ایل خزل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
Heciyê Cindî, ji Hezoyê Memo, li gundê Hekoda zargotinê (gotinên pêşiyan) dibihîse, 1931
حاجی سیندی (سمت چپ ) از کردان قفقاز در حال گفتگو با مامه هزوی در روستای هکودا - سال 1931 (تصویر از کتاب اولین کلمات)

خزل از ایلات کرد می‌باشد.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷] کردهای خزل‌ در استان ایلام، کرمانشاه، لرستان، همدان، خراسان، مازندران و استان آذربایجان غربی و استان‌های دیگر زندگی می‌کنند. دانشنامه ایرانیکا از ایلی به نام خزلی به عنوان بخشی از کردهای شهر بتلیس و دیاربکر در کردستان ترکیه نام برده‌است.[۸] دکتر فلیتیز ایزل،از کرد های سوریه به قبیله ی هیزول یا هِزِل [HEZEL] اشاره می کند و انان را متصل به ایل خزل از کرد های فیلی ایران میداند.[۹] فریا استارک در کتاب سفر های فارسی از ایل هیزل[HIZIL] به عنوان مردمان شیروان در ایلام یاد می کند[۱۰]


خزل (ایلام)

هنری راولینسون واژۀ خزل را تغییریافتۀ‌ نام خضر می‌داند و بر این باور است که شخصیت خضر در میان مسلمانان همان الیاس پیغمبر یهودی است و نام ایل خزل از نام او گرفته شده‌است.[۱۱]همچنین برخی از روایات افسانه‌ای، نسب و خاستگاه خزلها را به رستم، پهلوان اسطوره‌ای ـ حماسی ایرانیان، می‌رسانند. [۱۲]

سکونتگاه

ایل خزل از ایلات کرد استان ایلام است و مکان اولیه آنها کردستان عراق بوده‌است.[۱۳] این ایل در استان ایلام با زبان کردی فیلی تکلم می‌نمایند.[۱۴][۱۳] سکونتگاه اصلی ایل کرد خزل در شهرستان سیروان-چرداول و بخش مرکزی استان ایلام است.[۱۵][۱۶]بخشی از این مردم در استان کرمانشاه ساکن شهرستان قصر شیرین و ماهیدشت هستند. آنها در زمان رضاشاه از ایلام به این شهرستان کوچانده شده‌اند.همچنین ساکنان دهستان فعله گری در بخش کلیائی استان کرمانشاه ازلحاظ قومی خزل شمرده می‌شوند.

مردم

کتاب رضاشاه و نظام ایلی،ایل خزل در ایلام را شامل شش طایفه ی شمسی وند چرداول هلیلان مرشدوند قلی وند و خزل وند دانسته است [۱۷]اما در کتاب جغرافیای لرستان به طایفه ی فرهادوند ایل خزل نیز اشاره شده است.ایل حبیب وندی از ایلات کرد ناحیه ی سرپل زهاب و کرند شاخه ای از ایل خزل می باشد.مجله ی فرانسوی شناخت شرق از ایل خزل ساکن در دالاهو به عنوان مردمان لک پیرو یارسان نام می برد.[۱۸] عباس العزاوی در کتاب عشایر عراق،آل کوردی و بو کردیدی را دو طایفه از ایل خزل در جغرافیای عراق ذکر کرده است. شبکه فرهنگی عراق به نقل از دکتر خلیل الدیلمی طوایف کُرد دیوانیه را "آریایی آلمان نژاد" ساکن منطقه ی المیهناوی و دودمان آنان را آل عمران می خواند که از کُردان خزل بودند.[۱۹][۲۰]احمد المندلاوی ایل خزل را از ایلات اصیل کرد ساکن مندلی گفته است.مندلاوی ها از مردمان خزل می باشند که زبان لکی سخن می گویند.شیخ ازاد الحاج حمید ریاست شورای شهر مندلی در سال ۲۰۰۳ به تغییر اجباری نام خانوادگی اهالی مندلی توسط دولت بعث اشاره می کند که طی آن اسامی خانوادگی باولی،هواسی،خِزل و خالِی به الباوی،العباسی،الخزاعل و الخالدی تغییر یافت. بنا بر کتاب فاتحان میمک ایل خزل در ایلام از تیره های مرشدوندقلیوند،خضروند و شمسی وند تشکیل شده است.[۲۱]

تاریخ معاصر

در اواخر دوره ی قاجار ایل خزل علیه غلامرضا خان فیلی قیام کردند که منجر به کوچاندن عده ای از مردم خزل به مناطقی از قصر شیرین(کرکهرگگیلان غرب(چم امام حسین)می شود. هنری راولینسون می گوید:

«در چادر جمشید بیگ رئیس طایفه‌ی خزل فرود آمدم. این شخص همان کسی است که مدت زیادی در چاردهور(چرداول) مستقر بوده و با طایفه‌ های بزرگ فیلی اتحاد داشته است»من ازبرخورد و رفتار بی شائبه میزبانم که باحالت تملق وچاپلوسی ایرانیان وتاحدی کردان کرمانشاه مغایرت داشت بی اندازه شاد شدم اوبابی علاقه گی مرابه چادرخویش خوانده خوش آمدگفت وکاملاآشکاربوداحترام گذاشتن به یک فرنگی برایش بسیاردشوار است.

