ایل بیرانوند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ایل بیرانوند از ایلات لک‌زبان منطقهٔ پیشکوه در لرستان است. روایت‌ها دربارهٔ تبار و خاستگاه این ایل، متفاوت و گاه متضاد است. پیر اوبرلینگ در مقالهٔ ایل بیرانوند در دانشنامهٔ ایرانیکا، این ایل را لر خوانده‌است، اما در مقاله‌ای دیگر در همان دانشنامه و به نقل از اسکار مان، بیرانوندها را در شمار ایلات کُرد آورده‌است. سکندر امان الهی بهاروند، نویسندهٔ مقاله‌های بیرانوند در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و دانشنامه جهان اسلام، از هنری راولینسون نقل کرده‌است که خاستگاه کل ایل بیرانوند و نیز ایل باجولوند از موصل عراق است؛ اما اوبرلینگ برداشت متفاوتی از نوشته‌های راولینسون دارد: به نظر او راولینسون تنها خاستگاه شاخهٔ دُشیوند — یکی از دو شاخهٔ اصلی ایل بیرانوند — را از موصل عراق دانسته‌است. نوشته‌های راولینسون از قول میرزا بزرگ، حاکم لرستان، بوده‌است. بنا بر تاریخ شفاهی بیرانوندها، آن‌ها از نسل مهاجری به نام هجیالی از حجاز عربستان هستند؛ اما امان الهی بهاروند معتقد است خاستگاه مکانی بیرانوندها را باید در مناطق درون یا برون مرزی غرب ایران جست. بیرانوندها امروزه اغلب در استان‌های لرستان، خوزستان و ایلام سکونت دارند، به‌ویژه در خرم‌آباد، بروجرد، دهلران، و دره‌شهر.

تاریخ[ویرایش]

تبارشناسی[ویرایش]

راولینسون و علی‌اکبر دهخدا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات کرد معرفی می‌کنند.[۱][۲] دانشنامه ایرانیکا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات لر با اصالتی کردتبار معرفی می‌کند.[۳][۴] در مقاله عشایر دانشنامه ایرانیکا از ایل بیرانوند به عنوان یکی از ایلات کرد تبار غرب ایران نام برده شده‌است[۱] بر اساس گفته‌های محلی که از اساس نادرست است، بیرانوندها از نسل مردی عرب از ساکنان حجاز هستند. این فرد پس از سکونت در لرستان و ازدواج با دختر یک خان دارای دو فرزند پسر به نام‌های بیران و باجول شد که از نسل آنها ایل‌های باجلوند و بیرانوند به وجود آمده‌است.[۵] با توجه به سفر راولینسون به لرستان در حالی که تنها پنج نسل پس از بیران (جد بزرگ بیرانوندها) می‌گذشته این گفته‌های محلی از اساس نادرست است.[۵] کارل ریتر زبان شناس المانی ایل بیرانوند را به همراه سلسه و دلفان بزرگترین ایلات پیشکوه و از ایلات لک به شماره اورده است [۶][۷][۸] لیدی شل محقق انگلیسی در کتاب Glimpses of life and manners in Persia از بیرانوند نام میبرد و ان هارا از قوم لک میداند [۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲][۱۳]ویلسون بیرانوند‌ها را قوی ترین ایل لرستان دانسته است.[۱۴]هنری فیلد نیز آن‌ها را لک دانسته است و از گفته ویلسون و رابینو هم در این مورد نقل قول میکند.[۱۵] [۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰] رابینو میگوید بیرانوندها لک هستند.[۲۱]

تاریخچه ایل بیرانوند[ویرایش]

افشاریان[ویرایش]

با بررسی زمین های که هم اکنون در مالکیت بیرانوند و باجلان هست حاکی از ان است این اراضی متعلق به ایلات لر زبان همچون چگنی ساکی کوشکی و غیره بوده است این اراضی از زمان اقشاریه به تدریج در لرستان به تصرف ایلات لک همچون بیرانوند و باجلان درامده است[۲۲]

دوره زندیه[ویرایش]

بیرانوندها به همراه باجلوندها از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل‌گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند و در هرج و مرج اوایل حکومت قاجار به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۵][۲۳]

دوره قاجار[ویرایش]

آغاز حکومت قاجارها
پس از انقراض سلسله زندیه بیرانوندها به لرستان بازگشتند و چون در آن زمان آقامحمدخان قاجار، چگنی‌ها را از منطقه هرو به نواحی قزوین تبعید کرده بود. ایل همراه با سگوندها به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.
دوره ناصرالدین شاه

این دوره سرآغاز نقش آفرینی ایل بیرانوند در منطقه لرستان است. دوران حکومت خانلر میرزا بر خوزستان و لرستان که مصادف با نخستین سالهای پادشاهی ناصرالدین شاه بود. حسنیعلی خان بیرانوند جد خوانین زینبی و حیدری توسط حتشام الدوله به دستور امیر کبیر اعدام شد.[۲۴] یکی از وقایع مهم تاریخ ایل بیرانوند و تاریخ لرستان در عصر قاجار فرومانروایی مسعود میرزا ظل‌السلطان پسر ناصرالدین بر ولایت خوزستان و لرستان است. خان‌های لرستان طی تلگرافی به ناصرالدین شاه از وی درخواست می‌کنند که از حکومت ظل السطان بر ولایت خوزستان و لرستان صرف نظر کند. همین تلگراف سبب خشم ظل السطان می‌شود و وی به این موضوع در کتاب خود تاریخ مسعودی اشاره می‌کند. ظل السطان با لشکر عظیم خود به لرستان می‌آید و خوانین لرستان که در بین‌شان اختلاف افتاده به دو دسته تقسیم می‌شوند. گروهی که رهبری آن‌ها بر عهده اسدخان فیلی بیرانوند است. مورد غضب ظل السطان قرار می‌گیرند و چندین تن از خوانین بیرانوند و سگوند رحیم خانی که شاخص‌ترین آنها اسدخان بیرانوند و سردارخان سگوند هستند. اعدام می‌شوند.[۲۵][۲۶] در همین زمان نیروهای عشایر بیرانوند و سگوند رحیم خانی به اردو ظل السطان حمله‌ور می‌شوند ولی بدیل برتری نیروهای ظل السطان در کمیت و کیفیت شکست خورده و عقب‌نشینی می‌کند.[۲۷][۲۸] مهمترین واقعه دیگر در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و حکمرانی نظام الملک بر خوزستان و لرستان اعدام مهرعلی خان فرزند اسدخان بیرانوند و پدر علی مردان خان بود. در دوران حکومت نظالم السطنه مافی بر خوزستان و لرستان مردم لرستان به سبب ناراضیتی از حکومت وی دست به شورش می‌زند. ایل بیرانوند در این شورش و شکست نیروهای نظام السطنه نقش کلیدی داشتند. در درگیری که در حسن‌آباد بین مردم خرم‌آباد و نیروهای نظام السطنه مافی روی می‌دهد. اردوی وی توسط شیخ علی خان بیرانوند شکست می‌خورد و همین اوضاع سبب خلع نظام السطان از حکومت لرستان و خوزستان می‌شود. جنگ سراب دارا از وقایع مهم عصر قاجار است. این جنگ مابین نظام السطنه مافی و قوای والی پشتکوه و نیروهای عشایر سلسله و سگوند و خوانین علی محمدی بیرانوند و حیدری از یک سو و قوای ایل بیرانوند از سوی دیگر در منطقه سراب دارا هرو رخ داد. تنها نتیجه این جنگ صلح بین دو طرف بود. از آغاز جنگ جهانی دوم تا کودتا رضاخان را می‌توان اوج قدرت ایل بیرانوند در پیشکوه و پشتکوه دانست.[۲۹]

دوره پهلوی[ویرایش]

در این دوره قوای اصلی لرستان ایل بیرانوند با محدود همکاری از ایل های سگوند، پاپی‌ و چگنی‌ در شورش سال ۱۳۰۲ علیه نیروهای دولتی حکومت پهلوی شرکت داشتند که نتیجه شورش سرکوب و شکست عشایر به خصوص ایل بیرانوند بود.[۳۰]

جغرافیای سکونت[ویرایش]

سکونتگاه مرکزی ایل، بخش بیرانوند و بخش مرکزی شهرستان خرم‌آباد است اما مردمان بیرانوند علاوه بر این بخش‌ها، در مناطق دیگری نیز پراکنده‌اند، از جمله شهرستان دوره، بخش الوار گرمسیری، بخش زاغه، شهرستان دره شهر، شهرستان دهلران، آبدانان، اندیمشک و دشت سیلاخور.[۳۱]
عده‌ای از بیرانوندها را حدود سال ۱۳۰۵ شمسی به قم، ساوه و اطراف کاشان برای شهرنشینی کوچ داده‌اند.

افراد سرشناس بیرانوند[ویرایش]

تیره‌ها[ویرایش]

ایل بیرانوند به دو شاخه اصلی آلاهینان (آلاینان) و دشائینان (دشی نو) تقسیم می‌شود که این دو شاخه خود دارای تیره‌های مختلف است.[۵][۳۴]

خوانین[ویرایش]

  1. سپهوند
  2. حسین علیخانی (اعظمی، اسدیان، حیدری، خسروی و رستمی)
  3. عزیز
  4. مرادی[۳۵]

دشائینان[ویرایش]

  1. پیرداده (نایب زاده)
  2. چغلوند
  3. رش
  4. شلکه (اهورا قربانی)
  5. شعبان
  6. شاهوردی
  7. لری
  8. دیوکان
  9. دلیران

آلائینان[ویرایش]

به دو دسته مال اسد، اصل مرز و مال قباد تقسیم می‌شوند.[۳۶]

  • مال اسد:
  1. مهراب
  2. کر
  3. بارانی
  4. زید علی
  • مهراب:
  1. میخک
  2. چرمارن
  3. کوسه
  4. زنجفیل
  5. صفر
  6. دارچین
  • کر:
  1. گلاب
  2. عودعلی
  3. یاسم
  4. کرسیاه
  5. ایمانقلی
  6. مازیم
  7. کاظم بگ
  8. کر الانی
  • مال قباد:
  1. یاراحمد
  2. شمس الدین
  3. سبزعلی
  4. جوجه‌وند
  5. چلوی
  • بارانی:
  1. شفیع
  2. جغافری
  3. حافظ
  4. شرفبگ
  5. برجه
  6. بایمدر
  7. هنی
  8. هراتی
  9. درگسان
  • زیدعلی:
  1. گنجعلی
  2. چراغعلی
  3. محمدعلی
  4. عینعلی
  5. کرمعلی
  • یاراحمد:
  1. متش
  2. مصطفی‌وند
  3. بور
  4. تاری
  5. نقی
  6. حسین بگ
  7. بزن
  8. اصل مرز
  • متش:
  1. حسنی
  2. سلطان ویس
  3. رشید
  4. باله
  5. نصیر
  6. مطا
  • مصطفی وند:
  1. پیغمبری
  2. بهرام قلی (خله‌وند)
  3. شیخه
  4. سیزده
  5. شهولی
  6. شمس الدین:
  7. سوزوار
  8. باقر
  9. علی قدم
  10. میمون
  11. سوخته
  12. اصل مرز
  13. دره چی
  14. کدخدا علی‌پناه
  15. میرحیاتی
  16. زارعلی
  17. کدخدا محمدجعفر
  18. کدخدا الله
  19. کدخدا بردعلی کر (بردعلی الماس)
  20. سبزعلی
  21. کدخدا ملااسدالله
  22. منسها
  23. جوجه وند
  24. شمس‌الدین
  25. رادل
  26. تاری‌ها
  27. بی‌بی طلایی
  28. چغلوند
  29. شیخه
  30. عباس‌قلی خان
  31. خسروخان
  32. جمشیدخانی
  33. سهراب
  34. زیدعلی
  35. کتر
  36. کدخدا ابوطالب
  37. محمد قلیجان
  38. محمدخان
  39. مس‌وند
  40. علی محمدخانی
  41. شبان
  42. سیاهوردی
  43. حور مردای
  44. میرزا خان

جستارهای وابسته[ویرایش]

مردم لک

منابع[ویرایش]

  1. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  2. «بیرانوند». لغتنامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  3. «BAYRĀNAVAND». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  4. «KURDISH TRIBES». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ «بِیْرانْوَن (بِیْرِنْوَن)». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۳. 
  6. https://books.google.co.uk/books/content?id=bMNjMIteErYC&pg=PA216&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U0bYVyVWb0YE6sCi-GXcjN-hOUNPg&ci=79%2C96%2C909%2C588&edge=0
  7. I Die Pischkuh 38 0V Familien bestehen aus 4 Tribus Unterabthei Fa n ienz hi ingeii Sommer und Win 1 Dilfun 15 00 6 terlager s bei Rawlinson 2 Silasila 15 3 l st p 107 meist un 3 Wala Giriva 6 4 bekannte Ortsnamen 4 A malah 200 9 z diese letzteren sind Dil Nischin welche zu Khorramabad Kronland bebauen auch zu Seimarrah Ferhan Kuhdascht sie wandern nicht mehr II Die Puschtikuh 12 00 Familien gehören zu einem TribuS den Faili in 5 Abtheilungen Abhängig von ihnen sind 6 die Bajilan und 7 Bairanawand 4500 Familien und 8 dieHulilani 1500 Familien welche letzteren in den Umgebungen von Kermanschah Hausen und dem Gouvernement 500 Mann Fußvolk stellen 216 West Asien II Abtheilung IV Abschnitt 19
  8. صفحه 216 Die Erdkunde Asien, Klaien, Arabien
  9. The following are only a few of the tribes of Little Looristan Gerawend 1500 tents Jelalawend 1500 tents Osmanawend 1800 tents Shakhawend 700 tents Balawend 800 tents Veeranawend 600 tents Del an 12,000 tents Feilee 12,000 tents Habeebawemd 1500 tents Seelaseel a large tribe AmaWi Bajelan Leks Ardelan is a province on the west of Persia inhabited almost exclusively by Koords who during the last and the present reign have been completely reduced to subjection
  10. https://books.google.co.uk/books/content?id=zYZi0qSfHxoC&pg=PA402&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U1c4xN0hrHvWsloEl5GWs3CtQk6MQ&ci=143%2C150%2C821%2C692&edge=0
  11. https://books.google.co.uk/books/content?id=zYZi0qSfHxoC&pg=PA401&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U1CmB_S9Qz84Ak2sJpUMGHFNbfTqA&ci=2%2C322%2C965%2C1297&edge=0
  12. https://archive.org/stream/glimpsesoflifema00sheiiala#page/94/mode/2up
  13. http://digital.library.upenn.edu/women/sheil/persia/persia.html#noteB
  14. «BAYRĀNAVAND». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  15. Rabino suggested that the Dilfan, Silsileh, and Bairanawand might be Leks.- The Ali Illahi sect had many adherents among Leks and Kurds
  16. http://www.biodiversitylibrary.org/item/30793#page/183/mode/1up
  17. https://books.google.com/books?id=ISAMAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Contributions+to+the+anthropology+of+Iran,+Volume+29&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjnnqql5_fTAhUDZCwKHeL9CxUQ6AEIKzAB#v=onepage&q&f=false
  18. Contributions to the anthropology of Iran صفحه 175
  19. هنری، فیلد. مردم شناسی ایران. تهران: انتشارات کتابخانه ابن سینا، 1343. صفحه 216 و 217. 
  20. https://archive.org/stream/contributionstoa291fiel#page/182/mode/2up/search/bairanawand
  21. https://archive.org/stream/contributionstoa291fiel#page/174/mode/2up/search/bairanawand
  22. http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/8285
  23. چگنی، فرهاد. ایل سگوند، نام و تاریخ آن. کیهان فرهنگی، ۱۳۷۸. ۶۶، ۶۷پایگاه مجلات تخصصی نور. 
  24. ولی زاده معجزی، مسعود میرزابن ناصر. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  25. ظل السلطان، مسعود میرزابن ناصر. تاریخ سرگذشت مسعودی: زندگی‌نامه و خاطرات ظل السلطان. تهران، ۱۳۲۵. 
  26. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  27. ظل السلطان، مسعود میرزابن ناصر. تاریخ سرگذشت مسعودی: زندگی‌نامه و خاطرات ظل السلطان. تهران، ۱۳۲۵. ۲۷۴،۲۷۳. 
  28. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  29. ولی زاده معجزی، محمدرضا. حمید رضا دالوند. تاریخ لرستان روزگار قاجار. مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. 
  30. ستوده، سیدیدالله. شورش لرستان. ج. نخست. خرم‌آباد: شاپورخواست، ۱۳۹۱. ۱۱۰. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱. 
  31. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  32. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  33. «مردگان این سال، عاشق‌ترین زندگان بودند!»(فارسی)‎. عصر نو، ۲ آذر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  34. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام lgt وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  35. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  36. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره کل امور عشایر استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳.