سگوند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

سگوند به قولی برگفته از سکا به معنی دلیر و شجاع[۱] یک ایل لرساکن غرب و جنوب غرب ایران است.[۲][۳][۴] گستره سکونتگاه ایل از جنوب استان کرمانشاه (منطقه سکاوند)، نواحی مرکزی استان لرستان تا شمال استان خوزستان می‌باشد.[۴] جغرافیای سکونت سگوندها در دوره قاجار تا دشت هُرو در جنوب بروجرد گسترده بوده‌است.[۱] جمعیت ایل به صورت طایفه‌های کوچک و متعددی گسترش یافته‌است.
گویش سگوندها به عنوان بخشی از باجلان‌ها، زبان باجلانی است.[۴] باجلانی یکی از شاخه‌های زبان لکی است.[۵][۶] سگوندها هم‌اکنون به زبان لری سخن می‌گویند.[۱][۷] هنری راولینسون سگوندها را از ایل باجولوند و خاستگاه آنان را به همراه ایل بیرانوند، موصل عراق می‌داند و معتقد است بیرانوندها و باجولوندها را در قرن دوازدهم یعنی در اواخر حکومت صفویه یا در زمان افشاریه از نواحی موصل به لرستان آمدند.[۸] دانشنامه ایرانیکا و علی‌اکبر دهخدا نیز سگوند را یک ایل کرد معرفی می‌کنند.[۳][۲]

ریشه یابی نام[ویرایش]

نام سگوند که دگرگون شده سکا است و نخست به صورت سکوند نوشته می‌شده‌است. سگوند در تلفظ طوایف لرستان «سی ون» است و نامی برای سکاها است[۱] و ترکیبی آن سکستان و سگزی است. نظیر این نام‌گذاری را در مورد نام سیستان نیز می‌بینیم که قبلاً بنا بر ریشه سکایی، سگستان بوده و عرب‌ها آن را سجستان تلفظ می‌کردند و بعدها در زبان فارسی سگستان تبدیل به سیستان شده‌است.
نام «سی ون» نیز در فارسی تبدیل به سگوند شده‌است. ترک‌ها نام سگوند را در زبان ترکی آیت وند و ایتیوند و ایوتوند و آیتی ون، یعنی همان سگوند نامیده‌اند.[۱]

تاریخ[ویرایش]

ریاست[ویرایش]

محمدحسین خان رحیم‌خانی، شخصی که در میانه تصویر مدال شجاعت بر سینه دارد

تاریخ ایل سگوند نشان می‌دهد که این ایل در دوره‌های مختلف به صورت خان و رعیتی اداره می‌شده و برخلاف برخی از ایل‌های لرستان، خان بودن در میان سگوندها نشانه نجیب‌زادگی و دلیل بر محترم بودن خان‌ها بوده‌است.[۱] تا دوره سلطنت محمدشاه قاجار یعنی بین سال‌های ۱۲۱۳ تا ۱۲۲۷ هجری شمسی ریاست ایل به دست خانواده علی دوست‌خان بود که پس از مرگ محمدحسن‌خان، طایفه مختوا ریاست ایل سگوند را به دست گرفت و تا پایان اداره ایل به صورت خان و رعیتی، خان‌های ایل از طایفه مختوا بودند اما پس از آن اختلاف‌هایی به وجود آمد و ایل به دو جمعیت علی‌خانی و رحیم‌خانی تقسیم شد.[۹]

تبارنامه خان‌های سگوند که از پسران حاجی خداداد بوده‌اند.[۹] افرادی که در کنار نامشان حرف (رئیس) قرار گرفته‌است در یک دوره خان ایل سگوند بوده‌اند.[۹]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
حاج خداداد
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مهدی‌خان
 
 
 
حیدرخان
 
 
 
 
رحیم‌خان
(رئیس)
 
 
 
 
 
حاجی‌علی‌خان
(رئیس)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
رستم‌خان
(رئیس)
 
 
محمدحسن‌خان
 
 
 
شیرمحمدخان
(رئیس)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
گداخان
(رئیس)
 
 
اگورخان
(رئیس)
 
 
 
فتح‌الله‌خان
(رئیس)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
حسین‌خان
 
 
 
 
حسن‌خان
(رئیس)
 
 
خان‌جان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
صادق‌خان
(رئیس)
 
 
غلام‌خان
(رئیس)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
شیرمحمدخان
 
محمدحسین‌خان
(رئیس)

دوره زندیه[ویرایش]

سگوندها به عنوان بخشی از باجلوندها به همراه بیرانوندها از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل‌گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند و در هرج و مرج اوایل حکومت قاجار به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۴]

دوره قاجار[ویرایش]

پس از بازگشت ایل‌های باجلوند (سگوندها) و بیرانوندها به لرستان، سگوندها با ایل ساکی برای تصاحب منطقه بالاگریوه وارد نبرد شدند که نتیجه آن کشته شدن حسین‌خان ساکی رئیس ایل ساکی و تصرف بالاگریوه توسط ایل سگوند بود.[۴] پس از این شکست ساکی‌ها در لرستان و خوزستان پراکنده شده و بخشی از آن‌ها به عنوان یکی از طوایف سگوند درآمدند.[۴]

دوره پهلوی[ویرایش]