— Jamshid Beg، Notes on a March from Zoháb, at the Foot of Zagros, along the Mountains to Khúzistán (Susiana), and from Thence Through the Province of Luristan to Kirmánsháh, in the Year 1836-page 50

عملیات آزاد سازی میمک

عملیات آزاد سازی میمک نخستین پیروزی ایران در جنگ ایران-عراق با همکاری ایل خزل و ارتش جمهوری اسلامی ایران در روز ۱۹ دی ماه ۵۹ انجام شد.[۲۲][۲۳] [۲۴]

عملیات آزادسازی میمک که با نام عملیات خوارزم و عملیات ضربت ذوالفقار هم شناخته می‌شود[۲۵] به عملیات نظامی‌ای گفته می‌شود که در نوزدهم دی ماه ۱۳۵۹ ایل خزل در استان ایلام برای بازپس‌گیری ارتفاعات میمک واقع در جنوب ایلام با نیروهای عراقی مبارزه کردند و این مناطق را بازپس گرفتند هرچند کمتر در مورد این عملیات در سطح کشور اطلاع‌رسانی شد. طراحی عملیات و فرماندهی آن توسط سرهنگ زرهی ستاد محسن سفیری انجام گرفت.[۲۶]

عملیات ضربت ذولفقار.jpg

در ۱۸ شهریور ۵۹ و قبل از آغاز رسمی جنگ، عراق در پی تحرکات خود و تعرض به خاک جمهوری اسلامی توانست دو پاسگاه مرزی ژاندارمری را علی‌رغم ایستادگی آنان و با استفاده از حجم گسترده نیرو و ادوات اشغال کند و به این ترتیب پاسگاه‌های نی خزر و هلاله و ارتفاعات میمک به دست رژیم بعث عراق افتاد.

عملیات مهم و استراتژیک بازپس‌گیری میمک، اولین عملیات نظامی در تاریخ جنگ هشت ساله تحمیلی محسوب می‌شود که با فداکاری‌ها و رشادت‌های مردمی سلحشور مردان ایل خزل و ارتش جمهوری اسلامی ایران در روز ۱۹ دی ماه ۵۹ به اولین پیروزی رزمندگان منجر شد

هر ساله در سالروز شکوهمند این فتح، مراسم گرامیداشتی در آن منطقه برگزار می‌گردد.[۲۷]

تصاویری از گرامیداشت عملیات میمک در حضور سرداران سپاه:



[۲۸][۲۹][۳۰][۳۱]

مراسم گرامیداشت شهدای فتح میمک - مکان برگزاری منطقه مرزی میمک ۱۳۹۲

هزو (باتمان)

هزوان (Hazoan) که به حمزه کان نیز معروف است مرتبط با هیزبان یا هزبان می باشد[۳۲][۳۳]هزوان یا هزبان از دودمان های کرد تبار که خاستگاه ان بین همدان و اربیل بوده است.پس از مرگ یازتا جانشین او مونباز دوم به شاهی رسید او در نبرد با تراژان اسیر و کشته شد و خاندان سلطنتی او به همدان رفتند و فرزندان آنان بعد ها میان دو دریاچه وان و ارومیه امارت آماتونی را ایجاد کردند. تومانوف دودمان ارمنی آماتونی را از تبار ماد می گوید.جمعی از آماتونی در دوران ساسانی به گرگان تبعید شده و جمعی دیگر به گرجستان ،از جمله ایشان یاکوف ایوانوویچ آماتونی می باشد. شاخه ای دیگر از آماتونی در 1917-1918 با شهرت قبیله ی آماتونی ارسباران ( قره داغ) گزارش شده اند .

تیگلت-پیلسر در سال ۷۳۷ پ.م،برای دومین بار به زاگرس لشکر کشید و وارد سرزمین مادها می شود.وی در گزارش این لشکر کشی و دیگر متون خود که غالبا از کلخوی باستان به دست آمده اند در چهار کتیبه و همچنین در ادامه اسامی سرزمین های گیشسیم،خرخار،بیت سگبت،بیت ایشتر به کوه سیلخزی یا سیل هزو که دژ بابلی نیز خوانده می شده است اشاره می کند[۳۴] سیلخزی یا سیل هزو در شرق سرزمین مایشتا و در نزدیکی کوه الوند قرار داشته است[۳۵]

مردمان هزو از مردمان کُرد اشنویه تا مراغه و تبریز گزارش شده اند.[۳۶][۳۷] [۳۸] بنا به کتاب شرفنامه شدادیان کرد در ارمنستان و آذربایجان و بخشهایی از گرجستان امروزی حکومت میکردند. شدادیان از طایفه کرد روادی بودند که البته روادیان هم خود جزو کردهای هزوان محسوب می شدند.مینورسکی بر پایه منابع ارمنی، شدادیان را بازماندگان خانواده سلطنتی ماد می داند که پس از سقوط دولت ماد به کوهپایه های آرارات فرار کردند.نخستین گروه ترکان غز در دوره سلطان مسعود غزنوی به آذربایجان وارد شدند و به مراغه یورش بردند.وهسودان به یاری ابوالهیجا بن ربیب الدوله رهبر کردان هزبانی حاکم ارومیه آنان را شکست داد..در ۴۴۶ هجری طغرل سلجوقی به آذربایجان لشکر کشید و روادیان را خراج گذار خود کرد.حکومت روادی در ۴۶۳ هجری با خلع مملان آخرین حاکم روادی از سوی آلب ارسلان سلجوقی پایان یافت و مردمان هزو به حکاری عقب نشینی کردند.در تبریز و ارومیه بازماندگان هزو با نام خانوادگی هزویی و هزایی و در باتمان با شهرت هزوی،خِرزان و حمزه کان سکونت دارند.

گویش های کردی در استانهای الازیغ ، بینگول و دیاربکر و قسمتهای بالای رودخانه های فرات ، قزل ایرماق و مورات، زازاکی با نام های دیگر دیلمی ، زازاکی و زازاکی جنوبی و سیورکی ، کوری، هزو ،موتکی (موتی) ،دامیلی و چندین گویش دیگر ،مربوط به گروه گورانی می باشند.[۳۹] همچنین مردمان هزو در آذربایجان به زبان ترکی آذربایجانی و کرمانجی سخن می گویند.

خزل (کرمانشاه و همدان)

مردم خزل در بخش فیروزآباد(کرمانشاه) ، شهرستانهای سنقر،کنگاور و صحنه از استان کرمانشاه و شهرستانهای اسدآباد،نهاوند و تویسرکان از استان همدان سکونت دارند.مردم ایل خزل در استان کرمانشاه به کردی کلیایی،مایانی (دینوری) و لکی و در استان همدان به لکی و لری سخن می گویند.اهل خزل خود را داتی رِن یا دَتیوران می خوانند(دارای خوی و خصلت داتی رنی).دات در فرس هخامنشی و اوستا به معنی قانون است و همین کلمه است که در فارسی «داد» گردیده است [۴۰]رِن یا رَن در زبان کُردی به معنای رفتار و خصلت است.

Roberto Dan:The Eighth Campaign of Sargon II
لشکر کشی بابلی و سارگون دوم آشور. تجزیه و تحلیل توپوگرافی پروفسور روبرتو دن

در کتاب فرهنگ جامعه ایران(ص۷۹۰) کتاب مردم شناسی ایران کتاب تواریخ گلستانه (ص۲۸۳) و persia and the persian question p609،از ایل قیزل یا قزل در ناحیه چمچمال کرمانشاه یاد شده است.در گفتار اهالی خزل واژگان کُردی با حرف خ کمیاب و با حرف ق نایاب است و مردم ایل، خود را خزل یا هزل به معنای قیام کننده،برخواسته یا شورشی می خوانند (هِز یا خِز در زبان کردی معادل فارسی خیزش است). نام قیزل یا قزل معرب گیزل یا گزل است.پروفسور روبرتو دَن استاد دانشگاه ساپینزا روم موقعیت قبایل مادی ذکر شده در کتیبه شمسی اداد پنجم و سارگون دوم آشور را ترسیم و موقعیت قبیله ی گیزل بوندا[۴۱] را در جنوب سنقر تشخیص دادند.[۴۲]مجله تحلیلی هفتگی منطقه پلاس آذربایجان(Region Plus) در سال ۲۰۰۶ مطلبی دربارهٔ تاریخ آذربایجان منتشر کرده‌است در بخشی از مقاله به کشور باستانی اراتا اشاره شده و اسامی قبایل و نواحی آراتا بر اساس کتیبه‌های میان رودی ذکر شده‌است.نواحی و قبایل آراتا به این شرح است:اوش کایا،اوش دیش، گان تاو یا گن تاو ،گیزل بوندا، اوش تاتی یا تات تی[۴۳] سومری ها کشوری اساطیری و بسیار قدیمی تر از سومر را نام بردند.این کشور آراتا (آرتا) نام داشته است.در اسطوره گیلگمش ،او در مسیر سومر به آراتا از منطقه ای به نام "هور - اوروم" می گذرد که میبایست سرزمین هوری ها باشد.[۴۴] در کتاب هفتم هرودوت، جمله ای وجود دارد که می‌گوید پیش از آن که پارسیان به این نام خوانده شوند از دید یونانی‌ها کِفن و از دید خود و همسایگانشان آرتایی نامیده می‌شدند[۴۵]نخستین بار نام گیزل در افسانهٔ انمرکار یاد شده‌است گیزل به عنوان قبیله یا سرزمینی در آراتا ذکر شده‌است.[۴۶]در کتیبه های سومری آراتا با عنوان "سرزمین مقدس حاکمیت قانون " یاد کرده اند.دکتر کیومرث زند کرمانی در توضیح جنایات سومریان اشاره میکنند : آرتا نام سرزمین باستانی ایران بوده است و در کتب باستانی به ویژه در شرق به نام "آریا ورته" یاد شده است.برای مطالعه بیشتر: انمرکار و فرامنروای اراتا

بی.جی.کوربین عضو تیم کاوش های باستانی چارلز ویلیس ۱۹۸۸در کوه آرارات و تیم های کاوش چاک آرون ۱۹۸۹و شوکی ۱۹۹۰،مولف کتاب جستجو برای کشتی نوح و کاوشگران آرارات در کتاب هفت کوه تا آراتا،سرزمین آراتا را موقعیت غربی همدان و شرقی کرمانشاه به مرکزیت گودین تپه ذکر کردند.[۴۷]

در ۱۸۰۰ پیش از میلاد پادشاهی به نام یافور در ایزل لو (هیزل لو ) واقع در سرزمین گوتیان (زاگرس میانی) حکومت می نمود .او شاهان عیلام و اورارتو را که با زیمیری لیم شاه ماری متحد گشتند را تهدید نمود [۴۸](بیرونی از پادشاهی اساطیری به نام یافول یاد می کند و اورا برابر فریدون در شاهنامه می پندارد. برابری یافور و یافول قطعیت ندارد)

پس از شکست کریم خان زند از آزاد خان افغان،افغان ها به قلعه پری که مرکز زندیان بود یورش بردند و هفده تن از خان‌های زند و پانزده تن از زنان ایشان را که مادر کریم‌خان نیز در میانشان بود به اسارت گرفت و به سمت ارومیه بردند.در مسیر پس از درگیری،رهایی یافتند و به چمچمال در کرمانشاه گریختند. با پراکنده شدن این خبر، حدود ۰۰۰‘ ۳ سوار و پیاده از کردان خزل چمچمال و ۰۰۰‘۱ سوار و پیاده از جماعت دِلْفان به خدمت خانوادۀ کریم‎خان پیوستند.آزادخان چون از ورود کریم‎خان به بروجرد و آماده شدن او برای پیکار آگاهی یافت، با سپاهی انبوه عازم نبرد گردید. برخورد ۲ لشکر در «دوآبه سیلاخور» روی داد.[۴۹][۵۰]

