گیوه

یک نمونه گیوه در موزه مردم‌شناسی کرمانشاه

کلاش (گیوه) کُردی

گیوه نوعی پاپوش تابستانی، سبک، بادوام و مناسب برای راهپیمایی‌های طولانی، دارای قدمت طولانی در میان مردم ایران است و در نقش برجسته‌های دوران هخامنشی همچون تخت جمشید و کاخ اپادانا نیز دیده می‌شود. گیوه در اصل در میان مردم زاگرس‌نشین به ویژه مردان اقوام کرد و لر رواج دارد و از جمله صنایع دستی استان‌های مرکزی (شهرهای اراک و سنجان)، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کردستان، کرمانشاه، همدان، ایلام، فارس، همدان، قزوین ،زنجان ایلام کرمانشاه، و آذربایجان غربی است. همهٔ مراحل ساخت این پاپوش، دستی است و عموماً از نخ قالی، نخ ابریشم و زیرهٔ آن از پارچه، چرم یا لاستیک است. کرد به گیوه کلاش و لُرها به گیوه آژیه یا کِلاش می‌گویند. بر اساس شواهد تاریخی، قدمت این پاپوش به دوران مادها و پیشتر از آن بازمی‌گردد و در سنگ‌نگاره‌های پارسَه (تخت‌جمشید) نیز دیده می‌شود. در گذشته، گیوه را بیشتر روستاییان و کشاورزان می‌پوشیدند، ولی امروزه به دلیل زیبایی و کیفیت، به عنوان یک کفش سنتی و هنری مورد توجه گردشگران و علاقه‌مندان به صنایع دستی قرار گرفته است.

جنس گیوه

مواد سازندهٔ گیوه نخ پنبه‌ای، نخ قالی و نخ ابریشم (در شهرستان آباده استان فارس اصطلاحاً تنه نامیده می‌شود) و ضایعات چرم است. رویهٔ گیوه به‌دست زنان و با انواع سوزن‌ها (به جز سوزن خیاطی) و جوالدوز بافته می‌شود و زیره (کف گیوه) از جنس پارچه، چرم، و یا لاستیک است. جنس زیره سه نوع است:

پارچه‌ای: جنس پارچه باید از پنبه باشد و به غیر از پنبه، نمی‌توان آن را درست کرد. (هر چه پارچهٔ زیره کهنه‌تر باشد مرغوب‌تر است). در آباده به زیرهٔ پارچه‌ای «شیوه» می‌گویند. این نوع زیره کیفیت بالایی دارد.

صنعتی: افزون بر وزن کم، کیفیت نسبتاً بهتری از پارچه دارد.

چرمی: کیفیت آن به مراتب بهتر از پارچه است.

اهمیت

در مناطق کوهستانی به دلیل وجود گذرگاه‌هایی که عبور از آنها دشوار است و کم بودن راه‌های ارتباطی ماشین‌رو، زندگی بر پایهٔ دامداری و کشاورزی، و نیاز به جابجایی‌های فراوان در فصل‌های بهار و تابستان و پائیز (فصل‌های کاری) پاپوشی را می‌خواهد که سبک، راحت، مقاوم، خنک و نیز ارزان باشد. خود منطقه عشایری، روستائی و جوامع نیمه شهری با امکانات موجود منطقه می‌تو، و تا حدی خودکفا بوده و تا حد خود مصرفی بتوانند به تولید آن اقدام کنند. پاپوشی چون گیوه بهترین پاسخ برای همهٔ این نیازها بوده و هنوز هم می‌تواند باشد زیرا:

1. همهٔ مواد اولیهٔ زیرهٔ آن در منطقه موجود است.
2. ابزار کار ساده است و به راحتی می‌توان آن را فراهم کرد.
3. بخش بزرگی از زنان منطقه را که در زمینه کارهای تولیدی مسلط منطقه قادر به فعالیت نیستند، فعال می‌کند.
4. در صورت تولید بیشتر می‌تواند حوزه آن به خارج از محدوده خود نیز کشیده شود و به جای اینکه با خروج مواد اولیه غذائی، نیازهای دیگر تأمین گردد، مواد غذائی برای اهالی باقی بماند، نوع تغذیه کامل گردد، از مقدار بیماری‌های ناشی از سوءتغذیه کاسته شود، نیروی بیشتری صرف تولیدهای مسلط منطقه گردد، راه سیاست خودکفائی بازتر شود، و نیازهای مصرفی منطقه از این راه تأمین گردد.

مواد و ابزار تولید

تولید گیوه در روستاهای منطقه بیشتر به نوع خاصی از گیوه مربوط می‌شود که زیرهٔ آن کهنه‌ای است و با نام گیوه «زیره‌ای» یا «کلاش» شناخته می‌شود. شهر «نودشه» و روستای «حجیج» در هورامان لهون از مراکز قدیمی و مهم تولید این نوع گیوه بوده است. امروزه روستای دل با جمعیتی حدود ۱۵۰۰ تن نزدیک به ۲۰۰ کارگاه گیوه‌بافی دارد. امروزه صدها تن از زنان منطقه هورامان در شهرهای پاوه و نودشه و نوسود و حتی مریوان و همهٔ روستاهای هورامان به کار گیوه‌بافی وگیوه‌چنی مشغول‌اند. آن طور که از قرائن پیدا است، گیوه برای نخستین بار در شهر نودشه درست شده است و از آنجا به طویلهٔ عراق و روستای هجیج رفته است. به‌طوری‌که می‌توان شهر نودشه را زادگاه کلاش دانست.

