ایل بیرانوند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ایل بیرانوند از ایلات لک‌زبان منطقهٔ پیشکوه در لرستان است. روایت‌ها دربارهٔ تبار و خاستگاه این ایل، متفاوت و گاه متضاد است. پیر اوبرلینگ در مقالهٔ ایل بیرانوند در دانشنامهٔ ایرانیکا، این ایل را لر خوانده‌است، اما در مقاله‌ای دیگر در همان دانشنامه و به نقل از اسکار مان، بیرانوندها را در شمار ایلات کُرد آورده‌است. سکندر امان الهی بهاروند، نویسندهٔ مقاله‌های بیرانوند در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و دانشنامه جهان اسلام، از هنری راولینسون نقل کرده‌است که خاستگاه کل ایل بیرانوند و نیز ایل باجولوند از موصل عراق است؛ اما اوبرلینگ برداشت متفاوتی از نوشته‌های راولینسون دارد: به نظر او راولینسون تنها خاستگاه شاخهٔ دُشیوند — یکی از دو شاخهٔ اصلی ایل بیرانوند — را از موصل عراق دانسته‌است. نوشته‌های راولینسون از قول میرزا بزرگ، حاکم لرستان، بوده‌است. بنا بر تاریخ شفاهی بیرانوندها، آن‌ها از نسل مهاجری به نام هجیالی از حجاز عربستان هستند؛ اما امان الهی بهاروند معتقد است خاستگاه مکانی بیرانوندها را باید در مناطق درون یا برون مرزی غرب ایران جست. بیرانوندها امروزه اغلب در استان‌های لرستان، خوزستان و ایلام سکونت دارند، به‌ویژه در خرم‌آباد، بروجرد، دهلران، و دره‌شهر.

تاریخ

تبارشناسی

راولینسون و علی‌اکبر دهخدا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات کرد معرفی می‌کنند.[۱][۲] دانشنامه ایرانیکا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات لر با اصالتی کردتبار معرفی می‌کند.[۳][۴] در مقاله عشایر دانشنامه ایرانیکا از ایل بیرانوند به عنوان یکی از ایلات کرد تبار غرب ایران نام برده شده‌است[۱] بر اساس گفته‌های محلی که از اساس نادرست است، بیرانوندها از نسل مردی عرب از ساکنان حجاز هستند. این فرد پس از سکونت در لرستان و ازدواج با دختر یک خان دارای دو فرزند پسر به نام‌های بیران و باجول شد که از نسل آنها ایل‌های باجلوند و بیرانوند به وجود آمده‌است.[۵] با توجه به سفر راولینسون به لرستان در حالی که تنها پنج نسل پس از بیران (جد بزرگ بیرانوندها) می‌گذشته این گفته‌های محلی از اساس نادرست است.[۵]

تاریخچه ایل بیرانوند

دوره زندیه

بیرانوندها به همراه باجلوندها از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل‌گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند و در هرج و مرج اوایل حکومت قاجار به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۵][۶]

دوره قاجار

آغاز حکومت قاجارها
پس از انقراض سلسله زندیه بیرانوندها به لرستان بازگشتند و چون در آن زمان آقامحمدخان قاجار، چگنی‌ها را از منطقه هرو به نواحی قزوین تبعید کرده بود. ایل همراه با سگوندها به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.
دوره ناصرالدین شاه