هیزول (دیاربکر و ارزنجان)

هیزول یا ایزل از ایلات کُرد کرمانج ساکن در دیاربکر،ملطیه،شانلی اورفا،ارزنجان،بتلیس ماردین آدیامان و... می باشد[۵۱] [۵۲]کایا،هیزولی،هیزل رش،هیزکی،هیزنی و گاهیزلی و... از مردمان ایزول می باشند.جمال ایزول، رئیس فدراسیون انجمن های ایزول اعلام کرد " قبیله ی ایزول شامل 3 میلیون عضو بوده و در انتخابات پارلمان ترکیه حضور فعال خواهد داشت.[۵۳][۵۴] ایزول در تاریخ ارزنجان به صورت هزول لو (hazollu) به عنوان قبیله ی کُرد ساکن در مازگیرت یاد شده است. [۵۵] منابع دیگر ایزلا (ماردین) را خاستگاه ایزل ذکر کرده اند[۵۶] بر اساس برخی منابع تُرک ایزول ها بخش اصلی ارتش جلال الدین خارزمشاه بودند. سرزمین آنها در مرزهای امپراتوری خوارزمشاه، یعنی بین ترکستان و خراسان در شمال شرق ایران بود.[۵۷] بر اساس کتاب تاریخ وارتو قبیله ی ایزول مستقیما از خراسان به درسیم مهاجرت کردند[۵۸]

خزل (تیسفون و دماوند)

آن لمبتون در کتابش اشاره دارد به منطقه خزل در غرب کوهستان دماوند که روستاهای آن در هجوم دشمنان ویران گشته و مردمانش کشتار شدند عزالدوله بختیار ( دیلمی - آل بویه) پادشاه وقت ایران به یاری آنان شتافت گندم و خوراک به آنان رسانید.[۵۹]مرشتاوند ها در به قدرت رسیدن آل کیا و اسحاقوندان موثر بودند و در دربار ایشان رتبه و مقام یافتند.بازماندگان مرشتاوند در شهرستان تنکابن سکونت دارند.

فاتک یا پاتیگ، نامی است که در منابع برای پدرِ مانی پیامبر ذکر شده. او اهل شهر نهاوند بود.او به همراه همسرش مریم به تیسفون مرکز حکومت اشکانی کوچیده بود(۴۲۱سال پیش از جنگ قادسیه)[۶۰] پس از تولد مانی، پدر و مادرش از هم جدا شدند. پاتک (فتک یا فتق به عربی) به یکی از فرقه‌های مغتسله گرایش افراطی پیدا کرد و مانی را پس از سه چهار سال با خود به دیر (بدره) می‌برد. مانی از کودکی در میان فرقه ی مَندایی خزایی (به رومی کسایی و به عربی الخزایی) پرورش یافت.در روایات اسلامی از قول فتک یا پاتک، پدر مانی، گفته می‌شود که او سه روز تمام در آن «بتکده»[؟؟] می‌رفت و این صداها را می‌شنوید:«ای فتک، گوشت مخور، شراب ننوش، و با زنان میامیز»[۶۱]مانی پس از پشت سر نهادن دوران نوجوانی‌اش مخالفت‌های خود را با فرقه‌اش آغاز کرد. بحث اصلی مانی با فرقه‌اش (خزایی) بر سر غسل‌های تعمید و سایر مراسم تطهیر بود. دکره دو جنبه کیش الخزایی را که در ظاهر متضاد هستند را با ارجاع به نظر اپیفانوس بیان می کند"نوعی از اجتناب از مناسک ظاهری از یک سو و از سوی دیگر توسل به تعمید یا مراسم تتقدیس به منظور تزکیه به وسیله ی یک عنصر مادی یعنی آب که در تماس مستقیم و بی واسطه با بدن شخص مورد تقدیس قرار میگیرد[۶۲] دکره معتقد است که اگرچه مانی با مناسک تعمید به شدت مخالف بود اما متقابلا به شدت تحت تاثیر مکاشفات پیشوای مغتسله نیز قرار داشت. مانی که خود را درگیر کیهان‌شناسی و پزشکی کرده بود،تلاش می‌کرد فرقه‌ی خود را قانع کند که با «شست و شو» نمی‌توان به «پاکی» [درونی] رسید.«او به بولس حواری ایمان داشت که نوشته بود: کیست تا من را از این تن رها کند؟ در واقع مانی عقیده داشت که تن، زندانی بیش نیست و انتظار بهشت برای این جامه‌ی مندرس جسمانی را مردود می‌دانست. و اما روان، نه با “تبرک” مادی، نه با آب تعمید، بلکه تنها با نور معرفت رستگار خواهد شد.»[۶۱] نوشته ی روی سکه ای از خاراسین در جنوب بابل به دست آمده و به زبان مَندایی است.میگوید: مانی منصوب شده ی میترا است.[۶۳]

زبان گفتاری مندائیان خزایی پس از فتح تیسفون و بدره بدست اعراب به عربی تغییر یافت.در سال ۱۵۰ قمری جمعیتی از مردمان تیسفون به خراسان منتقل گشتند که در کتاب اقوام و عشایر خراسان نوشته میرنیا, به اعراب خراسان شهرت یافتند از جمله این قبایل سالاری،خزایی و زنگویی می باشند.خزایی ها همچنین در استان های کرمان،فارس،اصفهان و بلوچستان زندگی می کنند.برای مطالعه بیشتر : ایل‌های کرد ایران

پاسازیه الخزاعی والی آذربایجان در سال ۳۵ هجری از دودمان الخزاییه می باشد.(پاسازیه نامی ایرانی است) [۶۴][۶۵][۶۶]

