علی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

علی بن ابیطالب امامان شیعه
نقش	اولین امام شیعیان - چهارمین خلیفهٔ اهل سنت
نام	علی بن ابیطالب
کنیه	ابوالحسن ابوتراب
تولّد	۱۳ رجب سال سی‏ام عام ‏الفیل
زادگاه	کعبه، مکه
مدفن	حرم علی، نجف
طول عمر	پیش از امامت ۴۶ سال (سال ۳۰ عام الفیل تا ۱۱ پس از هجرت) دوران امامت ۲۹ سال (سال ۱۱ تا ۴۰ پس از هجرت)
القاب	امیرالمؤمنین اسدالله حیدر کرار سید عرب سیدالمسلمین امام المتّقین [۱]
همسر	فاطمه زهرا فاطمه بنت حزام کلابیه(ام البنین)
پدر	ابوطالب
مادر	فاطمه بنت اسد
فرزندان	حسن بن علی، حسین بن علی، زینب، ابوالفضل العباس، ام کثوم، محسن، عبدالله، جعفرالاکبر
علی · حسن · حسین سجاد · محمد باقر · جعفر صادق موسی کاظم · رضا · جواد هادی · حسن عسکری · مهدی

برای دیگر کاربردهای نام علی به صفحهٔ علی (ابهام‌زدایی) مراجعه کنید.

علی، بن ابی‌طالب (۱۳ رجب سال ۲۴ قبل از هجرت، ۲۱ رمضان ۴۰ قمری) پسرعمو، داماد و نزدیکترین اصحاب محمد ابن عبدالله، (پیامبر اسلام) و از اهل بیت پیامبر است. بنا بر روایات محمد او را به برادری خود برگزید و با او پیمان برادری بست.^[۱] او از دیدگاه اهل سنت چهارمین خلیفه مسلمانان و از نظر شیعیان بنابر وصیت و سفارش‌های محمد جانشین پیامبر و امام اول می‌باشد. دو کنیه معروف او «ابوالحسن» و «ابو تراب» است و بین گروه‌های مختلف با لقب‌های گوناگونی (به مانند امیرالمومنین، اسدالله و حیدر کرار) خوانده می‌شود. مدت خلافت وی ۵ سال (از ۶۵۶ م تا ۶۶۱ م.) بود.

او در مکه به دنیا آمد، پدرش ابوطالب و مادرش فاطمه بنت اسد بود. در خانه محمد پرورش یافت و در حالی که حدود ده سال بیشتر نداشت، اولین مردی بود که دعوت محمد به اسلام را پذيرفت و با او بيعت كرد. علی زمانی که پیامبر در مکه اسلام را تبلیغ می‌کرد و مورد آزار و اذیت مشرکان قرار می‌گرفت، یار و مددکار او بود. هنگام هجرت محمد، علی به جای وی در بسترش خوابید تا نقشه قتل پیامبر را خنثی کند و او بتواند از مکه بگریزد؛ سپس امانات وی را ادا نمود و به همراه فاطمه زهرا، مادرش و زنی دیگر به مدینه هجرت کرد. در سال دوم پس از هجرت محمد گفت که به فرمان خدا وی را به همسری دخترش فاطمه در می‌آورد که حاصل این ازدواج چهار فرزند از جمله حسن و حسین بود. در طول دورانی که پیامبر اداره جامعه مسلمانان در مدینه را بر عهده داشت علی او را یاری می‌کرد و در تمام جنگ‌ها به جز جنگ تبوک شرکت داشت. همچنین وی حامل پیام‌ها و دستورات او بود. محمد هنگام بازگشت از آخرین حج خود در غدیر خم، او را «مولای مسلمانان» معرفی کرد و مردم با او بیعت کرده و تبریک گفتند و این از دید شیعیان به معنی معرفی علی به جانشینی پیامبر است.^[۲]

پس از درگذشت پیامبر در ماجرای انتخاب جانشین پیامبر بین او و ابوبکر اختلاف رخ داد.وی تا شش ماه از بیعت با ابوبکر سرباز زد و مدتی پس از درگذشت فاطمه زهرا به ظاهر با او بیعت کرد اما همچنان بر غصب خلافت از جانب وی عقیده داشت ^[۳][۴]. علی در دوران خلافت سه خلیفه اول جز در انتخاب خلیفه سوم فعالیت سیاسی نداشت و در جنگ‌ها شرکت نمی‌کرد و تنها گاهی در امور دینی، قضایی و سیاسی به خلفا مشورت می‌داد. ^{[۵] [۶]} پس از قتل عثمان، خلیفه سوم، علی با اصرار مردم خلافت را پذیرفت و از سال ۳۵ تا ۴۰ هجری قمری این منصب را بر عهده داشت. وی با مخالفت برخی از بزرگان قریش و عایشه مواجه شد. این امر منجر به بروز سه جنگ جمل، صفین و نهروان در دوران خلافتش شد. نهایتا ابن ملجم مرادی یکی از بازماندگان خوراج نهروان در مسجد کوفه به هنگام نماز صبح با شمشیر زهرآلود فرق او را شکافت و دو روز پس از آن در ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری درگذشت.

علی پس از مرگش نیز تأثیر زیادی بر جامعه مسلمانان نهاد. از او احادیث، سخنرانی‌ها، نامه‌ها، اشعار و دعاهای فراوانی بر جامانده‌است که در کتاب‌های مختلف نظیر نهج البلاغه و غررالحکم، به جای مانده‌است. عموم مسلمانان او را برترین مفسر قرآن و عالم ترین شخص به دانش فقه می‌دانند.^{[نیازمند منبع]} همچنین اکثریت صوفیه برای او مرتبه بالای ولایت را قائلند. فیلسوفان شیعه او را بنیانگذار فلسفه الهی می‌دانند. علاوه بر این مسلمانان او را به جهت کوشش‌های بیدریغ و از جان گذشتگیش در راه اسلام ارج می‌نهند و همچنین به خاطر شجاعت، کرم، گذشت، عدالت و بزرگواری اش نسبت به مردم او را دوست می‌دارند. به همین جهت در دانش، فرهنگ و هنر مسلمانان آثار فراوانی در مورد او و برای او ایجاد شده‌است.^{[نیازمند منبع]}

