سقیفه بنی‌ساعده

سقیفه بنی ساعده جایگاه و ایوانی سرپوشیده و دارای سقف در مدینه که مربوط به قبیله بنی ساعده بوده‌است و مردمان در مشاوراتشان در آن گرد می‌آمدند.

نام سقیفهٔ بنی‌ساعده (به عربی: سقيفة بني ساعدة) در میان مسلمانان معروف و مشهور است، به این دلیل که بلافاصله پس از مرگ پیامبر اسلام محمد (ص) عده‌ای از اصحاب وی که به انصار شهرت داشتند و اهل مدینه بودند در آن محل برای تعیین خلیفهٔ بعد از پیامبر به دعوت سعد بن عباده رئیس قبیلهٔ خزرج جمع شدند، و بعد از جر و بحث‌های زیاد منجر به انتخاب ابوبکر به عنوان خلیفه انتخاب کردند.

منبع‌شناسی

منبع اصلی در مورد سقیفه بنی ساعده به گزارش عبدلله ابن عباس از واقعه برمی گردد. سایر منابع یا از این گزارش استفاده نموده‌اند یا بر مبنای گزارش ابن عباس می‌باشد. گزارش‌های دیگری با اندکی تفاوت با سلسله راویان متفاوت در منابعی مانند ابن هشام، طبری، عبدالرزّاق ابن همّام، احمد ابن حنبل، صحیح بخاری یافت می‌شود.

شرح واقعه

بعد از مرگ محمد در تاریخ دوشنبه ۲۸ صفر سال یازدهم هجری تعدادی از انصار در سقیفه بنی ساعده جمع شده بودند. زبیر، علی بن ابیطالب و یاران او در خانه فاطمه جمع بودند. عده‌ای از مهاجرین از جمله ابابکر و عمر که از این اجتماع مطلع گشتند و خود را به آنجا رساندند. در اجتماع سقیفه مهاجرین، سعد بن عباده از صحابه بزرگ پیامبر و رئیس عشیره بنی ساعده و خزرجیان در حالتی مریض در وسط جمعیت بود و تمام خزرجیان نیز جمع بودند.

بحث بالا گرفت و ابتدا هر گروه فضیلتی از خویش بیان می‌کرد و خود را از گروه دیگر به امر خلافت محق‌تر می‌دانست. یکی از انصار از فضایل انصار گفت و ابوبکر در سخنرانی خود با قبول فضایل مهاجرین عنوان نمود که اعراب پس از مرگ محمد تنها از فردی از قبیله خود پیامبر اطاعت خواهند نمود و انصار نمی‌توانند جامعه‌ای که محمد به وجود آورده‌اند را حفظ نماید. بعد از آن که این کار نتیجه نداد ابوبکر از هر دو گروه خواست تا از اختلاف دوری کنند و به عمر و ابوعبیده ابن الجراح اشاره کرد و از جمع خواست تا با یکی از آن دو بیعت کنند. در این لحظه عمر گفت که با وجود شخصی چون تو بر ما سزاوار نیست که خلیفهٔ مسلمین شویم.

سپس در این هنگام حباب ابن منذر از انصار و از مجاهدین بدر پیشنهاد داد که دو امیر یکی از انصار و دیگری از مهاجرین انتخاب شوند. بعد از آنکه سر و صدا و هیجان گروه خوابید عمر از ابوبکر خواست که دستش را جلو بیاورد و با او بیعت نمود. بدنبال او سایر مهاجرین و انصار نیز با ابوبکر بیعت نمودند. سقیفه هنگامی کاملاً به نفع ابوبکر شد که بنی اسلمیان که شاخه‌ای از خزرجیان بودند در تعدادی زیاد به مدینه آمدند و با ابوبکر بیعت کردند. بنی اسلمیان عشیره‌ای بودند که عشق و وفاداری آنها به محمد زبانزد بود و به خاطر همین توسط محمد به آنها نیز عنوان مهاجرین اطلاق شد. بنی اسلم دشمنی دیرین با انصار داشتند. آنها حتی با اشاره عمر به سعد بن عباده که با ابوبکر بیعت نکرده بود درگیر شدند.

ابن عباس روایت می‌کند که عمر در هنگام شرح واقعه سقیفه، در مورد شتابزده و بدون برنامه بودن بیعت با ابوبکر می گوید که «کاری شتابزده(فلته) بود که خدا مردم را از شرّ آن نگهداشت.»

دیدگاه تاریخی

ویلفرد مادلونگ عنوان می‌کند که هرچند که اکثر تاریخنگاران قبول دارند که سقیفه توسط انصار شروع شد. اما اینکه شورا در ابتدا جهت تعیین خلیفه مسلمانان راه اندازی شده بود را زیر سؤال می‌برند. به نوشته مادلونگ ایده خلافت ایده‌ای نبود که تا آن هنگام در بین مسلمانان مطرح شده باشد. شواهدی مانند گفتگوهای مطرح شده در جلسه نشان می‌دهد که هدف اولیه انصار از تشکیل سقیفه تصمیم گیری در مورد نحوه اداره شهر مدینه پس از فوت محمد(ص) بود؛ زیرا اوس و خزرجیان گمان داشتند که پس از فوت محمد، مهاجرین به مکه باز می‌گردند و باید برای آینده اداره مدینه توسط ساکنان اولیه آن تصمیم گیری شود.

هرچند که اهل سنت و بیشتر تاریخنگاران غربی عنوان می‌دارند که علی به سبب جوانی در زمان مرگ محمد(ص) و نداشتن تجربه سیاسی شانسی برای خلافت نداشت مادلونگ بیان می‌دارد که اگر قرار بود جانشینی با توجه به قرابت و نزدیکی فامیلی با محمد تعیین شود علی با توجه به اینکه داماد و پدر نوه‌های محمد(ص) بود شانس زیادی داشت. همچنین با توجه به آنکه خزرجیان خود را هم‌خون با بنی هاشم می‌دانستند (مادر هاشم پدر عبدالمطلب خزرجی بوده‌است)، شانس انتخاب یکی از بنی هاشم به عنوان عشیره پیامبر و به طور خاص علی وجود داشته‌است.

هادی عالم‌زاده، استاد تاریخ و تمدن اسلامی دانشگاه تهران، دلایل انتخاب ابوبکر را چنین برمی شمارد:

• اعتبار و شخصیت ابوبکر در میان مردم و رقابت‌های طایفه‌ای موجود میان عشیره‌های قریش به‌ویژه میان بنی‌هاشم، بنی‌امیه و بنی مخزوم، و تعلق ابوبکر به تیرهٔ کم اهمیت‌تر بنی تیم که در جنگ قدرت بین این گروه‌ها معمولاً شرکت نداشت و امکان سازش بین تیره‌های رقیب قریش بر سر او را آسان می‌نمود.
• اختلاف و دشمنی دیرینه و ریشه‌دار بین اوس و خزرج و رقابت درونی میان عشیره‌های هر یک از این دو قبیله، از عوامل پیروزی ابوبکر در سقیفه بود. سخنان نقل شده از حباب بن منذر به بشیر بن سعد، و نیز سخن اُسید بن حضیر، از بزرگان اوس، خطاب به اوسیان و هشدار به آنان در مورد احتمال امارت خزرجیان می‌تواند دلیلی بر صحت این فرضیه باشد.
• اشتغال علی، عباس و دیگر بزرگان بنی هاشم به غسل و کفن محمد(ص)، پیامبر مسلمانان و عدم حضور آنان در صحنهٔ سقیفه و بیعت.

دیدگاه شیعه

شیعیان اعتقاد دارند که ماجرای سقیفه در مخالفت با دستور محمد که قبل از مرگش علی را به عنوان خلیفه بعد از خودش تعیین کرده بود اتفاق افتاده‌است. و معتقدند که در حجة الوداع آخرین حجی که پیامبر انجام داد، به هنگام بازگشتن از حج پس از جمع کردن تمام حجاج در محلی به نام غدیر خم بعد از شمردن فضایل علی بن ابیطالب او را به عنوان جانشین خود انتخاب کرد که آیه ای نیز در جهت تایید این امر نازل شد.

هادی عالم زاده دیدگاه علمای شیعه در مورد سقیفه را چنین برمی شمارد: مواردی مانند ۱. ترک لشکر اسامه و بازگشت به مدینه... ۲.«نفی و انکار وفات پیامبر توسط عمر» ۳.خودداری از آوردن کاغذ و دوات برای پیامبر به نقل از منابعی مانند مسلم، بخاری، و ابن سعد ۴. تلاش برای تصدی امامت نماز به جای پیامبر در ایام بیماری آن محمد» ۵. سخن علی به عمر: «شیر خلافت را بدوش که برای تو نیز نصیبی خواهد بود، امروز زمام آن را محکم برای ابوبکر در دست گیر، تا فردا در اختیار تو باشد» ۶. نامۀ معاویه به محمد بن ابی‌بکر و اشاره به همدستی ابوبکر و عمر بر ضد علی و غصب خلافت که در منابعی مانند مسعودی و مروج آمده است۷. واگذاری خلافت به عمر توسط ابوبکر؛ ۸. «سخن عمر در هنگام کشته شدن که «اگر ابوعبیده زنده بود، او را به جانشینی بر می‌گزیدم(ابن سعد).» این موارد بنابر دیدگاه شیعه نشان از برنامه ریزی قبلی ابوبکر برای این واقعه می باشد. به گفته آنان برخلاف آنچه عمر ادعا کرده است بیعت ابوبکر کاری شتاب‌زده و بی‌اندیشه (فلته) نبوده است.

جستارهای وابسته

• امامت
• خلافت
• خلفای راشدین