سگوندها در کنار بیرانوندها، پاپی‌ها و چگنی‌ها در شورش سال ۱۳۰۲ علیه نیروهای دولتی حکومت پهلوی شرکت داشتند که نتیجه شورش سرکوب و شکست عشایر لر بود.[۱۰]

مشاهیر[ویرایش]

از مشاهیر ایل سگوند می‌توان به فتح‌الله پورسرتیپ نایب رئیس مجلس شورای ملی،[۱۱] محمد پورسرتیپ سفیر ایران در اتریش، اسپانیا و سوریه[۱۲] و محمد عالیخانی سفیر ایران در هند و ایالات متحده آمریکا و اندونزی[۱۳] قدرت‌الله ایمانی نماینده مردم خرم‌آباد در دوره هفتم مجلس شورای اسلامی و سیف الدین آشتیانی هنرمند لرستانی و عضو اسبق شورای شهر خرم‌آباد اشاره کرد.

تقسیم‌بندی[ویرایش]

سکوندها یکی از پنج ایل باجلان ساکن لرستان است.[۱۴] باجلان به پنج ایل عمده تقسیم می‌شود که عبارتند از:[۹]

  • سکوند
  • دالوند
  • قائدرحمت
  • آروان
  • یاراحمدی

سگوند

  • عالی خانی
  • رحیم خانی
  • مهدی خانی
  • حیدر خانی
«طوایف سکوند عالی خانی»
[۹]
  • عالیخانی
  • خداوردی
  • زینل
  • مختار
  • پنبه خور
  • پیامنی
  • علاوند
  • سیکهوند
  • نباتوند
  • کوسهوند
  • زرینی
  • علیدوست
  • فقیر
  • قلی
  • ماکنعلی
  • مختوا
  • عینلوند
  • سلاورزی
  • همیوند
  • حسن گایار
  • چوغاسی
  • تجار
  • رومانی
  • دلی
  • کرد
  • چکمه سیاه
  • ساکی
  • قپال سی
  • بگری
«طوایف سکوند رحیم خانی»
[۹]
  • حاجی مشه
  • خداوش
  • محسین
  • حاتم بایندر
  • شریف
  • کوکالی
  • سیفلان
  • شانیار
  • فهلوان
  • سگوند خرده
  • میربگ
  • راق
  • خدکه
  • خرگوشه
  • میراخور
  • مکی
  • هاشم
  • کرزبر
  • میرزاعوس
  • نوکرامرا
  • چارمیر
  • شهرمیر
  • چمال

سکونتگاه ایل سکوند در لرستان: شامل منطقه دهستان ازناسکوند، مهمیل، بخش زاغه، کیان، دهستان کرگاه، چم انجیر و تنگ فنی پلدختر می‌باشد. از دیگر سکونتگاه‌های سکوند می‌توان به روستاهای روستاهای چزال، دیناروند، پل بابا حسین در میان ایل دیرکوند شمال خوزستان و منطقه کرگاه در جنوب شرقی شهر خرم‌آباد نام برد. سکونتگاه ایل سکوند در خوزستان: شاملاندیمشک، شوش، دزفول، دهستان‌ها و روستاهای بخش الوار گرمسیری و شهرک بهرام می‌شود؛ که حماسه‌های سواران آهودشت و هرموشی آن زبان زد خاص و عام است. به‌طور کلی پراکندگی نسبی سکوندها در میان مناطق سلسله و دیگر مناطق استان لرستان مشهود است.[۱۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ اردشیر سگوند. «ایل سگوند و پیوند آن با قوم باستانی سکاها». پایگاه مجلات تخصصی نور. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «KURDISH TRIBES». دانشنامه ایرانیکا، ۱۶ ژوئن ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۵. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «سگوند». لغت‌نامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ چگنی، فرهاد. ایل سگوند، نام و تاریخ آن. کیهان فرهنگی، ۱۳۷۸. ۶۶، ۶۷پایگاه مجلات تخصصی نور. 
  5. «BĀJALĀN». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  6. «Kurdish language». Britannica Encyclopedia. بازبینی‌شده در مارس ۲۰۱۰. 
  7. «ایلات وطوایف لرستان». وب سایت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۶ مهر ۱۳۸۹. 
  8. راولینسون، هنری لرزیک. سفرنامه راولینسون: گذر از ذهاب به خوزستان. ترجمهٔ سکندر امان‌اللهی بهاروند. تهران: ترجم، ۱۳۶۲. ۱۵۲. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ ۹٫۵ قایم مقامی، جهانگیر. جغرافیای بلاد و نواحی، عشایر خوزستان (قبائل سگوند). زبان و ادبیات یادگار، ۱۳۲۳. پایگاه مجلات تخصصی نور. 
  10. ستوده، سیدیدالله. شورش لرستان. ج. نخست. خرم‌آباد: شاپورخواست، ۱۳۹۱. ۱۱۰. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱. 
  11. کاظمی، مشاهیر لر، ۲۴۱.
  12. کاظمی، مشاهیر لر، ۲۴۲.
  13. کاظمی، مشاهیر لر، ۲۴۳.
  14. ایل باجولوند
  15. «ایلات و طوایف کوچنده لرستان». وب سایت اداره کل امور عشایری استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۶ مهر ۱۳۸۹. 

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]