فهرست مندرجات ۱ تولد و دودمان ۲ در مکه ۲.۱ کودکی ۲.۲ اسلام آوردن ۲.۳ پس از اعلام علنی اسلام ۲.۴ هجرت به مدینه ۲.۴.۱ لیله المبیت ۳ در مدینه ۳.۱ زندگی خانوادگی ۳.۲ در جنگ‌های محمد ۳.۳ واقعهٔ مباهله ۳.۴ غدیر خم ۳.۵ جانشینی محمد ۳.۶ زندگی پس از محمد ۴ زمامداری علی ۴.۱ جنگ‌ها ۴.۲ سیاست ۵ کشته‌شدن ۵.۱ پیمان بستن خوارج ۵.۲ دیدار ابن ملجم با قُطّام ۵.۳ ضربت خوردن ۵.۴ وفات ۶ زندگی علی در زمان حیات محمد ۷ زندگی علی از مرگ پیامبر تا پیش از زمامداری ۸ ویژگی‌ها ۹ زن در نگاه علی ۱۰ علی از دیدگاه شیعه ۱۱ فرزندان علی ۱۲ احادیث و آیات درباره علی ۱۳ جستارهای وابسته ۱۴ پانویس ۱۵ منابع ۱۶ مآخذشناسی ۱۷ پیوند به بیرون

[ویرایش] تولد و دودمان

اولین امام شیعیان علی

زندگی شجره نامه، غدیر خم، لیله المبیت، یوم الدار، جانشینی محمد، سال شمار زندگی، نوادگان میراث نهج البلاغه، غررالحکم و دررالکلم، مسجد امام علی دیگر موضوعات جنگ آوری علی، خلافت علی، چهارده معصوم، امامان دوازده گانه ن . ب . و

پدر وی ابوطالب و مادر وی فاطمه دختر اسد بود. علی و برادرانش (طالب، عقیل و جعفر) نخستین کسانی هستند که از دو سو (هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر) از نسل هاشم پسر عبدمناف هستند.

او در روز جمعه سیزدهم رجب سال سی‌ام عام الفیل مطابق با ۵۹۹ میلادی (ده سال قبل از بعثت محمد) در مکه و بنا بر روایات در مسجد الحرام و داخل کعبه به دنیا آمد.^[۲]

هنگامی که به علی حامله بود به طواف خانه خدا اّمد و در آن حال دچار درد زایمان شد. او پروردگار کعبه را به یاری طلبید. ناگهان دیوار کعبه شکافت. وی به درون خانه خدا داخل شد و در اّن جا «علی بن ابی طالب» را به دنیا آورد. ^[۷]

تا امروز متولد شدن هیچ فردی در کعبه بجز تولّد علی در تاریخ ثبت نشده^{[نیازمند منبع]}

[ویرایش] در مکه

[ویرایش] کودکی

زمانی که علی شش ساله بود، در مکه قحطی شد و پدراو ابوطالب، دچار مشکل مالی گردید.محمد که خود در کودکی تحت سرپرستی ابوطالب قرار گرفته بود و در این زمان سنش از سی سال گذشته بود، برای سبک کردن بار عایلهٔ وی به او پیشنهاد کرد که سرپرستی علی را او بر عهده بگیرد. ابوطالب پذیرفت و علی از کودکی در خانه محمد و تحت نظر او قرار گرفت.^[۳] و زیر دست او بزرگ شد و پرورش یافتن به دست محمد امتیازی بود که او آن را از شرافت‌های خود بر می‌شمرد.^{[۴] [۵]} و شاید همین امر ، پایه‌ای برای توجیه سخن محمد در برادری با اوست.

[ویرایش] اسلام آوردن

علی که از کودکی در خانه محمد بزرگ شده بود، اولین مردی بود که پس از بعثت محمد به پیامبری، به او ایمان آورد. ^[۶] البته سنت گرایان که منکر باور شیعیان هستند او را از آن جهت که در آغاز اعلام نبوت محمد، نوجوانی بیش نبوده‌است،نخستین مرد گرویده به اسلام نمی‌دانند.

در سال سوم پس از بعثت، محمد از طرف خداوند وظیفه یافت تا اعضای خانوادهٔ خود را به اسلام دعوت کند. او به این منظور حدود چهل نفر از خاندان عبدالمطلب را به مهمانی ناهار دعوت کرد و در پایان آن مجلس سه بار از مهمانان درخواست کرد که به پیامبریش ایمان بیاورند و او را یاری کنند که از این جمع در هر سه بار فقط علی بود که آمادگی خود را اعلام کرد. پس از آن محمد گفت: ای خویشاوندان و بستگان من، بدانید که علی برادر و وصی و خلیفه پس از من در میان شماست.^[۷]

[ویرایش] پس از اعلام علنی اسلام

از آنجا که بزرگان مکه جایگاه ویژهٔ خود را بر باد رفته می‌دیدند وآموزه‌های محمد را چشم نمی‌توانستند داشت ، با او کین ورزیدند . چون او خود از خاندان بزرگ و نامور آن شهر بود ،آزار چندانی ندید اما گروندگانش بسیار شکنجه شدند تا بدان پایه که برخی شان کشته شدند . پایهٔ این باور سخت پیروان حضرت محمد، وعده‌های شیرینی بود که او از سوی خدابه آنان می‌داد و در قرآن نیز مژدگانی بهشت خوانده شده‌است.

[ویرایش] هجرت به مدینه

[ویرایش] لیله المبیت

چون بزرگان مکه از وعده به محمد و آزار رسانی به مسلمانان، سودی نجستند، در یک گمانه زنی، برآن شدند تا او را بکشند؛ اما باز به شوند (دلیل) جایگاه قبیلهٔ او، مقرر شد که از هر قبیله‌ای، کسی به کشتن او بیاید تا خونخواهان اش، خونخواهی نتوانند یارست. محمد به گفته خود،از سوی خدا بر مراد دشمنان، آگاهی یافت و در شبی که از آن به لیله المبیت یاد شده‌است،از مکه گریخت. در آن شب، علی در خوابگاه محمد، آرمید تا دشمنان، گریز او را پی نبرند.