ارتباط دودمان طاهریان خزاعی با دودمان کُرد تبار خزایی در خراسان به درستی مشخص نمی باشد.بر اساس برخی منابع طاهریان دارای‌تبار ایرانی بودند و لقب خزاعی را به سبب این که از موالی قبیلهٔ خزاعه بودند به دست آورده‌اند.[۶۷][۶۸][۶۹][۷۰][۷۱][۷۲] البته به همین سبب، نسب خود را به قبیلهٔ خزاعه که در دوران دعوت پیامبر از قبایل بزرگ مکه بودند، می‌رساندند. عده‌ای از راویان و مورخان از یک سو و طاهریان نیز از سمتی دیگر خاندان طاهری را منسوب به رستم، پهلوان ایرانی و منوچهر، پادشاه ایرانی می‌دانستند.[۷۳][۷۴][۷۵][۷۶][۷۷][۷۸] مورخان بر این عقیده‌اند که علت این نسب سازی‌ها، اهمیت نسب و ریشه هر خاندان در آن دوره بوده‌است که طاهریان و به‌طور ویژه طاهر با تلاش‌های هوادارانشان، توانستند از این راه حمایت و دوستی خاندان‌های محلی را جلب کرده و از این طریق نفوذ و قدرت خویش را افزایش دهند.[۷۹][۸۰] شاعر عرب زبان دعبل الخوزاعی تلاش طاهریان برای اثبات اصالت خزاعی طاهریان را مورد هجو و به مسخره میگیرد.[۸۱]

فرهنگ

آیین و رسوم

گاوبران (گاو ربایی) : این مراسم با نیایش طلب باران به درگاه خدا (در گذشته احتمالاً آناهیتا) انجام می‌شود.[۸۲] این مراسم هر ساله در روستاهای خزل انجام می شود و طی آن یک گاو یا گوسفند در مجاورت چشمه آب قربانی شده به شکلی که خون قربانی در چشمه ی آب وارد شود.

مِرآزه وَر : مِرآزه وَر سال نو قدیمی خزل می باشد و شامل مجموعه ای از آداب و مراسمات بوده که از جمله نوبران (عیدی بران)،تهیه سومِنو (سمنو)، دید و بازدید،عید نو،آشتی کنان و خون بس و... .این مراسم همچون گذشته در اسفند ماه برگزار می گردد.

خواستگاری :برای آگاهی یافتن از توانایی داماد در اداره ی زندگی،پدر عروس اورا به مدت مشخصی به کار وامیدارد،از جمله کار در مزرعه و کار در جوشکاری و آهنگری و...

عروسی :مراسم ازدواج در خِزِل دو تفاوت نسبت به مراسم ازدواج در سایر نواحی کرد نشین دارد: ۱-هنگام ورود عروس به خانه ای که قرار است در آن زندگی کند اقوام داماد،دست و پا و صورت او را با ذکر دعا و با آبی که پیش تر دعا داده شده است غسل می دهند.۲-پیش از پایان مراسم عروسی عروس و داماد هر کدام ظرفی از سمنو را در دست می گیرند،پسرانِ مجردِجوان در سوی ایستاده و عروس با قاشق کوچکی سمنوبر دهانشان می گذارد و دخترانِ مجردِ جوان در سوی دیگر ایستاده و داماد بر دهان آنان سمنو می گذارد و آنان برای خوشبختی این زوج دعا می کنند.در مراسم ازدواج برخی مناطق خِزِل نشین به ویژه شهرستان نهاوند از خوراکی شیرن به نام مَه تایی و در تعدادی از روستاهای خِزِل نشین نیز از حلوا بجای سمنو استفاده می کنند.

عزادارای :مراسم عزاداری در خِزِل به شیوه ای خاص برگزار می شود که شامل آداب گوناگونی است. این آداب شامل: ١-حضور خویشان و آشنایان در مراسم ٢-دفن میت ٣-مور خوانی ٤-شیون کردن (زنان زیر گونه ها و مردان پیشانی را خراش می دهند) ٥- حضور چند نفر به مدت سه شب با فانوس بر سر گور شخص فوت شده ٦-شو شام (آب گوشتی که در شب پس از خاکسپاری تناول می گردد) ٧- ایجاد حجله (تخت یا کرسی ایی که بر آن پیراهن،عکس و برخی لوازم شخصی شخص فوت شده قرار می گیرد و با پارچه های سیاه تزیین می شود) ٨-چَمَری(نوعی موسیقی غم انگیز که در مراسم عزاداری نواخته می شود) ٩-سمنو یا آش چم(چماش) (برای مراسم چهلم شخص فوت شده سمنو یا آش چم پخت می شود و سایرین که از آن می خورند،برای فوت شده دعای خیر می کنند) ١٠-نو عید (پیش از نوروز در ایام مهر آزه وَر خویشاوندان پارچه و لباس رنگارنگ برای خانواده ی عزادار می برند.این مراسم در سده ی اخیر با اولین عید مذهبی (عید فطر عید قربان عید مبعث و...) نیز برگزار می شود.) ١١-میان مردم خِزِل رسم بر این است که در نیم روز (ظهر . هنگامی که آفتاب وسط آسمان است) به مزارستان بروند.مردمان خزل باور به نامیرایی داشته بر اساس این باور شخص با مرگ نمی میرد بلکه همچون دانه ای در خاک کاشته می شود.‌متوفی را گویی همچون دانه ای در خاک می کاشتند ( دفن می کردند). و زنان که نماد زایش و زندگی هستند گونه های خود را همچون خاک می خراشیدند و با چرخاندن دستان خود و «وی وی» گویان در واقع «وای»که به باوری «ایزد باد» است را طلب می کردند تا بوزد و  ابرها را به این سو بیاورد و در پی آن باران ببارد و دانه ی در خاک کاشته ی آنان را بپروراند...

مراسم جشن نوروزی ایل خِزِل - ایلام
جشن نوروز ایل خزل - ایلام

شاماران : شاماران یا شاه ماران یکی از الهەهای آیین میترائیسم است. این افسانه به عنوان میراث ناملموس در ایران ثبت ملی شد. [۸۳]

دین و باور

ورودی معبد لالش

مردمان خزل در ترکیه و عراق پیرو آیین ایزدی می باشند[۸۴][۸۵][۸۶] در عراق و ایران نیز جمعیت بسیار زیادی از مردم خزل پیرو ادیان همسو با ایزدی می باشند.ایزدی به کردی Êzidî (تلفظ: إزدی) از ادیان باستانی رایج در کردستان است و پیروان آن در عراق،ایران،ترکیه،سوریه [۸۷][۸۸][۸۹]ارمنستان و آذربایجان[۹۰]زندگی می کنند.نخستین بار احمد تیمور پاشا بود که در کتاب «الیَزیدیه و مَنشاء نحلَتِهِم» به این مساله اشاره می‌کند که :از ایزدی پیش از قرن ششم هجری قمری در تاریخ اشاره ای نشده و این هنگامی است که شیخ عدی به میان آنها آمده و طریقه‌ٔ «عدویه» را در میان آنها بنیان نهاده‌است. ابوفراس در کتاب خود (تالیف ۷۵۲ هجری قمری) آنها را به همین نام خوانده‌است.

«ابوسعید محمد بن عبدالکریم سمعانی» (درگذشته به سال ۵۶۲ هجری قمری) در کتاب «الانساب» می‌نویسد: «جماعت بسیاری را در عراق در کوهستان حلوان و نواحی آن دید که ایزدی بودند و در دیه‌های آنجا به صورت مردم زاهد اقامت داشتند و گِلی به نام «حال» می‌خورند. این گل را برای تبرک از مرقد شیخ عدی برمی‌دارند و آن را با نان خمیر می‌کنند و بصورت قرص درآورده و گاه گاه می‌خورند و آن را «برات» نامند.»

دین ایزدی شامل دو کتاب است: «جلوه» که در آن اصول اعتقادی ایزدی بیان شده است و کتاب دیگر «مصحف رش»(کتاب سیاه) شامل مجموعه ادعیه و سرودهای آن‌ها در ستایش بزرگان‌ایزدی می باشد.[۹۱]

کاکه‌ای‌ها (اهل حق)شیدلی‌ها و علویان که در مناطق کردنشین ایران، عراق، ترکیه و سوریه و در جوار ایزدی ها زندگی می کنند،از این دسته مذاهب به شمار می‌روند و همگی این وجه مشترک را دارند . آداب نیایش جمعی‌شان همچون نذر و نیاز و قربانی به یک‌دیگر شباهت دارد و با صوفیان مسلمان مشترک است.نزدیک‌ ترین آیین به ایزدی،چه در باور و اساطیر، همچون اعتقاد به ملائک هفتگانه و تناسخ و سنت‌ها و آیین‌ها،یارسان‌ می باشد که در عراق «کاکه‌ای» و در ایران «اهل حق» نامیده می‌شوند.[۹۲][۹۳]

ایزدی ها همانند مسلمانان و زرتشتیان روزانه پنج بار به شیوه خود نماز می‌گزارند،اما قبله‌شان در چهار بار از این نمازهای پنج‌گانه،خورشید است و در نیم‌روز، مقبره شیخ عدی بن مسافر.( شیخ عدی،صوفی عرب تبار که قرن ششم هجری می زیسته است و به باور مورخان، بنیان‌گذار کیش ایزدی است.)[۹۴][۹۵]

ایزدیان در تفسیر زندگی پس از مرگ،به تناسخ[عتقاد به زنجیره وار بودن حیات و بازگشت روح] باور دارند.ایزدیان باور دارند که پس از مرگ ارواح انسان های شرور به کالبد حیوانات و یا نباتات نزول پیدا خواهد کرد،اما ارواح صالحین به بدن انسان جدیدی در خواهد آمد.تناسخ روح وابسته به استحقاق و شایستگی ایشان نمی باشد،بلکه به لطف ملک طاووس نیز بستگی دارد.در بند١٢کتاب جلوه از قول ملک طاووس نقل می شود:«اگر بخواهم او را دوباره و سه باره به دنیا می آورم،یا به عالم دیگر از راه تناسخ ارواح برمی گردانم.»[۹۶][۹۷][۹۸]در سده ی اخیر محقیقان و مراجع دینی ایزدی چنین بیان داشته اند که آیین ایزدی برگرفته از آیین زرتشت است[۹۹]

بخشی از مردم ایل خزل در کرمانشاه و همدان پیرو اهل حق می باشند و گروه دیگر مردم خزل اگرچه مسلمان شیعی محسوب می شوند اما رسم و رسومات آیین یاری از جمله نذر مال داوتی، جشن خاونکار، قسم کر داوت و ... را انجام می دهند.

