جنگ آمودریا

جنگ آمودریا (به عربی: جیحون)‏، رود آمودریا از کوههای پامیر سرچشمه گرفته و حدود ۱۱۲۶ کیلومتر از آن در قسمت مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان جاری است. قسمت‌هایی از آن قابل کشتیرانی است. در سواحل آن شیرخان بندر و بندر حیرتان قرار گرفته، که کالاهای صادراتی یا وارداتی افغانستان به کشورهای آسیای میانه از این طریق مبادله می‌شود.

در کرانه شرقی خراسان بزرگ (که امروزه به خراسان ایران و شمال افغانستان تقسیم شده) دو رود بزرگ جاری بود که گاه به نام‌های سیحون و جیحون خوانده می‌شوند و سرزمین‌های آن سوی آنها را فرارود یا ورارود و به اصطلاح عربی ماوراءالنهر می‌خوانند. امروزه این دو رود به نام آمودریا و سیردریا خوانده می‌شوند. آمودریا در واقع نام قدیمی این رود است.

مسلمانان بعد از یورش به فارس (ایران)، رو به سوی «بلاد ماوراءالنهر» آوردند، مسلمانان از دوران خلافت عثمان در صدد فتح بلاد ماوراء النهر بر آمده بوده أند، فرماندهان مسلمانان چندبار به این مناطق لشکرهایی گسیل داشته بوده أند، وآخر آن‌ها مهلب بن ابی صفره بوده‌است. این حملات واین عملیات استقرار ثابت ودایم نداشته بوده‌است، و تمام جنگ های این فرماندهان جنبهٔ اکتشافی و نقطهٔ ضعف ومعرفت احوال مناطق فرا رود بوده‌است. أما مرحلهٔ نهایی وفتح مناطق ما وراء النهر هنگامی بوده‌است که قتیبة بن مسلم الباهلی در سال ۸۵ هجری قمری به فرماندار خراسان کماشته شده‌است، و به فرماندهی سپاه مسلمین نیز بر گذیده شده‌است. «قتیبة بن مسلم» لشکری آراست و در تحت سرکردگی خود رهسپار بلاد ما وراء النهر شد. نقشهٔ «قتیبة بن مسلم» در فتح «بلاد ماوراءالنهر» به چهار مرحله تقسیم بندی شده بوده‌است و مدت ۱۰ سال به طول أنجامیده‌است، ابتداءاً از سال ۸۶ تا سال ۹۶ هجری قمری.

• مرحلهٔ اول: مابین سالهای (۸۶ _ ۸۷) قتیبه «اقلیم طخارستان» که در کرانهٔ آمودریا واقع بود فتح نمود. «طخارستان» از زمان خلالت عثمان توسط احنف بن قیس فتح شده بود، ولی گویا مسلمین از آن دوران استقرار کامل نداشته بوده أند، بعد از فتح کامل و افتادن طخارستان بدست قتیبه، وثابت قدم شدن وی در کرانهٔ «رود جیحون»، قتیبه از هیبت خاصی برخوردارشد، چنانکه هر یک از پادشاهان آن ناحیه خواستار صلح با قتیبه شدند.
• مرحلهٔ دوم: فتح اقلیم بخاری بود، در سال‌ها (۸۷ _۹۰) بعد از چند نبرد پی در پی سر انجام در نبردی خونین مسلمانان فاتح شدند. جنگهای مسلمانان در این مناطق در تابستان رخ می‌داده‌است، چونکه سرمای بلاد ما وراء النهر برای اعراب طاقت فرسا بود، أما صبر نمودند و کوشیدند و در نهایت پیروز شدند.
• مرحلهٔ سوم: هنگامی بود که تمام حوضچهٔ رود جیحون یا امودریا بدست مسلمانان تصرف شد.
• مرحلهٔ چهارم: پس از چند عملیات موفق و پی در پی سر أنجام «قتیبة بن مسلم الباهلی» تا حدود چین راه یافت.

منابع

• الحموی، یاقوت، ابوعبدالله ، (مُعجَم اَلبُلدان) ، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان، جلد یکم، چاپ سال ۱۹۹۰ میلادی به (عربی).
• شاکر، محمود ، (التّاریخ الإسْلامَی) ، المکتب الاسلامی، بیروت، چاپ سال ۱۹۸۵ میلادی به (عربی).
• النجار، عبدالوهاب ، (الخلفاء الراشدون) ، المکتب الاسلامی، بیروت، چاپ سال ۲۰۰۲ میلادی به (عربی)
• محمد، رضا ، (تاریخ الخلفاء) ، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان، جلد یکم، چاپ سال ۱۹۷۷ میلادی به (عربی).

جستارهای وابسته

• جنگ پل
• جنگ قادسیه
• جنگ جلولا
• جنگ نهاوند