[ویرایش] در مدینه

[ویرایش] زندگی خانوادگی

محمد، علی را از این فداکاری‌ها بسیار گرامی می‌داشت .نیز از همین رو است که علی نیز پس از چندی با خانواده پیامبر ،به مدینه رهسپار گشت و به خلعت دامادی (شوی دختر )او درآمد .

[ویرایش] در جنگ‌های محمد

علی یکی از موثرترین جنگاوران سپاه محمد بود و در تمامی جنگ‌های پیامبر به جز جنگ تبوک او را همراهی کرد. او بیش از هر کس دیگری دشمنان محمد و اسلام را کشت، تا جایی که او را قتال العرب لقب دادند.^[۹][۱۰] در جنگ احد و حنین که سپاه مسلمانان شکست خورد و گریخت، از معدود افرادی بود که با محمد باقی ماند و از جان او دفاع کرد و در جنگ خندق قهرمان عرب عمرو بن عبدود را شکست داد. در جنگ خیبر سپاه اسلام به فرماندهی او قلعه‌های مستحکم خیبر را فتح کرد.

[ویرایش] واقعهٔ مباهله

علي در واقعه ي مباهله به اتفاق همسر و فرزندانش همراه محمد بود . از جمله فرقه هايي كه در مدينه با محمد به مخالفت شديد برخاستند مسيحيان اجمان بودند كه اسقف آنها فردي به نام ابوحارثه بود . در واقعه ي مباهله محمد به ابوحارثه پيشنهاد مباهله مي دهد . مباهله بدين معنيست كه دو گروه براي مشخص كردن حقانيت خود يكديگر را نفرين مي كنند تا مشخص شود كه حق با كدام طرف است. اين مباهله با حضور محمد و دخترش فاطمه به همراه علي و فرزندانش به عنوان پيروان اسلام و بزرگان مسيحي از جمله اسقف بزرگ مسيحيان اجمان روي داد كه در آن مسيحيان از داعيه ي خويش منصرف شدند و عملا حق را به محمد دادند.

[ویرایش] غدیر خم

در بین مسلمانان و از طریق شیعه و سنی به صورت متواتر نقل شده‌است، که پیامبر اسلام در غدیرخم درباره او گفته‌است: «هر کس من مولای او هستم، پس این علی مولای اوست». سپس مسلمانان با علی پسر ابیطالب بیعت کردند. شیعیان این عمل را دلیلی بر خلافت و جانشینی بلافصل او پس از محمد بن عبدالله عنوان می‌کنند.^[۸] و اهل سنت نیز ، این را تنها از سر مهر پیامبر به علی می‌دانند و باور دارند که پیامبران هیچ از خود به ارث نمی‌گذارند حتا حق جانشینی و خلافت را.

[ویرایش] جانشینی محمد

[ویرایش] زندگی پس از محمد

[ویرایش] زمامداری علی

علی پس از رویداد کشته شدن عثمان خلیفهٔ سوم توسط سیل مسلمانانی که به او هجوم آورده بودند به فرمانروایی برگزیده شد.

او بار دیگر بیت المال را به تساوی بین عموم مسلمانان تقسیم کرد و دست آزمندان را از دارالخلافه مسلمانان کوتاه کرد. پایتخت او در ابتدا شهر مدینه بود. عده‌ای از یاران گذشتهٔ علی و محمد مانند طلحه و زبیر توقع حکومت بصره و کوفه را از علی داشتند که با مخالفت او روبرو شدند. آن‌ها به تشویق مروان پسر حکم (مشهور به چلپاسه) به همراه عایشه دختر ابوبکر و از همسران محمد به مخالفت وی پرداختند و قتل عثمان را به اشارات علی قلمداد کردند و به بهانه «خونخواهی عثمان» شهر بصره را تصرف کردند. این تحریکات باعث رخداد نبرد بصره شد که چون عایشه بر شتری سرخ مو سوار بود جنگ جمل نام گرفت. علی در آن جنگ پیروز گشت و مرکز زمامداری خود را از مدینه به کوفه تغییر داد.

پس از آن با مهم‌ترین دعوی‌دار زمامداری یعنی معاویه پسر ابوسفیان که از طایفهٔ بنی‌امیه بود و با او دشمنی داشت و برای خود در شام حکومتی پرقدرت برپا کرده بود به مخالفت پرداخت و وی را عزل نمود. ولیکن معاویه فرمان نپذیرفت و کشته شدن عثمان را بهانه قرار داده و از علی خواست که قاتلین عثمان را به وی تحویل دهد. علی هم اعلام کرد قاتلین عثمان پیش وی نیستند و با خلیفه‌گری معاویه مخالفت کرد. معاویه پیراهن خونین عثمان را بهانهٔ شورشی بر علیه علی کرد و جنگ صفین را به راه انداخت. پس از ۱۱۰ روز جنگ سرانجام کار به داوری گذاشته شد و عمروعاص که حکم از سوی معاویه بود با فریب ابوموسی اشعری که حکم تحمیل شده به علی از جانب گروهی از سپاهیان او بود که بعدها خوارج نام گرفتند، ^[۹] اعلام کردند، معاویه خلیفهٔ مسلمانان است. این امر موجب شورش گروهی از سپاهیان علی شد. این گروه خوارج نام گرفتند. علی ابتدا آن‌ها را به گفتگو فرا خواند، ولی پس از آن که خوارج پیک‌های او را کشتند^{[نیازمند منبع]}، به جنگ با آنان پرداخت و تار و مارشان کرد.علی قبل از خلافت ۲۵ سال خانه نشین بود و در این دوران خلفای وقت از مشورت و تدبیر وی استفاده می‌کردند بویژه در زمان خلیفه دوم عمر که این همکاری در مدیریت سیاسی به اوج رسید که این دوران رامی‌توان دوران گسترش اسلام دانست. وی سرانجام در مسجد کوفه به دست یکی از خوارج به نام ابن ملجم مرادی در سال ۴۰ هجری هنگام نماز صبح کشته شد.