جستارهای وابسته

مردم کرد

منابع

  1. Aliakbari, Mohammad; Faraji, Elham. "Conceptualization of Man's Behavioral and Physical Characteristics as Animal Metaphors in the Spoken Discourse of Khezel People". Linguistik online. Archived from the original on 1 June 2014. Retrieved 23 April 2017. Kurd people In Ilam city consist of several main tribes such as, Khezel, Arkawazi, Malekshahi, and Dehbalaie. Khezel
  2. افشار سیستانی، ایرج (۱۳۸۰). ایلام و تمدن دیرینه آن. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. صص. ۳۸۸–۳۹۵.
  3. کرزون، جرج. ن (۱۳۸۷). ایران و قضیه ایران. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. صص. ج۱، ص ۷۰۷.
  4. آیت محمدی، سیری در تاریخ سیاسی کرد،انتشارات پرسمان1382
  5. سعیدیان، عبدالحسین، سرزمین ومردم ایران،انتشارات علم وزندگی، تهران1377، شابک:7_7_90052_964
  6. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۹.
  7. سید حسین الحسینی الزرباطی. «الکورد الشیعة فی العراق». سید حسین الحسینی الزرباطی. دریافت‌شده در 18 سپتمامبر 2015. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  8. «KURDISH TRIBES». دانشنامه ایرانیکا. دریافت‌شده در ۱۲ فوریه ۲۰۱۵.
  9. Asiretler Tarihi 2010 (به Turkish). به کوشش Ibrahim Bozkurt.
  10. The valley of the assassins and other essays 1934 -p176. به کوشش Freya Stark.
  11. راولینسون،‌ هنری. ۱۸۳۹. یادداشت‌هایی دربارۀ سفر از زهاب در دامنه‌های زاگرس در امتداد کوه‌ها به خوزستان (شوش) و از آنجا از استان لرستان به کرمانشاه در سال ۱۸۳۶ (به انگلیسی)، در مجلۀ جامعۀ جغرافیایی پادشاهی، شمارۀ ۴، ۱۸۳۹، ص ۵۰؛ بازدید در ۲۳ بهمن ۱۳۹۸.
  12. «خزل | دائرةالمعارف بزرگ اسلامی | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۵.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ نگاهی به ایلام، ایرج افشار سیستانی، تهران: نشرهنر، بهار1366
  14. Suhufi، S. M. (۲۰۰۱). Zhiʼūpulītīk-i farhangī va masʼalah-i amnīyat-i millī (به عربی). Shamsā.
  15. Sīstānī، Īrāj Afshār (۱۹۸۷). نگاهى به ايلام: محموعه اى از اوضاع تاريخى، جغرافيائى، اجتماعى و اقتصادى منطقه (به عربی). نشر هنر،.
  16. احمد، نقيب زاده، (۲۰۰۰). دولت رضا شاه و نظام ايلى: تأثير ساختار دولت قدرت گراى رضا شاه بر نفوذ قبايل و عشاير (به عربی). مرکز اسناد انقلاب اسلامى ؛.
  17. دولت رضا شاه و نظام ايلى.أثير ساختار دولت قدرت گراى رضا شاه بر نفوذ قبايل و عشاير - نقیب زاده : صفحه ی 59.
  18. Journal asiatique, Volume 282, ,Page 83.
  19. عشائر العراق – المورخ عباس العزاوی.
  20. الفیلیون : نجم سلمان الفیلی.
  21. فاتحان میمک: شامل شرح حماسه خونین میمک، تاریخچه و ویژگیهای قومی و فرهنگی ایل خزل - ذوالفقار محمدی صفحه 220.
  22. Ṣaff: māhnāmah-i Artish-i Jumhūrī-i Islāmī-i Īrān (به عربی). Artish. ۱۹۹۴.
  23. Birashk، Ahmad؛ Allāh، Suhaylā Shams (۲۰۰۱). گاهشمارى ايرانى: ادامۀ گاهشمارى تطبىقى سه هزارساله براى 5421 سال ... (به عربی). بنىاد دانشنامۀ بزرگ فارسى،.
  24. ذوالفقار محمدی (۱۳۷۶). فاتحان میمک: شامل شرح حماسه خونین میمک، تاریخچه و ویژگیهای قومی و فرهنگی ایل خزل.
  25. «سایت تخصصی اطلاع‌رسانی دفاع مقدس - شرح اولین نبرد پیروزمندانه رزمندگان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۵.
  26. عملیات ضربت ذوالفقار
  27. مراسم گرامیداشت شهدای فتح میمک
  28. «http://shabestan.ir/detail/Photo/599586». پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک)
  29. «https://ilamtoday.com/news/show/». پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک)
  30. «https://basijnews.ir/fa/news/9060741/». پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک)
  31. «https://www.irna.ir/news/84178022/». پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک)
  32. Kurds: A Concise Handbook:By Mehrdad Izadi page 78.
  33. "Kürdistan: Bilâd-I Ekrâd - Kürt Diyarının Bilinmeyen Saklı Tarihi". pdfcoffee.com. Retrieved 2021-10-25.
  34. ســعیدیان، ســعدی؛ و فیروزمنــدی، بهمــن، 1395« ،از کــوه ســیلخزو تــا کــوه بیکنــی: جغرافیـای تاریخـی سـرزمین مـاد در دوره آشـور نـو.
  35. جغرافیای تاریخی الوند و زیستگاه های آن:هادی گروسین و میرهاشم میری.
  36. المکتبة الإسلامية بایگانی‌شده در ۲۰۱۱-۰۲-۱۷ توسط Wayback Machine
  37. ثمرات الأوراق بایگانی‌شده در ۴ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine
  38. تاريخ مختصر الدول.
  39. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas.
  40. فرهنگ ایران باستان ج 1 ص 57.
  41. Julian Reade: Iran in the Neo-Assyrian Period. In: Mario Liverani (Hrsg.): Neo-Assyrian geography (Quaderni de geografia storica; Bd. 5). Universita di Roma, Rom 1995, S. 31–42.
  42. «Roberto Dan | International Association of Mediterranean and Oriental Studies (ISMEO) - Academia.edu». ismeo.academia.edu. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۵.
  43. «CHILDREN OF ATUR». Region Plus. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۱.
  44. سرزمین اراتا در منابع سومری و آرارات در انجیل: آرتاک موسیسیان و ترجمه شاهن هوسپیان.
  45. هرودوت جلد هفت.
