ایل خزل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو


بیشتر منابع ایل خزل را یکی از ایلات کُرد می‌دانند.[۱][۲][۳][۴][۵][۶]دائرةالمعارف بزرگ اسلامی این ایل را یکی از ایلات لر که به زبان لکی تکلم می‌کنند معرفی می‌کند.[۷] دانشنامه ایرانیکا خزل‌ها را مخلوطی از کردها و لرها دانسته است.[۸] جرج کرزون و مس بیل نیز بر اساس نظریه‌ای خزل‌ها را از طایفه بوکریدی (خزائی) از کردهای ساکن عراق می‌دانند و زبان آن‌ها را زبان کردی ذکر می‌کنند.[۹][۱۰] خزل‌ها در استان ایلام، استان کرمانشاه، استان لرستان و استان همدان زندگی می‌کنند.[نیازمند منبع]

خاستگاه قومی[ویرایش]

دربارهٔ خاستگاه قومی خزل‍ها به طور قطع و یقین نمی‌توان سخن گفت. برخی نام آنها را بر گرفته از خضر نبی دانسته‌اند. همچنین برخی طبق یک روایت افسانه‌ای نسب آن‌ها را به رستم پهلوان رسانده‌اند. گروهی نیز آن‌ها را از طایفه عرب خزعل می‌دانند که هنگام فتح ایران به دست اعراب به نهاوند آمدند و سپس به شیروان - چرداول مهاجرت کردند. بر اساس روایات محلی خزل‌ها نسب خود را به ابوالفضل و بنی هاشم می‌رسانند.[۱۱]

سکونتگاه[ویرایش]

ایل خزل از ایلات کرد استان ایلام است و مکان اولیه آنها کردستان عراق بوده است[۱۲] این ایل در استان ایلام با زبان کردی تکلم می‌نماید اما بخشی از ایل خزل که به شهرستانهای نهاوند و ملایر مهاجرت کرده‌اند در اثر همنشینی با اقوام بومی آنجا گویششان بیشتر به سمت لکی متمایل شده است.[۱۳] سکونتگاه اصلی ایل خزل در شهرستان شیروان-چرداول و بخش مرکزی استان ایلام است.[۱۴]

بخش خزل در قسمت جنوبی استان همدان و در غرب شهرستان نهاوند واقع شده است. بخش خزل شامل شصت و یک روستا است و مرکز این بخش، شهرک فیروزآباد است. بخش خزل به دو دهستان اصلی تقسیم می‌شود. دهستان خزل سولگی در قسمت شرقی که در تقسیمات کشوری متعلق به استان همدان (شهرستان نهاوند) است و دهستان خزل در قسمت غربی که به استان کرمانشاه ملحق شده است.[نیازمند منبع]

بخشی از این مردم در استان کرمانشاه ساکن شهرستان قصر شیرین و ماهیدشت و صحنه و کنگاور هستند. آنها در زمان رضاخان از ایلام به این شهرستان کوچانده شده‌اند. همچنین ساکنان دهستان فعله گری در بخش کلیائی استان کرمانشاه ازلحاظ قومی خزل شمرده می‌شوند.[نیازمند منبع]

در زمان نادر شاه افشار به منظور حفاظت از مرزهای شرقی نیز تعداد زیادی از طوایف خزل از نواحی غربی ایران به شرق ایران کوچانده شده‌اند.[نیازمند منبع]

مشاهیر ایل خزل در استان کرمانشاه و نهاوند[ویرایش]