[ویرایش] جنگ‌ها

[ویرایش] سیاست

[ویرایش] کشته‌شدن

[ویرایش] پیمان بستن خوارج

تاریخ نویسان مانند ابومخنف و اسماعیل بن راشد می‌نویسند:

گروهی از خوارج در مکّه اجتماع کردند و با هم به گفتگو پرداختند و از زمامداران یاد کردند و رفتار آنها را زشت شمردند و از نهروانیان (که در جنگ با علی به هلاکت رسیده بودند) یاد کردند و اظهار ناراحتی نمودند تا اینکه بعضی از آنان گفتند: خوب است ما جان خود را به خدا بفروشیم و نزد این زمامداران گمراه برویم و در کمین آنان قرار گیریم و آنان را بکشیم و مردم شهرها را از دست آنان آسوده کنیم و انتقام خون برادران شهیدمان را که در نهروان کشته شده‌اند بگیریم همه آنان این پیشنهاد را پذیرفتند و هم پیمان شدند که پس از مراسم حجّ، طرح خود را دنبال کنند.^[۱۰] در این اجتماع، عبدالرّحمن بن ملجم عهده دار کشتن علی گشت. برک بن عبداللّه تمیمی کشتن معاویه را پذیرفت. و عمرو بن بکر تمیمی تصمیم به کشتن عمروعاص گرفت.

این سه نفر با هم پیمان بستند و توافق کردند که شب نوزدهم ماه رمضان، به آن اقدام نمایند و سپس از همدیگر جدا شدند و در انتظار اجرای نقشه خود بودند. ابن ملجم که از قبیله کِنده بود با رعایت مخفی کاری، از مکّه به سوی کوفه رهسپار شد و با یاران خود در کوفه ملاقات کرد و برای اینکه نقشه اش فاش نشود، آن را به هیچ کس نگفت.^[۱۱]

[ویرایش] دیدار ابن ملجم با قُطّام

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه به نقل از مقاتل الطالبین ابوالفرج اصفهانی می‌نگارد که، ابن ملجم در کوفه با قطّام دختر اخضر تیمی بود که پدر و برادرش در جنگ نهروان به دست علی کشته شده بودند دیدار کرد و عاشق و شیفته او شد، به طوری که در همان مجلس از او خواستگاری کرد. قطام به عنوان مهریه کشتن علی را درخواست کرد و ابن ملجم پذیرفت. به دنبال این جریان، قُطّام از وردان پسر مجالد که از قبیله «تیم رباب» درخواست کرد که ابن ملجم را یاری نماید. از سوی دیگر، ابن ملجم نزد یکی از خوارج از قبیله اشجع که نام او «شبیب بن بجره» بود رفت و داستان را به او گفت و از او کمک خواست و سرانجام ابن ملجم همراه وردان و شبیب، به مسجد اعظم کوفه رفتند تا نقشه خود را دنبال کنند. قُطّام در مسجد کوفه معتکف شده بود و برای گذراندن اعتکاف خود، خیمه‌ای در مسجد برای خود برپا کرده بود، به قُطّام گفتند:«ما راءی خود را بر کشتن این مرد (علی) هماهنگ کرده‌ایم»، قطام چند تکّه پارچه حریر خواست و سینه‌های آنان را با آن پارچه‌ها محکم بست و آنان شمشیرها را به کمر بسته، به راه افتادند و کنار دری آمدند که علی از آن در برای نماز وارد مسجد می‌شد و در آنجا نشستند. قبلاً اینان، اشعث ابن قیس را نیز از نقشه خود آگاه کرده بودند، او هم قول یاری به آنان را داده بود و آن شب به آنان پیوست تا آنان را در اجرای توطئه قتل، کمک کند.^[۱۲]

[ویرایش] ضربت خوردن

علی سحر شب نوزدهم ماه رمضان سال چهلم هجرت، از خانه به سوی مسجد روانه شد. ابن ملجم از آغاز آن شب در کمین وی بود. او (طبق معمول) به مسجد آمد و مثل همیشه خفتگان را برای نماز بیدار می‌کرد، ابن ملجم در میان خفتگان بیدار بود. وی خود را به خواب زده و کارش را پنهان نموده بود که ناگهان برخاست و به علی حمله کرد و شمشیر زهرآگین خود را بر فرق علی وارد نمود.

در روایات دیگر این گونه‌است که بعد از اینکه علی در محراب مشغول خواندن نافله صبح یا نمار صبح شد و هنگامی که از سجده رکعت اول بر می‌خواست، ابن ملجم با شمشیر زهر آلود بر فرق او، همان جایی که قبلا در جنگ خندق توسط عمرو بن عبدود زخم برداشته بود، زد^[۱۳] و علی فریاد زد: «قسم به پروردگار کعبه رستگار شدم.»

[ویرایش] وفات

علی پس از این حادثه دو روز بستری شد، تا اینکه در ثلث آخر شب بیست و یکم، قبل از سپیده دم شب جمعه ۲۱ ماه رمضان سال چهلم هجرت، بر اثر ضربتی که بر فرقش زدند درگذشت. او هنگام وفات ۶۳ سال داشت.

به دستور علی، کار غسل و کفن نمودن او را دو پسرش حسن و حسین انجام دادند، سپس جنازه علی را به سوی سرزمین «غری» یعنی نجف بردند و در آنجا به خاک سپردند و طبق وصیتش، قبرش را پنهان کردند. قبر علی در دوران زمامداری بنی امیّه، همچنان مخفی بود تا اینکه با از میان رفتن بنی امیه و رفع خطر خوارج در زمان بنی عباس، قبر او توسط امام صادق به شیعیان شناسانده شد.^[۱۴]