  46. داستان‌های مربوط به اِنمِرکار (Enmerkar).
  47. "Searching for Noah's Ark and Aratta". Noah's Ark in Aratta, the biblical mountains of Ararat. Retrieved 2021-10-27.
  48. ARAM 26 Black & White Paperback By ARAM SOCIETY page 303.
  49. «آزادخان افغان | دائرةالمعارف بزرگ اسلامی | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۷.
  50. "آزادخان افغان". ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد. 2021-09-28.
  51. "Kurdish tribes". Wikipedia. 2021-10-21.
  52. "İnternet çağında aşiret: İzollular WhatsApp'da buluşuyor". Independent Türkçe (به ترکی استانبولی). 2019-05-21. Retrieved 2021-10-27.
  53. iha.com.tr. "İzol Aşireti referanduma 'evet' diyor". İhlas Haber Ajansı (به ترکی استانبولی). Retrieved 2021-10-25.
  54. ""Aşiretimizi Şahsi Arzulara Alet Etmeyin"". Sincik Gündem (به ترکی استانبولی). Retrieved 2021-11-03.
  55. Erzincan.Ali kemali 1931.
  56. «İzol Aşireti – PostSeyyah» (به ترکی استانبولی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۳.
  57. "İzol Aşireti Tarihi Nedir? Lideri Kimdir?". gazetevan.com (به ترکی استانبولی). 2011-04-13. Retrieved 2021-11-03.
  58. (137 FIRAT, M. Şerif; Doğu İlleri Ve Varto Tarihi, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay., 5. Baskı, Ankara-1983, s. 76-77.55).
  59. ملک و زارع در ایران به قلم آن لمبتون.
  60. سیمای همدان، ص ۲۶۰
  61. ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ دکره: تهران ۱۳۸۰. ص ۵۰.
  62. دکره: تهران ۱۳۸۰. ص 42.
  63. گئوویدن گرن، مانی و تعلیمات او، ترجمه نزهت صفای اصفهانی. ص 51.
  64. Nashra-2020. «الفباخبر :: اینجا ماسوله است، صدای جمهوری چلچله‌ها». www.alefbakhabar.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۱.
  65. «سلام آبادی». salamabadi.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۱.
  66. «ماسوله». ادرس. ۲۰۲۱-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۱.
  67. باسورث، تاریخ ایران کمبریج، ۸۱.
  68. خضری، تاریخ خلافت عباسی، ۷۴.
  69. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، صص ۷–۶۴، ۶۹.
  70. Forstner, “ABU’L-ṬAYYEB ṬĀHER”, Encyclopædia Iranica.
  71. زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۴۹۶.
  72. Bosworth, “Ṭāhir b. al-Ḥusayn”, Encyclopaedia of Islam.
  73. فرای، عصر زرین فرهنگ ایران، ۱۸۶.
  74. باسورث، تاریخ ایران کمبریج، ۸۱.
  75. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، صص ۶۱، ۶۵، ۷۰–۶۹.
  76. مفتخری و زمانی، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، ۱۴۹.
  77. زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۴۹۷.
  78. نفیسی، تاریخ خاندان طاهری، صص ۲۴، ۳۸.
  79. باسورث، تاریخ ایران کمبریج، ۸۱.
  80. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، صص ۶۱، ۴–۶۳، ۷۰–۶۹، ۴–۷۳.
  81. تاریخ کمبریج ایران . ج4 . صص 132-134.
  82. Salehvand, Navid. "تقدس گاو و آیین طلب باران بر پایه پژوهشهای قوم باستان‌شناسی روستای دهلر بخش خزل کنگاور". همایش باستان شناسان جوان.
  83. کتاب شاماران در فرهنگ فولکلور کردستان، کمال رمضانی.
  84. Shankland, David (2003-12-08). The Alevis in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition. Routledge. ISBN 9781135789626.
  85. Fuccaro, Nelida (1999-01-15). The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq. I.B.Tauris. ISBN 9781860641701.
  86. Açikyildiz, Birgül (2014-12-23). The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. I.B.Tauris. ISBN 9780857720610.
  87. Jordi Tejel Syrias Kurds History, Politics And Society Routledge Advances In Middle East And Islamic Studies (به English).
  88. Netzley، Patricia D. (۲۰۰۲). Maya civilization. San Diego, Calif. : Lucent Books.
  89. Three Rock Cut Cave Sites In Iran And Th (به English).
  90. Gall، Timothy L.؛ Gall، Susan B. (۱۹۹۹). Junior Worldmark encyclopedia of world cultures. Detroit, Mich. : UXL.
  91. Açikyildiz, Birgül (2014-12-23). The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. I.B.Tauris. ISBN 9780857720610.
  92. Section 8-1, The Haverford School. Straying from the Single Story. Lulu.com. ISBN 9781365048203.
  93. Fuccaro, Nelida (1999-01-15). The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq. I.B.Tauris. ISBN 9781860641701.
  94. Darke, Diana (2011). Eastern Turkey. Bradt Travel Guides. ISBN 9781841623399.
  95. جلوه های جانبخش / اثر محمد یونس قلندر زاده. University of Arizona Libraries. ۱۹۹۷.
  96. Asatrian, Garnik S.; Arakelova, Victoria (2014-09-03). The Religion of the Peacock Angel: The Yezidis and Their Spirit World. Routledge. ISBN 9781317544296.
  97. Catholic.org (2015), Catholic Encyclopedia (1913)_Apocalypse, retrieved 2019-02-02
  98. Europe, Council of; Staff, Council of Europe (2010-03-31). Mosaic: The Training Kit for Euro-mediterranean Youth Work. Council of Europe. ISBN 9789287165770.
  99. دکتر محمد التونجی. یزیدیان یا شیطان پرستان ،. صص. ص ۱۱ و ۱۲.