  • شاهزاده محمد میرزا خزایی شاهزاده قاجار و از مالکان مهم نهاوند که به دستور رضا خان اعدام شد. او از طرف مردم محلی به براگوجر و کوخا براگوجر معروف است و در ناحیه برجکی از توابع نهاوند سکونت داشته است.
  • امیر ارسلان خان خزل داماد شاهزاده امام قلی عمادالدوله حاکم کرمانشاه که به دستور امیرکبیر ۵ سال والی کرمان بود و با لقب سپهسالار شناخته می‌شود.
  • کیومرث امیری کله جویی از شاعران بزرگ و نامدار لک است که در فیروزآباد از توابع کرمانشاه زاده شده و سال‌های بسیاری است که سعی در زنده نگهداشتن تاریخ ایران و زبان لکی دارد.
ردیف نام نام خانوادگی لقب تولد / وفات توضیحات
۱ شاهزاده محمد میرزا خزایی (احتمالا نام فامیل دوم بوده است) فرمانفرما (به احتمال قوی نام فامیل اصلی وی بوده است)، براگوجر، کدخدا براگوجر، کوخا براگوجر ؟ - ۱۳۰۵ ه. ش از نوادگان حسینعلی میرزا فرمانفرما و از مخالفان رضا شاه پهلوی بوده است. مراجعه شود به:
شاهزاده محمد میرزا خزایی
۲ امیر ارسلان خان خزل (بعدها امیری) سپهسالار ۱۱۸۴ ه. ق -؟ داماد شاهزاده عمادالدوله و شاهزاده محمد حسن میرزا نهاوندی. او ۵ سال به دستور امیرکبیر والی کرمان بوده است.
۳ جعفرقلی خان خزل سردار ؟ -؟ داماد شاهزاده حسنعلی میرزا شجاع‌السلطنه.
۴ محمد ولی خان خزل (بعدها امیری) سرتیپ، سرتیپ خان پسر امیرارسلان خان و نواده دختری شاهزاده محمد حسن میرزا نهاوندی. به علت رشادت‌های بسیار از ناصرالدین شاه درجه سرتیپی گرفت.[۷]
۴ اسدالله خان ؟ ضرغام السلطان ؟ -؟ فرمانده سپاه خوانین خزل کرمانشاه در جنگ سالار اشتران
۵ نظرعلی خان خزل (بعدها امیری) امیر والا در حدود ۱۲۸۲ ه. ش -؟ مخالف رضا خان بود و به جرم قتل چندین سال زندانی شد. پسر محمد ولی خان و نوه دختری مصطفی قلی خان خزل.[۷]
۶ مصطفی قلی خان خزل فرزند جعفر قلی خان و نواده دختری شاهزاده شجاع‌السلطنه
۷ کرمعلی خان ارانی خزل (بعدها خزایی) ارانی .[۱۵]
۸ احمد علی خان ارانی خزل (بعدها خزایی) ارانی پسر کرمعلی خان ارانی خزل. برادر مادری نظرعلی خان خزل امیر والا و نواده دختری مصطفی قلی خان خزلی.[۱۵]
۹ ابراهیم میرزا از شاهزادگان بدنام قاجار در ناحیه کرمانشاه که هیچ نسبت فامیلی با محمد میرزا خزایی نداشت و سرانجام در پی یکسری درگیری‌های محلی کشته شد.
۱۰ حسین خزایی آقاجان خان، سرلشکر خزایی، سردار شرق، میرپنج حسین آقا ۱۲۵۷–۱۳۲۰ از فرماندهان دلیر ژاندارمری ایران و یکی از فرماندهان کل ژاندارمری تاریخ ایران که مأمور سرکوب قیام کلنل محمد تقی خان پسیان در خراسان بود.
۱۱ یار محمد خان کرمانشاهی سردار مشروطه، گرد کرد، زردلانی ۱۲۵۸ ه. ش - ۱۲۹۱ ه. ش از سرداران بزرگ مشروطه خواه کرمانشاهی که در محاصره تبریز با کمک سواران خود از کرمانشاه به تبریز رفت و با کمک باقرخان و ستارخان محاصره تبریز را شکست. از وی با لقب سردار مشروطه یاد می‌شود. او سرانجام به دستور عبدالحسین میرزا فرمانفرما حاکم کرمانشاه و از شاهزادگان صاحب اعتبار قاجار به دلیل مخالفت با دولت مرکزی اعدام شد.

منابع[ویرایش]

  1. Aliakbari, Mohammad; Faraji, Elham. "Conceptualization of Man's Behavioral and Physical Characteristics as Animal Metaphors in the Spoken Discourse of Khezel People". Linguistik online. Kurd people In Ilam city consist of several main tribes such as, Khezel, Arkawazi, Malekshahi, and Dehbalaie. Khezel 
  2. افشار سیستانی، ایرج. ایلام و تمدن دیرینه آن. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰. ۳۸۸–۳۹۵. 
  3. کرزون، جرج. ن. ایران و قضیه ایران. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷. ج۱، ص ۷۰۷. 
  4. بیل، مس. العشائر و السیاسه فی العراق. ۱۲۱. 
  5. آیت محمدی، سیری در تاریخ سیاسی کرد،انتشارات پرسمان1382
  6. سعیدیان، عبدالحسین، سرزمین ومردم ایران،انتشارات علم وزندگی، تهران1377، شابک:7_7_90052_964
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ «خزل». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  8. The principal mixed Kurdish-Lorī tribes are the Arkawāzī, Malekšāhī, Gačī, Šūhān, Ḵezel
  9. بیل، مس. العشائر و السیاسه فی العراق. ۱۲۱. 
  10. کرزون، جرج. ن. ایران و قضیه ایران. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷. ج ۱، ص ۷۰۷. 
  11. «خزل». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  12. نگاهی به ایلام، ایرج افشار سیستانی، تهران: نشرهنر، بهار1366
  13. نگاهی به ایلام، ایرج افشار سیستانی، تهران: نشرهنر، بهار1366
  14. «خزل». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ https://fa.m.wikipedia.org/wiki/آران_(کنگاور)
  • واژه خزل در لغتنامه دهخدا
  • افشار سیستانی، ایرج، نگاهی به ایلام، تهران: نشر هنر، بهار ۱۳۶۶
  • مراد مرادی مقدم. تاریخ سیاسی اجتماعی کردهای فیلی در عصر والیان پشتکوه (ایلام) کرد۱۳۸۶
  • فاتحان میمک. ذولفقار محمدی. چاپ کاشفی، زمستان ۱۳۷۵
  • یادکرد، مراد مرادی مقدم