[ویرایش] زندگی علی در زمان حیات محمد

علی از آغاز بعثت محمد تا درگذشتن وی، پیامبر را یاری می‌کرد. او برای محمد به هنگام اعتکاف در غار حرا غذا می‌برد. در هنگامی که محمد بعد از سه سال دعوت پنهانی، برای اجرای آیه ۲۱۴ سوره شعراء، خویشان خود را به اسلام فراخواند و از آنها یاری خواست، تنها علی که ۱۴ سال داشت به یاری او برخاست. در ليلة المبيت که بزرگان مکه گروهی جنگاور را برای کشتن محمد به خانه‌اش فرستادند، بنا بر روایات علی در جای محمد خوابید، تا مکیان متوجه فرار او نشوند. علی در سال دوم بعد از هجرت (۲ هجری قمری) با فاطمه دختر محمد ازدواج کرد و در خانه‌ای کنار خانهٔ محمد اقامت گزید. در واقعه برائت از مشرکین، محمد سورهٔ توبه را به وسیلهٔ او به مکیان ابلاغ کرد. در فتح مکه پرچم اسلام به دست او بود و با شعار امروز روز مرحمت است^[۱۵] وارد مکه شد، سپس با پیامبر وارد خانهٔ کعبه شد و بر دوش او رفت و بت‌ها را شکست. در روز غدیر محمد او را به عنوان ولی مومنین معرفی کرد و فرمود «هر کس من مولای اویم، پس علی مولای اوست»، بین مذاهب مختلف اسلام تفسیرهای متفاوتی از واژه ولی شده‌است.^[۱۶] او وصی محمد بود و پس از مرگش بدن او بنا به وصیت خود وی به دست علی غسل و کفن شد و بر او نماز خوانده شد و در خانه خودش به خاک سپرده شد.

[ویرایش] زندگی علی از مرگ پیامبر تا پیش از زمامداری

علی پس از مرگ پیامبر خود را وصی و جانشین مشروع او می‌دانست. چراکه چندین بار، از جمله در واقعه غدیر خم از سوی پیامبر به عنوان وصی و جانشین بر حق برگزیده شده بود. او حاضر به بیعت با ابوبکر نشد و زمانی که مدتی پس از درگذشت فاطمه زهرا به ظاهر با ابوبکر و سپس عمر و عثمان بیعت کرد، در شرایطی بود که مسلمانان از یاری او روگردانده بودند و علی در پی حفظ وحدت مسلمانان بود. وی همواره سه خلیفهٔ نخست را غاصبان حقش می‌دانست.^[۱۱][۱۷]

[ویرایش] ویژگی‌ها

برای علی، ویژگی‌ها و خصائص بسیاری بر شمرده شده‌است. علی عین عدالت و حقیقت است. او در سخنوری و ادبیات چیره بود. ادبای عرب سخن او را شیواترین سخن پس از قرآن می‌دانند.^[۱۸] به طوری که وابستگان بنی امیه علی رغم دشنام گفتن به وی، گفتارش را از حفظ می‌کردند، تا بیانشان شیوا شود.^[۱۹] بخشی از گفتارها و نوشتارهای وی توسط سید رضی در کتابی به نام نهج البلاغه جمع آوری شده‌است حدود یازده جلد نیز مستدرک نهج البلاغه تدوین شده است. علاوه بر آن مجموعه روایات وی در کتاب غرر الحکم جمع شده‌است. بین مسلمانان خصوصاً شیعیان مقام عرفانی، علم، شجاعت، عدالت، صبر، کمک به بینوایان و ساده زیستی علی مورد ستایش قرار گرفته‌است. از میان مسلمانان غیر شیعه ابن ابی الحدید به شرح نهج البلاغه پرداخته‌است. علاوه بر آن بسیاری از شخصیت‌های غیر مسلمان نظیر جرج جرداق مسیحی، نویسنده کتاب «امام علی صدای عدالت انسانی» او را ستوده‌اند و توماس کارلایل، فیلسوف انگلیسی درباره او گفته‌است: «..شهادت او، بر اثر شدت دادگری‌اش بود...»^[۲۰] و جبران خلیل جبران دیگر نویسنده و شاعر مسیحی درباره او می‌نویسد: «..عرب حقیقت مقام و قدر و منزلت علی را نشناخت. اما از میان همسایگان ایرانی‌نژاد عرب، مردانی برخاستند، که گوهر و سنگریزه را به خوبی از یکدیگر باز شناختند.»^[۲۱] بسیاری از شاعران کهن و معاصر ایرانی، در مدح علی اشعار گوناگون سروده‌اند، از جمله مولانا در مثنوی و از معاصرین غزل بسیار زیبای شهریار که با این مطلع شروع می‌شود: «علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را ـ که به ماسوا فکندی، همه سایه هما را».

[ویرایش] زن در نگاه علی

خطبه‌ای منسوب به علی در نهج البلاغه روایت می‌کند که پس از جنگ جمل، علی سخنان زیر را خطاب به عایشه و زنان مانند او^[۱۲] بیان کرد:

«

ای مردم، بدانید که زنان را ایمان ناقص است و بهره‏مندیهایشان ناقص است ‏و عقلهایشان ناقص است. اما ناقص بودن ایمانشان از آن روست که در ایام حیض ‏از خواندن نماز و گرفتن روزه معذورند و ناقص بودن عقلهایشان، بدان دلیل‏است که شهادت دو زن برابر شهادت یک مرد است و نقصان بهره‏مندیشان در این ‏است که میراث زنان نصف میراث مردان است. از زنان بد بپرهیزید و از زنان خوب ‏حذر کنید و کار نیک را به خاطر اطاعت از آنان انجام مدهید، تا به کارهای زشت ‏طمع نکنند.[۱۳][۱۴]

»

شیعیان همواره به صحت تاریخی نهج البلاغه معتقد بوده اند؛ اکثر علمای اهل سنت نسبت به موثق بودن آن مشکوک بوده‌اند، و مورخین غربی عموماً صحت بخش‌های عمده‌ای از آن تأیید کرده اگر چه تأیین صحت بخشهایی دیگر از آن را مشکل می‌دانند.^[۱۵] بگفته عبدالکریم سروش این حدیث آنچنان با نحوه تفکر رایج در فرهنگ‌های پیشین سازگار بوده، که کسی از مفسرین نسبت به صحت تاریخی این نقل قول مشکوک نشده بود و در نقل و تفسیر آن مشکلی نمی‌دید زیرا دیدگاه رقیبی از زن وجود نداشته که دیدگاه سنتی را به چالش بکشد.^[۱۶] محمد حسین فضل الله، از مراجع تقلید معاصر شیعه در لبنان، انتساب این گفته به علی را به چالش کشیده، و معتقد است که قرآن تصویری بسیار متفاوتی از زن ارائه می‌کند.^[۱۷] بگفته محمد حکیمی از اساتید حوزه علمیه قم، چیزی در قرآن در مورد نقص فکری زنان نیامده‌است و توصیف صرفاً اشاره به وضعیتی است که زنان آن زمان در آن قرار داشتند و مربوط به زنان در تمام دوران‌ها و جوامع نمی‌شود. به عقیده حکیمی جهت فهم منظور علی از «نقص عقل» باید تمامی نقل قول‌هایی که از او در این زمینه وجود دارد را جمع کرده (که خیلی از آنها نقص عقل را به طبقه‌های اجتماعی و افراد زیادی، اعم از زن و مرد، نسبت داده‌است) و نحوه استعمال این لفظ را از مجموعه این نقل قول‌ها استخراج کرد و صرفاً به یک نقل قول خاص ننگریست. بعلاوه به گفتارهای علی باید در سایه قرآن نگریست.^[۱۸] رضا اصلان در رد انتساب نقص عقل به زنان اینگونه استدلال می‌کند که سیره‌های محمد مکرراً صحبت از مشورت او با زنانش و پیروی او از نظرات آنها (حتی در موضوعات نظامی) می‌کنند. اصلان معتقد است که مرد بودن غالب مفسرین بصورت تاریخی باعث شده به نقطه نظرات زنان توجه متعادل نشود و یکی از دلایلی بوده که چنین تناقضات درونی‌ای مورد بحث قرار نگیرند.^[۱۹] به گفتهٔ عبدالکریم سروش گفتارهایی که درباره زنان در نهج البلاغه آمده به دو دسته تقسیم می‌شوند: آنهایی که استدلالی برای گزاره شان می‌آورند، و آنهایی که نمی‌آورند. هنگام بررسی آن گفتارهایی که استدلال می‌آورند، امکان اشکال وارد کردن به استدلال وجود دارد: به عنوان مثال در روایت بالا، کسی اینگونه می‌تواند استدلال کند که اگر زنان در هنگام حیض نماز نمی‌خوانند و یا روزه نمی‌گیرند، دلیل نقص ایمان آنها نیست، بلکه بر عکس اثبات ایمان آنها است زیرا از گفته پیامبرشان در این مورد پیروی می‌کنند. و پیروی از نهی‌ها همانند پیروی از دستورات است، و در نزد خدا روح عمل مهم است و نه شکل آن. اگر گفته شده که ارث آن کمتر است، این اثباتی بر اینکه آنها کمتر از مردان هستند نیست و دلیلی بر اینکه نباید با آنها مشورت کرد یا به آنها موقعیت‌های اجتماعی یا سیاسی نداد، وجود ندارد. هیچ استدلال منطقی که ارث کمتر را به کمتر بودن زنان ربط دهد وجود ندارد؛ اگر ارث کمتر می‌گیرند دلیلش این است که به آنها اینگونه گفته شده‌است. بگفته سروش در مورد احادیثی که استدلالی نمی‌آورند، دو دیدگاه وجود دارد: یکی اینکه آن را محدود به دوران خاصی و شرایط اجتماعی ای می‌کند که علی در آن می‌زیسته، و برای تعمیم آن به تمام دوران‌ها و جامعه‌ها استدلال می‌طلبد و دیدگاه دیگر بر عکس آنها را کلی در نظر گرفته و برای محدود کردن آن به یک دوران خاص دلیل می‌طلبد. و اینکه از این دو دیدگاه کدام را اتخاذ کنیم از متن به تنهایی به دست نمی‌آید و بسته به نقطه نظر شخصی که از خارج به این متون نگاه می‌کند دارد.^[۱۶] علی دشتی به تأویل این گونه روایات پرداخته است. به عقیده ی وی نقصان امروزه معنی کم و کاست گفته است و در گذشته به معنی تفاوت بوده است. یعنی در این روایت بیان شده عقل زن و مرد متفاوت و متمایز است.

همچنین در گفتاری از وی خوابیدن زن را بدون اینکه خود را بر شوهر خود عرضه کند حلال ندانسته‌است.^[۲۰]

[ویرایش] علی از دیدگاه شیعه

از دید شیعیان تنها ابلاغ وحی و شریعت که وظیفه پیامبر است، برای رستگاری کافی نیست. بلکه امت برای نزدیکی به خدا و همچنین برای رشد سیاسی و اجتماعی نیاز به امام دارد. به عبارت دیگر امامت فراتر از زمامداری و جانشینی پیامبر است و جانشینی پیامبر یکی از جنبه‌های آن است.

[ویرایش] فرزندان علی

در اینجا به ذکر فرزندان علی و تعداد آنان و نامهای آنها می‌پردازیم و به مختصری از امور مربوط به آنان اشاره می‌نماییم. علی دارای ۲۸ فرزند پسر و دختر بود:

۱ - حسن

۲ - حسین

۳ - زینب

۴ - زینب صغری که کنیه‌اش ام کلثوم بود

۵ - محسن ((مادر این ۵ فرزند، فاطمه دختر محمّد است)).

۶ - محمّد (معروف به محمّد حَنَفیّه) که کنیه اش ابوالقاسم بود، مادرش ((خَوْله)) دختر جعفر بن قیس الحنفیّه نام داشت.

۷ و ۸ - عمر و رقیّه که دوقلو بودند و مادرشان ((ام حبیب)) دختر ربیعه بود.

۹ - عباس.

۱۰ - جعفر.

۱۱ - عثمان.

۱۲ - عبداللّه.

((این چهار نفر در کربلا همراه برادرشان امام حسین کشته شدند، مادرشان ((اُمّ البنین)) دختر حزام بن خالد بن جعفر بن دارم می‌باشد)).

۱۳ - محمد اصغر که کنیه‌اش ابوبکر بود.

۱۴ - عُبیداللّه (این دو فرزند نیز در کربلا همراه برادرشان امام حسین کشته شدند مادرشان ((لیلی)) دختر مسعود دارمی است).

۱۵ - یحیی که مادرش ((اسماء بنت عُمیس خثئمی)) بود.

۱۶ - اُمّ الحسن.

۱۷ - رمله (مادر این دو ((اُمّ سعید)) دختر عُروة بن مسعود ثَقَفی بود).

۱۸ - نفیسه.

۱۹ - زینب صغری.

۲۰ - رقیه صغری.

۲۱ - اُمّ هانی.

۲۲ - ام الکرام.

۲۳ - جمانه که کنیه‌اش اُمّ جعفر بود.

۲۴ - امامه.

۲۵ - اُمّ سلمه.

۲۶ - میمونه.

۲۷ - خدیجه.

۲۸ - فاطمه (این یازده نفر از مادران مختلف بودند).

۲۹- هلال پسر علی

۳۰-سهل بن علی(حاصل ازدواج علی با خواهر عمر خلیفه دوم است و مزار او در شهر یزد است)^{[نیازمند منبع]}

[ویرایش] احادیث و آیات درباره علی

۱- حدیث غدیر: «... هر که من ولی و سرپرست اویم پس این علی نیز سرپرست و ولی اوست.»

سند حدیث: این حدیث را ۳۵۰ نفر از مفسران و دانشمندان و تاریخ نویسان از اهل سنت با مدارک زیاد در کتاب خود آورده‌اند که نام این اشخاص در کتاب الغدیر نوشته علامه امینی آورده شده‌است.

توضیح کوتاه: واژه «مولی» در این حدیث بر طبق شواهد مستند موجود در کتب اهل سنت و شیعه به معنای «اولی به تصرف» است.^{[نیازمند منبع]}

۲- حدیث ثقلین:

«من در میان شما دو امانت نفیس و گرانبها می‌گذارم یکی کتاب خدا قرآن و دیگری عترت و اهل بیت خودم. مادام که شما به این دو دست بیازند هرگز گمراه نخواهید شد و این دو یادگار من هیچ گاه از هم جدا نمی‌شوند.»

سند حدیث: این حدیث را ۲۰۰ نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند که میر حامد حسین نام این اشخاص را آورده‌است. همچنین صحّت این حدیث توسط رساله‌ای که «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» در مصر در چند سال پیش در مورد این حدیث چاپ کرد به اثبات رسیده‌است.

توضیح کوتاه: کسانی که تا روز رستاخیز پیوند ناگسستنی با قرآن دارند باید مانند خود قرآن از خطا و اشتباه معصوم باشند و لازمه این دو مقام (مصونیت از گناه و اشتباه) آنست که قول و فعل اهل بیت در اسلام حجت باشد. چنان که اعتقاد شیعه همین است.

۳- حدیث سفینه نوح:

«مَثل ِ اهل بیت من در میان امتم همانند کشتی نوح است. هر کس وارد آن شد نجات یافت و هر کس به آن پناه نبرد غرق گردید.»

سند حدیث: این حدیث متواتر را ۹۰ نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند که نام آن‌ها را مرحوم میر حامد حسین در کتاب «عبقات الانوار» آورده‌است.

۴- حدیثی دیگر:

«... سو گند به آن که جانم به دست اوست این شخص - علی - و کسانی که پیرو و شیعه اویند در قیامت رستگارند.»

سند حدیث: این حدیث را سیوطی (دانشمند سنی مذهب) در کتاب «درّالمنثور» آورده‌است.

آیاتی در بیان فضایل و مقامات علی:^[۲۲]

• سوره انسان یا هل أتی
• سوره عادیات
• سوره مائده آیه ۵۵
• سوره مائده آیه ۶۷
• سوره شوری آیه ۲۳
• آیه تطهیر: سوره احزاب آیه ۳۳
• سوره نساء آیه ۵۹

یکی از مذاهب دین اسلام شیعه

اصول دین

فروع دین

چهارده معصوم

حوادث

صحابه

کتب مرجع

دیدگاه

مکان‌های مقدس

توحید معاد عدل نبوت امامت

نماز روزه خمس زکات حج جهاد امر به معروف نهی از منکر تولی تبری

محمد فاطمه علی حسن حسین سجاد باقر صادق کاظم رضا جواد هادی عسکری مهدی

غدیر خم عاشورا کربلا فدک واقعه خانه فاطمه

سلمان مقداد ابوذر عمار بلال

قرآن نهج‌البلاغه صحیفه سجادیه الاستبصار الکافی تهذیب الاحکام من لایحضره الفقیه کتب شیعه

علمای شیعه مهدویت غیبت صغری غیبت کبری ظهور رجعت

مکه · مدینه نجف · کربلا کاظمین · مشهد سامرا · دمشق قم · ری امامزاده‌ها ن . ب . و

[ویرایش] جستارهای وابسته

• اسلام
• شیعه
• امام
• آیه ولایت

[ویرایش] پانویس

[ویرایش] منابع

• ابن ابی الحدید، جلوه‌های تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ترجمه محمود مهدوی دامغانی (معروف ترین شرح نهج البلاغه)
• ابن اثیر، تاریخ کامل
• جرداق، جرج، امام علی صدای عدالت انسانی، ترجمه سی هادی خسروشاهی، نشر خرم، دوره ۶ جلدی (در پنج مجلد)
• جعفریان، رسول، تاریخ خلفا [۲۳]
• حکیمی، محمدرضا (۱۳۸۲) حماسه غدیر، قم:انتشارات دلیل ما، ISBN 964-7990-76-6
• حلی، جمال الدین حسن بن یوسف بن مطهّر، نگاهی بر زندگی دوازده امام، ترجمه محمد محمدی اشتهاردی
• سبحانی، جعفر، فروغ ولایت، انتشارات امام صادق، ISBN 964-6243-11-8
• رسولی محلاتی، زندگانی حضرت محمد(ص)
• طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی[۲۴]
• طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان[۲۵]
• محمد بن جریر، تاریخ طبری(تاریخ پیامبران و پادشاهان)
• علی بن ابیطالب، نهج البلاغه، گردآوری سید رضی [۲۶]
• فیضی پور، علی اصغر، امام علی علیه السلام از زبان دیگران، مجله کلام اسلامی، شماره ؟ [۲۷]
• قندوزی، سلیمان، ینابیع الموده
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ترجمه ؟؟؟؟
• مطهری، مرتضی، سیری در نهج البلاغه، «مجموعه آثار» جلد ۱۶، چاپ اول، انتشارات صدرا، ISBN 964-5600-06-5
• مطهری، مرتضی، «فلسفه اخلاق»، انتشارات صدرا، ISBN 964-5600-08-1 چاپ بیست و پنجم
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه[۲۸]

• Holt, P.M. and Bernard Lewis (۱۹۷۷). Cambridge History of Islam, Vol. ۱. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29136-4
• Lapidus, Ira. (۲۰۰۲). A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. ۲nd edition. ISBN 978-0-521-77933-3
• Madelung, Wilferd. (۱۹۹۷). The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. ISBN 0-521-64696-0

[ویرایش] مآخذشناسی

عناوین کتب مرجع:

• امینی نجفی، عبدالحسین احمد، الغدیر[۲۹]

[۳۰](مجموعه جامعه از احادیث، اشعار و... مربوط به غدیر خم)

• ابن ابی الحدید، جلوه‌های تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ترجمه محمود مهدوی دامغانی [۳۱][۳۲](معروف ترین شرح نهج البلاغه)
• جرداق، جرج، امام علی صدای عدالت انسانی، ترجمه عطامحمدسردارنیا [۳۳] (مقایسه سیره امیرالمومنین با ارزش‌های مدرنیته)
• طباطبایی، محمدحسین، شیعه در اسلام [۳۴] (معرفی تشیع از منظر شیعه)
• شوشتری، نورالله، احقاق الحق ترجمه محمد صحتی سردرودی[۳۵] (دفاعیه کلامی از شیعه)
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، مجموعه جامع احادیث منقول از شیعه
• مادلونگ، ویلفرد، پژوهشی پیرامون خلافت نخستین ؛ ترجمه احمد نمایی... [و دیگران]، ویرایش و توضیحات احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۵ شابک ۹۶۴-۴۴۴-۹۶۰-۶ متن انگلیسی
• ابن اثیر، الکامل فی التاریخ
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک
• ابن اعثم کوفی، الفتوح
• محمد بن محمد نعمان(شیخ مفید)، ارشاد

منابع دیگر

• کتابخانه تخصصی امیرالمؤمنین، مشخصات کلیه کتب فارسی و عربی چاپ شده در ایران با قابلیت جستجو بر اساس نام کتاب، نویسنده و ناشر
• متن کامل یا گزیدهای از ۴۲۰ کتاب درباره امیرالمومنین، سایت تبیان، دریافت شده در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۸۶
• چند کتاب درباره امیرالمؤمنین

[ویرایش] پیوند به بیرون

• سایت امام علی
• سایت امام علی- ۲
• دانشنامه امام علی در سایت حوزه
• پرتال امیرالمومنین
• سایت ابوتراب

ن . ب . و صحابه مشهور محمد، ‌پیامبر اسلام ابوالعاص پسر ربیعه • ابوایّوب انصاری • ابوبکر پسر ابی قحافه • ابودرداء • ابوذر غفاری • ابوسفیان پسر حارث • ابوعبیده جرّاح • ابوموسی اشعری • ابوهریره • ابی پسر کعب • بلال حبشی • ثابت پسر قیس • جابر پسر عبدالله انصاری • جعفر پسر ابی طالب • جندب پسر جناده • حبیب پسر زید انصاری • حجر بن عدی • حسان پسر ثابت • حسن پسر علی • حسین پسر علی • حمزه بن عبدالمطلب • خالد پسر ولید • خبّاب پسر ارّت • زبیر • زید پسر ثابت • زید پسر حارثه • سعد پسر ابی وقّاص • سعد پسر عباده • سلمان فارسی • طلحه • عبدالرّحمن پسر عوف • عبدالله بن زبیر • عبدالله بن سلام • عبدالله پسر امّ مکتوم • عبدالله پسر زبیر • عبدالله پسر عمر • عبدالله پسر مسعود • عثمان پسر عفّان • عقیل پسر ابی طالب • علی پسر ابی طالب • عمّار پسر یاسر • عمر پسر خطّاب • کعب پسر ظهیر • معاذ پسر جبل • مقداد پسر اسود

ن . ب . و مباحث اسلام عقیده‌ها الله • توحید • نبوت • محمد فروع دین جهاد • نماز • روزه • زکات • حج تاریخ و رهبران گاه‌شمار تاریخ اسلام • اهل بیت • صحابه • امامت (شیعه) • امامان شیعه • خلیفه • خلافت: خلفای راشدین، امویان، عباسیان، خلفای فاطمی، صفویان، عثمانیان، فاطمیان • فتوحات • عصر طلایی اسلام منابع اسلامی قرآن • سنت (حدیث) • عقل مذهب‌ها تسنن • تشیع • تصوف • اباضیه • زیدیه • کرامیه • فهرست فرقه‌ها زندگی و فرهنگ حیوانات • هنر • تقویم • فرزند • مناسبت‌ها • مسجد • اذان • فلسفه • سیاست • علم • زن • کشورهای مسلمان قوانین و فقه بالغ • بانکداری • نظافت • ذبیحه • طلاق • رژیم • اقتصاد • ادب • قمار • جدایی جنسیتی • غسل • حدود • بهداشت • ارث • جزیه • رهبری • شرایط ازدواج • مهریه • محرم (خویشاوند) • خودارضایی • ارتش • مسواک • مرابحه • نجس • نکاح • متعه • سیاست • اسیران جنگ • ربا • تمایلات جنسی • صكوک • تکلف • تیمم • وضو • زنا • منابع مطالعات اسلامی هنر: معماری، خطاطی، موسیقی، سفالگری، اسلیمی، آفرینش • ادبیات: شعر • فلسفه: فلسفه اولیه، فلسفه مدرن، الهیات • علوم: کیمیاگری، نجوم، ستاره‌شناسی، طب، ریاضیات، اقتصاد، روان‌شناسی، اخلاق • جامعه‌شناسی: جامعه‌شناسی اولیه، شعوبیه، ورزش، تاریخچه اولیه اسلام، اختراعات، اسلام و علوم رابطه با دیگر ادیان پیامبران در اسلام • یهودیت • مسیحیت • آیین هندو • آیین جین • آیین سیک موارد مربوط به اسلام ارتداد • اسلام‌گرایی • ترس از اسلام • اسلام‌ستیزی • دیدگاه اسلام درباره معجزه • آزار مسلمانان • معجزات قرآن • قطب‌گری