مواد اولیه

مواد محلی (هورمان)

بخشی از مواد اولیه مورد مصرف در گیوه‌کشی در محل تهیه می‌شود و بخشی نیز از نقاط دیگر آورده می‌شود. موادی که در محل تهیه می‌شوند:

• پوست گاو که به صورت نوارهای باریک در کف گیوه به کار می‌رود و از روستاهای اطراف و بخصوص «اسپریس» می‌آورند.
• پیه برای اینکه به درفش‌ها یا نوارهای باریک پوست مالیده شود و ضمن کار اصطکاک را از بین ببرد.
• نری گاو برای نصب در نوک و انتهای گیوه که بعد خشک شدن حالت شاخی پیدا می‌کند و استحکام گیوه را افزایش می‌دهد.
• نخ تابیده‌شده از موی بز برای بخیه‌کاری دور زیرهٔ گیوه که رویهٔ گیوه به آن بافته می‌شود؛ ولی چون مواد تولید‌شده در محل، به‌ویژه در روستای نودشه که تولید زیاد است، کفاف مصرف کار را نمی‌دهد، کمبود آن را از نقاط دیگر به‌ویژه از روستاهای چهارمحال و بختیاری، شهرهای کرمانشاه، سنندج، همدان و … جبران می‌کنند.

موادی که از خارج محل (هورمان) تهیه می‌شود

• رنگ، برای رنگ کردن پارچه‌های رویهٔ گیوه، که معمولاً از کرمانشاه، سنندج، تهران و اصفهان آورده می‌شود.
• پارچه نازک نخی، برای درست کردن فیتله‌های زیرهٔ گیوه، که از ملحفه‌های کهنهٔ بیمارستان‌های شهرهای دور و نزدیک آورده می‌شود.
• کتیرا، برای آهار دادن و منسجم‌کردن فیتله‌های زیرهٔ گیوه که بیشتر از سنندج می‌آورند.
• نخ تابیده‌شده (نخ قرقره) برای بافتن رویه گیوه که از کرمانشاه و اصفهان آورده می‌شود.
• میخ سیاه بنفش برای کف گیوه، که از شهرهای نزدیک تهیه می‌شود.

مواد آماده

پاره‌ای از این مواد را گیوه‌کشان بدون اینکه کاری روی آن انجام دهند به کار می‌برند، مانند پیه، نخ قرقره، چرم دباغی‌شدهٔ گاومیش (که فقط دوربری می‌شود)، رنگ (رنگ شیمیائی آماده‌شده در کارخانه)، زیره‌های پلاستیکی که در کارخانه‌های تهران تولید می‌شود، میخ سیاه بنفش، کتیرا (که فقط در آب می‌خیسانند)، چسب و نخ قرقره. روی پاره‌ای دیگر از مواد استادکاران و کنندگان کار فعالیت‌های اولیه‌ای انجام می‌دهند تا در گیوه کشی قابل استفاده باشد که عبارتند از:

• پوست، که باید ابتدا خشک و سپس رشته‌رشته و در پایان موزدائی و سپس پیه‌مالی شود.
• نری گاو، که باید ابتدا پوست‌کنی، سپس خشک، دوباره اندکی نم‌دار و سپس قطعه‌قطعه شود.
• پارچهٔ نخی که باید ابتدا رنگ و سپس رشته‌رشته و بعد از آن تبدیل به فیتله شود.
• موی بز، که در پاره‌ای موارد به‌دست زنان تابیده شده و تبدیل به ریسمان‌های نازکی می‌شود، یا اینکه کلاً از روستاهای اطراف تهیه می‌گردد.

انواع گیوه

کلاش کردی کرمانشاه

در استان کرمانشاه و کردستان بافت پنج نوع گیوه معمول است که شامل:

گیوهٔ زیره‌پارچه ای، گیوهٔ زیره‌آجیده، گیوهٔ زیره‌چرمی، گیوهٔ زیره‌لاستیکی، و گیوهٔ رویه‌ابریشمی است.

گیوهٔ زیره‌پارچه ای: در پاوه و در منطقه اورامانات گیوه‌کشی و تولید گیوهٔ زیره‌پارچه‌ای مرسوم است و در روستاهای[[ هجیج و نودشه]] که از مراکز قدیمی و مهم تولید این نوع گیوه می‌باشد تولید می‌شود. کار گیوه‌کشی در دو مرحله کارگاهی و خانگی انجام می‌شود، اعمال کارگاهی آن درمغازه‌ها و با ابزارهای گوناگون و همیشه به‌دست مردان انجام می‌گیرد و کلاً مربوط به زیرهٔ گیوه است و به علت اینکه ساختن زیرهٔ گیوه مستلزم نیروی زیاد و مهارت کافی می‌باشد و یک کار فنی و تخصصی و سنگین است فقط به‌دست مردان انجام می‌گیرد. عملیات خانگی بر روی رویه به‌دست زنان و مردان انجام می‌گیرد و ابزار آن تنها یک سوزن است. همچنین نوعی گیوه به نام گیوه هورامی اورامانات کرمانشاه به‌دست گیوه‌بافان هورامان با تکه‌های پارچه به هم دوخته شده با رودهٔ دام به هم بافته می‌شود.

گیوهٔ زیره‌آجیده (ملکی): گیوه‌ای‌ست که زیرهٔ آن با نخ پرک آج خورده است و از استحکام زیادی برخوردار است، در زمستان و تابستان روی یخ و سنگ محکم به زمین می‌چسبد و در شرایط طبیعی منطقه و نوع فعالیت کوهستانی کارایی دارد. زیره این گیوه به‌دست سه کارگر زن تولید می‌گردد. یک کارگر دور گیوه را می‌بافد، کارگر دوم رویه گیوه را می‌بافد، و کارگر سوم دم‌گیر یا شیرازه که از قسمت تکمیلی گیوه می‌باشد را می‌بافد. پس از ساختِ زیره، رویهٔ آن را زنان با سوزن می‌چینند. این گیوه در قدیم در شهرهای تویسرکان و نهاوند که جز استان همدان بودند متدوال‌تر بود. یکی از مهم‌ترین منطقه‌های تولید این گیوه در قدیم شهر کرمانشاه بوده که این پاپوش در آنجا با نام گیوه ملکی شناخته می‌شود.

گیوهٔ زیره‌چرمی: این گیوه اندک‌اندک جایگزین گیوهٔ زیره‌آجیده شده و زیرهٔ آن یک تکه از چرم گاومیش است که به اندازهٔ پا در اندازه‌های گوناگون بریده می‌شود، و رویهٔ آن همچون گیوه‌های دیگر سوزنی است.

گیوهٔ زیره‌لاستیکی: از نزدیک به ۱۵۰ سال پیش‌ گیوه با زیرهٔ لاستیکی، که از لاستیک‌های فرسودهٔ خودرو فراهم می‌شد، به دلیل ارزانی و دوام آن در میان عشایر رونق پیدا کرد، ولی به علت گرم‌شدن زیرهٔ آن، بافت این نوع گیوه کم‌کم از رونق افتاد و بیشترین کاربرد آن در فصل زمستان و در مناطق روستایی است.

گیوهٔ رویه‌ابریشمی: بیش از ۵۰ سال است که در شهر کرمانشاه معمول شده و در کنار نان برنجی میانِ سوغاتی‌های کرمانشاه جای دارد، رویه آن از نخ ابریشمی الوان تهیه می‌شود و هم‌اکنون به دلیل وارد نشدن نخ ابریشم به کشور و هزینهٔ بالای تولید آن ویسکوز، پرلون و نخ پلاستیکی جایگزین آن شده‌ست. این نوع گیوه، کفشی خانگی و بیشتر زنانه است. نقش‌های معروف آن ترمه، برگ بیدی، زربافت، توت‌فرنگی، پرچمی، نوری، پروانه، و کوزه‌ای است رویهٔ آن با قلاب بر روی کفه بافته می‌شود.

گیوه ملکی و اجزای آن

از انواع گیوه‌ها گیوه ملکی است که هنوز در شهر زرقان تولید می‌شود و نیز گفته می‌شود تا همین سال‌های اخیر در روستای زفره تولید می‌شده است. گیوه ملکی از سه قسمت تشکیل شده است:

1. رویهٔ گیوه: بافتنی‌ای که از پنبه تهیه می‌شود و بسیار مستحکم و زیباست. چون مواد اولیهٔ بافت آن پنبه می‌باشد این گیوه خنک و نرم است. رنگ این بافتنی همیشه سپید بوده است.
2. کناره یا دورهٔ گیوه: این قسمت که میان رویه و زیرهٔ گیوه است و این دو را به هم محکم پیوند می‌دهد از جنس چرم کلفت ساخته می‌شود. چرم گیوه از پوست حیوانات گوناگونی مانند گاو، گاومیش، و شتر و دیگر حیواناتی که دارای پوست کلفت و محکم هستند، فراهم می‌شود.
3. زیرهٔ گیوه: از پارچه‌های محکم و به هم تنیده شده ساخته می‌شود و بسیار با دوام است. رنگ زیره بیشتر سیاه یا بنفش است. به دلیل گرانی گیوه‌های ملکی، گیوه‌های دیگری با کف لاستیکی هم ساخته می‌شوند که ارزش و اصالت تاریخی ندارند. نکتهٔ جالب در بافت گیوه ملکی این است که هر دو لنگهٔ آن همانند هستند و چپ و راست ندارد.

منابع

• صنایع دستی> به تفصیل> گیوه پورتال سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه
• گیوه زنجان -> وب سایت گیوه سبز