکندر امان‌اللهی بهاروند. تهران. ص. ۱۵۲.
  17. «بیرانوند». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  18. بریون، مارسل (۱۳۷۲). منم تیمور جهانگشا. تهران: کتابخانه مستوفی. ص. صفحه ۲۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  19. نطنزی، معین الدین (۱۳۳۶). منتخب التواریخ. تهران: انتشارات خیام. ص. صفحه ۵۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ ۲۰٫۳ «بِیْرانْوَن (بِیْرِنْوَن)». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۳.
  21. https://books.google.co.uk/books/content?id=bMNjMIteErYC&pg=PA216&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U0bYVyVWb0YE6sCi-GXcjN-hOUNPg&ci=79,96,909,588&edge=0
  22. I Die Pischkuh 38 0V Familien bestehen aus 4 Tribus Unterabthei Fa n ienz hi ingeii Sommer und Win 1 Dilfun 15 00 6 terlager s bei Rawlinson 2 Silasila 15 3 l st p 107 meist un 3 Wala Giriva 6 4 bekannte Ortsnamen 4 A malah 200 9 z diese letzteren sind Dil Nischin welche zu Khorramabad Kronland bebauen auch zu Seimarrah Ferhan Kuhdascht sie wandern nicht mehr II Die Puschtikuh 12 00 Familien gehören zu einem TribuS den Faili in 5 Abtheilungen Abhängig von ihnen sind 6 die Bajilan und 7 Bairanawand 4500 Familien und 8 dieHulilani 1500 Familien welche letzteren in den Umgebungen von Kermanschah Hausen und dem Gouvernement 500 Mann Fußvolk stellen 216 West Asien II Abtheilung IV Abschnitt 19
  23. صفحه 216 Die Erdkunde Asien, Klaien, Arabien
  24. The following are only a few of the tribes of Little Looristan Gerawend 1500 tents Jelalawend 1500 tents Osmanawend 1800 tents Shakhawend 700 tents Balawend 800 tents Veeranawend 600 tents Del an 12,000 tents Feilee 12,000 tents Habeebawemd 1500 tents Seelaseel a large tribe AmaWi Bajelan Leks Ardelan is a province on the west of Persia inhabited almost exclusively by Koords who during the last and the present reign have been completely reduced to subjection
  25. https://books.google.co.uk/books/content?id=zYZi0qSfHxoC&pg=PA402&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U1c4xN0hrHvWsloEl5GWs3CtQk6MQ&ci=143,150,821,692&edge=0
  26. https://books.google.co.uk/books/content?id=zYZi0qSfHxoC&pg=PA401&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U1CmB_S9Qz84Ak2sJpUMGHFNbfTqA&ci=2%2C322%2C965%2C1297&edge=0
  27. https://archive.org/stream/glimpsesoflifema00sheiiala#page/94/mode/2up
  28. http://digital.library.upenn.edu/women/sheil/persia/persia.html#noteB
  29. Rabino suggested that the Dilfan, Silsileh, and Bairanawand might be Leks. - The Ali Illahi sect had many adherents among Leks and Kurds
  30. http://www.biodiversitylibrary.org/item/30793#page/183/mode/1up
  31. https://books.google.com/books?id=ISAMAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Contributions+to+the+anthropology+of+Iran,+Volume+29&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjnnqql5_fTAhUDZCwKHeL9CxUQ6AEIKzAB#v=onepage&q&f=false
  32. Contributions to the anthropology of Iran صفحه 175
  33. هنری، فیلد (1343). مردم‌شناسی ایران. تهران: انتشارات کتابخانه ابن سینا. ص. صفحه ۲۱۶ و ۲۱۷. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  34. https://archive.org/stream/contributionstoa291fiel#page/174/mode/2up/search/bairanawand
  35. http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/8285
  36. چگنی، فرهاد (۱۳۷۸). ایل سگوند، نام و تاریخ آن. کیهان فرهنگی. ص. ۶۶، ۶۷ پایگاه مجلات تخصصی نور. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  37. ولی زاده معجزی، مسعود میرزابن ناصر. حمید رضا دالوند، ویراستار. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. از پارامتر ناشناخته |برگه= صرف‌نظر شد (کمک)
  38. ظل السلطان، مسعود میرزابن ناصر (۱۳۲۵). تاریخ سرگذشت مسعودی: زندگی‌نامه و خاطرات ظل السلطان. تهران.
  39. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند، ویراستار. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان.
  40. ظل السلطان، مسعود میرزابن ناصر (۱۳۲۵). تاریخ سرگذشت مسعودی: زندگی‌نامه و خاطرات ظل السلطان. تهران. ص. ۲۷۴،۲۷۳.
  41. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند، ویراستار. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان.
  42. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند، ویراستار. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان.
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ ۴۳٫۲ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام ashayerlorestan.ir وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  44. «مردگان این سال، عاشق‌ترین زندگان بودند!». عصر نو. ۲ آذر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳.
  45. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام lgt وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).