این دوره سرآغاز نقش آفرینی ایل بیرانوند در منطقه لرستان است. دوران حکومت خانلر میرزا بر خوزستان و لرستان که مصادف با نخستین سالهای پادشاهی ناصرالدین شاه بود. حسنیعلی خان بیرانوند جد خوانین زینبی و حیدری توسط حتشام الدوله به دستور امیر کبیر اعدام شد.[۷] یکی از وقایع مهم تاریخ ایل بیرانوند و تاریخ لرستان در عصر قاجار فرومانروایی مسعود میرزا ظل‌السلطان پسر ناصرالدین بر ولایت خوزستان و لرستان است. خان‌های لرستان طی تلگرافی به ناصرالدین شاه از وی درخواست می‌کنند که از حکومت ظل السطان بر ولایت خوزستان و لرستان صرف نظر کند. همین تلگراف سبب خشم ظل السطان می‌شود و وی به این موضوع در کتاب خود تاریخ مسعودی اشاره می‌کند. ظل السطان با لشکر عظیم خود به لرستان می‌آید و خوانین لرستان که در بین‌شان اختلاف افتاده به دو دسته تقسیم می‌شوند. گروهی که رهبری آن‌ها بر عهده اسدخان فیلی بیرانوند است. مورد غضب ظل السطان قرار می‌گیرند و چندین تن از خوانین بیرانوند و سگوند رحیم خانی که شاخص‌ترین آنها اسدخان بیرانوند و سردارخان سگوند هستند. اعدام می‌شوند.[۸][۹] در همین زمان نیروهای عشایر بیرانوند و سگوند رحیم خانی به اردو ظل السطان حمله‌ور می‌شوند ولی بدیل برتری نیروهای ظل السطان در کمیت و کیفیت شکست خورده و عقب‌نشینی می‌کند.[۱۰][۱۱] مهمترین واقعه دیگر در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و حکمرانی نظام الملک بر خوزستان و لرستان اعدام مهرعلی خان فرزند اسدخان بیرانوند و پدر علی مردان خان بود. در دوران حکومت نظالم السطنه مافی بر خوزستان و لرستان مردم لرستان به سبب ناراضیتی از حکومت وی دست به شورش می‌زند. ایل بیرانوند در این شورش و شکست نیروهای نظام السطنه نقش کلیدی داشتند. در درگیری که در حسن‌آباد بین مردم خرم‌آباد و نیروهای نظام السطنه مافی روی می‌دهد. اردوی وی توسط شیخ علی خان بیرانوند شکست می‌خورد و همین اوضاع سبب خلع نظام السطان از حکومت لرستان و خوزستان می‌شود. جنگ سراب دارا از وقایع مهم عصر قاجار است. این جنگ مابین نظام السطنه مافی و قوای والی پشتکوه و نیروهای عشایر سلسله و سگوند و خوانین علی محمدی بیرانوند و حیدری از یک سو و قوای ایل بیرانوند از سوی دیگر در منطقه سراب دارا هرو رخ داد. تنها نتیجه این جنگ صلح بین دو طرف بود. از آغاز جنگ جهانی دوم تا کودتا رضاخان را می‌توان اوج قدرت ایل بیرانوند در پیشکوه و پشتکوه دانست.[۱۲]

دوره پهلوی

بیرانوندهادر کنار سگوندها، پاپی‌ها و چگنی‌ها در شورش سال ۱۳۰۲ علیه نیروهای دولتی حکومت پهلوی شرکت داشتند که نتیجه شورش سرکوب و شکست عشایر لر بود.[۱۳]

جغرافیای سکونت

سکونتگاه مرکزی ایل، بخش بیرانوند و بخش مرکزی شهرستان خرم‌آباد است اما مردمان بیرانوند علاوه بر این بخش‌ها، در مناطق دیگری نیز پراکنده‌اند، از جمله شهرستان دوره، بخش الوار گرمسیری، بخش زاغه، شهرستان دره شهر، شهرستان دهلران، آبدانان، اندیمشک و دشت سیلاخور.[۱۴]
عده‌ای از بیرانوندها را حدود سال ۱۳۰۵ شمسی به قم، ساوه و اطراف کاشان برای شهرنشینی کوچ داده‌اند.

افراد سرشناس بیرانوند

تیره‌ها

ایل بیرانوند به دو شاخه اصلی آلاهینان (آلاینان) و دشائینان (دشی نو) تقسیم می‌شود که این دو شاخه خود دارای تیره‌های مختلف است.[۵][۱۷]

خوانین

  1. سپهوند
  2. حسین علیخانی (اعظمی، اسدیان، حیدری، خسروی و رستمی)
  3. عزیز
  4. مرادی[۱۸]

دشائینان

  1. پیرداده
  2. چغلوند
  3. رش
  4. شلکه (اهورا قربانی)
  5. شعبان
  6. شاهوردی
  7. لری
  8. دیوکان
  9. دلیران

آلائینان

به دو دسته مال اسد، اصل مرز و مال قباد تقسیم می‌شوند.[۱۹]

  • مال اسد:
  1. مهراب
  2. کر
  3. بارانی
  4. زید علی
  • مهراب:
  1. میخک
  2. چرمارن
  3. کوسه
  4. زنجفیل
  5. صفر
  6. دارچین
  • کر:
  1. گلاب
  2. عودعلی
  3. یاسم
  4. کرسیاه
  5. ایمانقلی
  6. مازیم
  7. کاظم بگ
  8. کر الانی
  • مال قباد:
  1. یاراحمد
  2. شمس الدین
  3. سبزعلی
  4. جوجه‌وند
  5. چلوی
  • بارانی:
  1. شفیع
  2. جغافری
  3. حافظ
  4. شرفبگ
  5. برجه
  6. بایمدر
  7. هنی
  8. هراتی
  9. درگسان
  • زیدعلی:
  1. گنجعلی
  2. چراغعلی
  3. محمدعلی
  4. عینعلی
  5. کرمعلی
  • یاراحمد:
  1. متش
  2. مصطفی‌وند
  3. بور
  4. تاری
  5. نقی
  6. حسین بگ
  7. بزن
  8. اصل مرز
  • متش:
  1. حسنی
  2. سلطان ویس
  3. رشید
  4. باله
  5. نصیر
  6. مطا
  • مصطفی وند:
  1. پیغمبری
  2. بهرام قلی (خله‌وند)
  3. شیخه
  4. سیزده
  5. شهولی
  6. شمس الدین:
  7. سوزوار
  8. باقر
  9. علی قدم
  10. میمون
  11. سوخته
  12. اصل مرز
  13. دره چی
  14. کدخدا علی‌پناه
  15. میرحیاتی
  16. زارعلی
  17. کدخدا محمدجعفر
  18. کدخدا الله
  19. کدخدا بردعلی کر (بردعلی الماس)
  20. سبزعلی
  21. کدخدا ملااسدالله
  22. منسها
  23. جوجه وند
  24. شمس‌الدین
  25. رادل
  26. تاری‌ها
  27. بی‌بی طلایی
  28. چغلوند
  29. شیخه
  30. عباس‌قلی خان
  31. خسروخان
  32. جمشیدخانی
  33. سهراب
  34. زیدعلی
  35. کتر
  36. کدخدا ابوطالب
  37. محمد قلیجان
  38. محمدخان
  39. مس‌وند
  40. علی محمدخانی
  41. شبان
  42. سیاهوردی
  43. حور مردای
  44. میرزا خان

منابع

  1. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  2. «بیرانوند». لغتنامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  3. «BAYRĀNAVAND». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  4. «KURDISH TRIBES». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ «بِیْرانْوَن (بِیْرِنْوَن)». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۳. 
  6. چگنی، فرهاد. ایل سگوند، نام و تاریخ آن. کیهان فرهنگی، ۱۳۷۸. ۶۶، ۶۷پایگاه مجلات تخصصی نور. 
  7. ولی زاده معجزی، مسعود میرزابن ناصر. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  8. ظل السلطان، مسعود میرزابن ناصر. تاریخ سرگذشت مسعودی: زندگی‌نامه و خاطرات ظل السلطان. تهران، ۱۳۲۵. 
  9. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  10. ظل السلطان، مسعود میرزابن ناصر. تاریخ سرگذشت مسعودی: زندگی‌نامه و خاطرات ظل السلطان. تهران، ۱۳۲۵. ۲۷۴،۲۷۳. 
  11. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  12. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  13. ستوده، سیدیدالله. شورش لرستان. ج. نخست. خرم‌آباد: شاپورخواست، ۱۳۹۱. ۱۱۰. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱. 
  14. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  15. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  16. «مردگان این سال، عاشق‌ترین زندگان بودند!»(فارسی)‎. عصر نو، ۲ آذر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  17. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام lgt وارد نشده‌است.
  18. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  19. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳.