نهنگ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نهنگ
Jumping Humpback whale.jpg
نهنگ گوژپشت
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو: جانوران
شاخه: طنابداران
رده: پستانداران
زیررده: جفت‌داران
راسته: آب‌بازسانان
نهنگ

نَهَنگ‌ها گروهی از جفت‌داران پستانداران دریایی اند که کاملاً به بوم‌سازگان آبی تعلق و پراکندگی بالایی دارند. نهنگ‌ها به صورت غیررسمی در زیرگروه آب‌بازسانان قرار می‌گیرند. نهنگ، دلفین و گرازماهی در گروه جفت‌سم‌سانان قرار دارند. نزدیک‌ترین پستاندار زنده به خانوادهٔ این جانوران، اسب آبی است که نزدیک به ۴۰ میلیون سال پیش از آنها جدا شده. نهنگ‌ها دارای دو راستهٔ اصلی بودند، نهنگان بی‌دندان و نهنگان دندان‌دار؛ گمان آن می‌رود که این دو گروه در ۳۴ میلیون سال پیش از یکدیگر جدا شده باشند. نهنگ‌ها هشت تیرهٔ دارند که در حال حاضر زنده اند این تیره‌ها عبارتند از: بزرگ‌باله‌ایان، نهنگ شکار، نهنگ‌ددان، تک‌دندانان، شاه‌نهنگیان، نهنگ‌منقاریان، نهنگ خاکستری و کوچک‌عنبریان.

نهنگ‌ها جانوران اقیانوس اند آنها در دریا غذا می‌خورند، جفت گیری می‌کنند، بچه به دنیا می‌آورند و بزرگ می‌شوند؛ زندگی آنها چنان به محیط دریا گره خورده که در خشکی زنده نمی‌مانند. بزرگی یک نهنگ می‌تواند از ۲٫۶ متر و ۱۳۵ کیلوگرم (نهنگ عنبر کوتوله) تا ۲۹٫۹ متر و ۱۹۰ هزار کیلوگرم (نهنگ آبی) تغییر کند. نهنگ آبی بزرگترین موجودی است که تا کنون در زمین زندگی کرده‌است و نهنگ عنبر بزرگترین موجود شکارچی دندان دار در زمین است. برخی گونه‌های نهنگ دارای دودیسی جنسی اند یعنی جنس ماده از جنس نر بزرگتر است. نهنگ‌های بی‌دندان شمار زیادی والانه دارند که یک ساختار شانه مانند دارد و با عبور آب از میان آن کریل‌ها و پلانکتون‌ها به دام می‌افتند و نهنگ آن‌ها را می‌خورد. سر نهنگ می‌تواند تا ۴۰ درصد از وزن نهنگ آب وارد بدن کند. اما نهنگ‌های دندان دار، دندان‌هایی مخروطی دارند که برای گرفتن ماهی یا ماهی مرکب طراحی شده‌است. نهنگ‌های بی‌دندان توان بویایی بسیار قوی دارند درحالی که نهنگ‌های دندان دار توان شنوایی بسیار خوبی دارند، شنوایی آنها هم برای خشکی و هم برای آب بسیار کارامد است. این نهنگ‌ها حتی اگر نابینا باشند هم می‌توانند با حس شنوایی خود زنده بمانند. برخی گونه‌ها مانند نهنگ عنبر برای شیرجه در عمق‌های زیاد و شکار بهینه شده‌اند.

نهنگ‌ها برای تنفس پیوسته باید به سطح آب بیایند با وجود این می‌توانند برای مدت طولانی زیر آب باقی بمانند برای نمونه نهنگ عنبر می‌تواند تا ۹۰ دقیقه پیوسته زیر آب باشد.[۱] نهنگ‌ها برای دم و بازدم از سوراخ‌های تنفسی که در سرشان قرار دارد بهره می‌برند. نهنگ‌ها خونگرم اند و لایه ای از چربی در زیر پوستشان قرار دارد. یک نهنگ می‌تواند تا ۲۰ گره شنا کند اما آنها به اندازهٔ خوک‌های دریایی در دریا چابک نیستند. نهنگ‌ها با اینکه خونگرمند اما بیشتر دوست دارند در آب‌های خنک شمال و جنوب کرهٔ زمین زندگی کنند و تنها برای به دنیا آوردن بچه به سمت استوا کوچ می‌کنند. نهنگ گوژپشت و نهنگ آبی می‌توانند هزاران کیلومتر را بدون غذا خوردن شنا کنند. یک نهنگ نر هر ساله با چندین ماده جفت گیری می‌کند اما نهنگ‌های ماده هر دو یا سه سال یک بار جفت گیری می‌کنند. بچه نهنگ‌ها معمولاً در بهار یا تابستان به دنیا می‌آیند و نهنگ ماده کل مسئولیت بزرگ کردن نوزاد را برعهده می‌گیرد. برخی نهنگ‌های مادر نوزاد خود را یک تا دو سال شیر می‌دهند.

به دلیل محصولاتی که از نهنگ‌ها بدست می‌آید این جانور مرتب شکار می‌شود و در مواردی در خطر می‌افتد برای نمونه نهنگ شکار اطلس شمالی با جمعیتی کمتر از ۴۵۰ مورد نزدیک به انقراض است و نهنگ خاکستری اقیانوس آرام شمالی به عنوان گونه در معرض انقراض از سوی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت اعلام شده‌است. علاوه بر شکار، نهنگ‌ها در برابر خطرات دیگری همچون آلودگی‌های دریایی هم قرار دارند. گوشت، چربی، صفحه شانه‌ای نهنگ‌ها به صورت سنتی از سوی ساکنان مناطق قطب مورد استفاده قرار می‌گیرد. در مقابل در برخی مناطق مانند ویتنام و غنا به نهنگ‌ها توجه بیشتری می‌شود و حتی برای آنها مراسم خاکسپاری می‌گیرند. پرورش نهنگ و تولید مثل آنها از سوی انسان معمولاً با موفقیت همراه نیست و در بسیاری موارد نهنگ به دست آمده می‌میرد.

زیست[ویرایش]

اندام شناسی[ویرایش]

بدن نهنگ شکلی مانند اژدر دارد، گردن آن انعطاف‌پذیر نیست، اندام‌های بدن به باله تبدیل شده، لالهٔ گوش خارجی ندارند، و دم آن‌ها تبدیل به باله شده. سر نهنگ‌ها غیر از تک‌دندانان و نهنگ‌منقاریان، صاف است. جمجمهٔ نهنگ‌ها کاسهٔ چشم کوچکی دارد (غیر از تک‌دندانان و نهنگ‌منقاریان) و چشم‌ها در دو طرف سر قرار گرفته‌است. بزرگی نهنگ‌ها از ۲٫۶ متر و ۱۳۵ کیلوگرم تا ۳۴ متر و ۱۹۰ تن متفاوت است. در بیشتر گونه‌های نهنگ‌ها جنس ماده از نر بزرگتر است اما استثناهایی نیز وجود دارد مانند نهنگ عنبر که جنس نر بزرگتر از ماده است.[۲][۳]

نهنگ‌های دندان‌دار مانند نهنگ عنبر دندان‌هایی با سلول‌های ساروجه دارند که روی لایه ای از سلول‌های عاج دندان قرار دارد. برخلاف دندان‌های انسان که بیشتر مینای دندان در خارج از لثه قرار دارد، در نهنگ‌ها بیشتر بخش آهکی یا ساروجه بیرون از لثه است؛ مگر در نهنگ‌های بزرگ که در نوک دندان‌ها ساروجه ساییده شده و مینای دندان آشکار شده‌است. نهنگ‌های بی‌دندان، صفحه شانه‌ای بزرگی دارند که از کراتین ساخته شده و کار دندان را انجام می‌دهد. نهنگ‌های بی‌دندان دو سوراخ تنفسی دارند در حالی که نهنگ‌های دندان‌دار تنها یک سوراخ تنفسی دارند.[۴]

در فرایند تنفس، هوای دارای اکسیژن درون شُش‌ها کشیده می‌شود و در بازدم، فواره ای از آب بدون اکسیژن از سوراخ تنفسی خارج می‌شود. برای نمونه یک نهنگ گوژپشت می‌تواند ۵ هزار لیتر هوا را در شش‌هایش نگاه دارد. فوارهٔ آب خروجی از نهنگ‌ها با هم متفاوت است و همین نکته شناسایی آن‌ها را از هم آسان‌تر می‌کند.[۵][۶]

قلب یک نهنگ نزدیک به ۱۸۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم وزن دارد و ۶۴۰ بار بزرگتر از قلب یک انسان است. نهنگ‌های آبی بزرگترین قلب در جهان را دارند.[۷]

نیکی والمر عضو اداره ملی اقیانوسی و جوی (NOAA) و مؤسسه اسمیتسونین در پژوهشی که انجام داده ضخامت رگ‌های قلب نهنگ را با آیفون مقایسه کرده و گفته: «ضخامت دیوارهٔ آئورت یک نهنگ برابر با طول یک iPhone 6 Plus است.»[۸]

بخش بندآر (Pyloric part) و قعری (Fundus) معده

همهٔ نهنگ‌ها یک لایهٔ ضخیم چربی زیر پوست خود دارند در گونه‌هایی که نزدیک قطب زندگی می‌کنند ضخامت این لایه بیشتر می‌شود و تا ۲۸ سانتیمتر (۱۱ اینچ) می‌رسد. این لایهٔ چربی که پر از رگ‌های خونی است به قوطه وری نهنگ کمک می‌کند، در مقابل شکارچیان از آنها محافظت می‌کند و انرژی لازم را هنگام مهاجرت به استوا برای شان فراهم می‌کند. اما کاربرد اصلی این چربی محافظت نهنگ‌ها از آب و هوای خشن است. نزدیک به ۵۰ درصد از وزن یک نهنگ می‌تواند از این چربی ساخته شده باشد. نوزادان نهنگ معمولاً لایهٔ نازکی از چربی دارند اما برخی گونه‌ها به جای چربی لایهٔ ضخیمی از کرک جنینی دارند.[۹][۱۰]

معدهٔ نهنگ‌ها مانند گوشت‌خواران خشکی دارای دو تا سه بخش است. نهنگ‌های بی دندان یک پیش‌شکمچه در امتداد مری خود دارند تا مواد غیرخوراکی مانند سنگ‌ها در آن ریخته شود. علاوه بر آن بخش‌های بندآر و قعری هم در معدهٔ آن‌ها وجود دارد.[۱۱]

جابجایی[ویرایش]

خواب[ویرایش]

برخلاف پستانداران، نهنگ‌ها تنها در هشیاری می‌توانند نفس بکشند. همهٔ پستانداران می‌خوابند اما نهنگ‌ها نمی‌توانند برای مدت طولانی به حالت خواب آلودگی روند و از خود بی خود شوند چون در این صورت غرق می‌شوند. دانش خواب در آب‌بازسانان وحشی محدود است ثبت شده که آب‌بازسانان دندان دار در هنگامی که در قفس اند با یک طرف مغز خود به خواب می‌روند و با کمک طرف دیگر شنا می‌کنند، هشیارانه نفس می‌کشند از شکارچیان پرهیز می‌کنند و حتی در هنگام استراحت با دیگران تماس می‌گیرند.[۱۲]

یک پژوهش در سال ۲۰۰۸ نشان داد که نهنگ‌های عنبر در حالت عمودی درست زیر سطح آب در بخش‌های کم عمق و کم تلاطم آب و معمولاً در طول روز به خواب می‌روند؛ در این هنگام نهنگ‌ها به وسایل عبوری پاسخ نمی‌دهند مگر اینکه از قبل در تماس باشند از این رو این احتمال می‌رود که نهنگ‌ها در هنگام این نوع غوطه وری خواب باشند.[۱۳]

کاربرد در متون[ویرایش]

در متون قدیمی ادبیات فارسی، نهنگ به معنای تمساح به کار رفته‌است.[۱۴] برای اشاره به این پستاندار آبزی تنومند، همان واژهٔ ماهی به کار می‌رفته‌است (مانند ماهی عنبر یا داستان «یونس و ماهی»). در نوشتارهای کهن فارسی برای نامیدن این جانور همان واژه وال بکار برده می‌شده‌است.[۱۵]
یکی مرده ماهی همان روزگار
برافکند موجش به سوی کنار
که گز سیصدی بود بالای او
فزون از چهل بود پهنای او
کشیدند از آب اندرون هم گروه
به کشتی به خشکی مر آن پاره کوه
بسی گوهر و زر بد اوباشته
همه سینه اش عنبر انباشته
دگر هرچه ماند از بزرگان و خرد
ز بهر خورش پاره کردند و برد
بماند از شگفتی سپهبد به جای
بدو گفت مهراج فرخنده رای
که آن ماهی است این که خوانند وال
وزین مه بس افتد هم ایدر به سال. (اسدی توسی)

تغذیه[ویرایش]

دو گروه عمده نهنگ‌ها یعنی نهنگ‌های دندان‌دار و نهنگ‌های بی‌دندان روش و رژیم‌های متفاوتی برای تغذیه دارند. نهنگ‌های دندان‌دار اغلب از ماهی و ماهی مرکب تغذیه می‌کنند. آن‌ها همچنین سخت‌پوستان دریایی را شکار می‌کنند. بعضی گونه‌ها همچون نهنگ خلبان اغلب تنها از ماهی مرکب تغذیه می‌کند. این نهنگ‌ها دارای تعداد کمتری دندان (۷ تا ۱۲ جفت در هر فک) هستند. نهنگ‌های عنبر نیز که متخصص شکار ماهی مرکبند در فک پایینی خود ۲۰ تا ۲۵ دندان دارند که در فک بالایی دندان‌ها وستیجیال هستند و از درون لثه بیرون نمی‌آیند.[۱۶]

یکی از شناخته شده‌ترین روش‌های تغذیه در نهنگ‌های بی‌دندان، روشی است که با نام «شکار حبابی» شناخته می‌شود. در این روش، هر نهنگ حباب‌های هوا را در زیر دریا آزاد می‌کند و دیوارهایی از هوای بالارونده در آب پدیدمی‌آورد. کریل‌ها و ماهیانی که درون دیوار هوایی هستند از ترس به مرکز محدوده دایره‌شکل حبابی می‌روند و در این هنگام نهنگ با باز کردن دهان خود تعداد بسیاری از آن‌ها را در یک بار بالا آمدن از آب می‌بلعد.[۱۷]

رفتار[ویرایش]

رفتارهای فرهنگ‌گونه در میان نهنگ‌ها وجود دارند. بعضی گونه‌های نهنگ دارای روش‌های پیچیده و گاه مبتکرانه‌ای برای تغذیه هستند و این رفتارها از مادر به فرزندانش منتقل می‌شود و آن‌ها آن را فرا می‌گیرند. بررسی‌ها بر روی نهنگ‌های گوژپشت خلیج مین نشان داده‌اند که روش‌های ابتکارآمیز شکار نه تنها توسط نهنگ‌ها ابداع می‌شوند، که به سرعت به دیگر نهنگ‌های دسته‌شان منتقل می‌شود.[۱۸]

نهنگ‌های نیزه‌ای می‌توانند با تشخیص مکان تجمع مرغان دریایی، به جایی که ماهیان و کریل‌ها تمرکز کرده‌اند بروند.[۱۸]

زایش و رفتار جنسی[ویرایش]

بعضی نهنگ‌ها در هنگام نگهداری از بچه‌ها نیاز دارند تا برای تغذیه به ژرفای دریا بروند. در این هنگام، دیگر نهنگ‌های گروه از بچه‌ها مراقبت می‌کنند و به عبارتی «پرستاری بچه» می‌کنند.[۱۹]

شکار و وضعیت بقا[ویرایش]

به استثنای نهنگ شکار کوتوله، همه دیگر نهنگ‌های بزرگ‌جثه قربانی شکار گسترده توسط صنعت شکار نهنگ بوده‌اند. بیش از ۲ میلیون نهنگ توسط ابزارهای پیشرفته شکار در قرن ۲۰ام شکار شدند و این باعث شد که نهنگ‌های شکار و خاکستری و قطبی تا سال ۱۹۰۰ به شدت کاهش جمعیت پیدا کنند و تا مرز انقراض پیش بروند.

با آنکه امروزه به نظر می‌آید که جمعیت بسیاری از این‌گونه‌ها در حال بهبود و بازیابی خود است، بعضی هنوز بسیار تهدیدپذیر باقی مانده‌اند. در میان بیشترین تهدید شده‌ها می‌توان به نهنگ شکار اطلس شمالی، نهنگ شکار آرام شمالی، جمعیت‌های نهنگ قطبی ساکن شمال اقیانوس اطلس، جمعیت‌های نهنگ خاکستری ساکن غرب اقیانوس آرام، بیشتر جمعیت‌های نهنگ آبی اشاره کرد.[۲۰]

در تبعید[ویرایش]

نهنگ‌ها گاه به منظور نمایش و انجام حرکات نمایشی در جلوی بازدیدکنندگان، به پارک‌های نمایشی پستانداران دریایی برده می‌شوند. نهنگ‌هایی همچون نهنگ سفید از پر هوادارترین نمونه‌های نهنگ در پارک‌هایی همچون سی ورلد هستند.

کنشگران محیط زیست و هواداران حقوق جانوران تاکنون پویش‌های بسیاری را در زمینه جلوگیری از بهره‌گیری نمایشی از این جانوران انجام داده‌اند. در یک نمونه از چنین اقدام‌هایی، کنشگران با ارایه شکایتی به دادگاه بهره‌کشی از نهنگ‌ها در پارک‌های آبی شهرهای اورلاندو و سن دیگو را مخالف با ماده منع بردگی در قانون اساسی آمریکا است. این مبارزه با رای دادگاه مبنی بر آنکه آن ماده دربارهٔ انسان‌ها است و نه جانوران، ناکام ماند.[۲۱]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • Hoelzel، A. Rus, ed. Marine Mammal Biology: An Evolutionary Approach. Blackwell Publishing, 2002. ISBN ‎0-632-05232-5. 

پانویس[ویرایش]

  1. Gray, Richard (2013-06-13). "How the sperm whale can hold its breath for 90 minutes" (in en-GB). ISSN 0307-1235. Retrieved 2017-09-21. 
  2. Reidenberg 2012, pp. 510–511.
  3. Ralls 1984, pp. 1005–1011.
  4. Reidenberg 2012, pp. 509–510.
  5. Reidenberg 2012, pp. 507–508.
  6. Scholander 1940.
  7. http://www.bbc.com/earth/story/20150820-see-the-worlds-biggest-heart-blue-whales-is-first-to-be-preserved
  8. http://www.livescience.com/49795-strange-animal-hearts.html
  9. Klinowska et al. 1991a, p. 5.
  10. Reidenberg 2012, p. 510.
  11. Edward 1995, p. 11.
  12. Miller, P. J. O. ; Aoki, K. ; Rendell, L. E. ; Amano, M. (2008). "Stereotypical resting behavior of the sperm whale". Current Biology. 18 (1): R21–R23. PMID 18177706. doi:10.1016/j.cub.2007.11.003. pp. 21–23.
  13. Miller, P. J. O. ; Aoki, K. ; Rendell, L. E. ; Amano, M. (2008). "Stereotypical resting behavior of the sperm whale". Current Biology. 18 (1): R21–R23. PMID 18177706. doi:10.1016/j.cub.2007.11.003. pp. 21–23.
  14. لغتنامهٔ دهخدا، با ارجاع به برهان قاطع و انجمن آرا.
  15. لغت فرس اسدی توسی ص 334
  16. Hoelzel, Marine Mammal Biology, 220.
  17. Hoelzel, Marine Mammal Biology, 234.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ Hoelzel, Marine Mammal Biology, 230.
  19. Hoelzel, Marine Mammal Biology, 353.
  20. Reeves R. R. , Stewart B. S. , Clapham P. J. , Powell J. A. (۲۰۰۲). Sea Mammals of the World: A Complete Guide to Whales, Dolphins, Seals, Sea Lions and Sea Cows. Christopher Helm Publishers Ltd. ۱۸۷. ISBN 0-7136-6334-0. 
  21. «مبارزه حقوقی علیه 'بردگی نهنگ‌ها' در آمریکا ناکام ماند». بی‌بی‌سی پارسی، ۹ فوریه ۲۰۱۲. 

Wikipedia contributors, "Whale," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=205699388