گرازماهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
گرازماهی
محدودهٔ زمانی: میوسن میانه[۱] تا امروزه
Porpoise touching.jpg
گرازماهی بندر[۲] در دانمارک
آرایه‌شناسی
فرمانرو: جانوران
شاخه: طنابداران
رده: پستانداران
راسته: آب‌بازسانان[۳]
زیرراسته: آب‌بازسانان دندان‌دار[۴]
تیره: گرازماهیان[۵]
گری، ۱۸۲۵
سرده‌ها

گرازماهی بی‌باله (Neophocaena)
گرازماهی بندر (Phocoena)
گرازماهی‌وارها (Phocoenoides)

گُرازماهی یا خوُک‌ماهی یا دُخَس یا پورپویز (Porpoise) گونه‌ای از آب‌بازسانان است اما همچون نهنگ‌ها، سنگین و درشت نیست و نهایتاً با طولی معادل یک و نیم متر و وزنی بیش از ۴۰ کیلوگرم می‌باشد. گرازماهی‌ها به گونه‌ای متوسط از گونه‌های باهوش نهنگ‌ها مانند دلفین به‌شمار می‌آیند. معمولاً در رنگهای خاکستری روشن و تیره وجود دارند. ماهی‌های کوچک و سخت‌پوستان عمده غذای آنها را تشکیل می‌دهد. از دیدگاه پراکنش جهانی به تعداد کم در خلیج فارس یافت می‌شوند اما در کرانه‌های کره و پاکستان و اقیانوس هند به‌شمار بیشتری وجود دارند.

درباره نام[ویرایش]

نام درست این جانور در گذشته «خوک‌ماهی» یا «دخس» یا «خوک دریایی» یا «خوک آبی» بوده است[۶]. این نام ترجمه‌ای از عربی «خِنزیرُالبَحْر» (واژگانی: خوک دریایی) بوده که در هندی بدان «سونس» (هندی: सूंस-sūns‎) می‌گویند چنانچه در فرهنگ منتهی الارب آن را «سوس» ضبط کرده است. واژه «دُخَس» یا «تُخَس» عربی بوده[۷] و «دُخَّش» صورت تحریف یافته آن است[۸]. واژه «دخس» یا «تخس» در عربی برگرفته از واژه عبری باستان «تَحَش» (به زبان عبری: táḥash-תַּחַשׁ‎) به معنای «پستاندار دریایی» و «گاو دریایی» بوده که در عهد عتیق از آن یاد شده است[۹].

در دیگر زبان‌های ایرانی، این جانور را «گراز» یا «خوک» دریایی می‌دانند. برای نمونه در پشتو آن را «څوڅ» (cuc) یا «دريابي خوګ» (daryābí xug) می‌گویند[۱۰]. در کردی سورانی آن را «بەرازی دەریا» (barāz-ī daryā) می‌خوانند که ترجمه‌ای از فارسی است[۱۱].


واژه انگلیسی porpoise برگرفته از porpeys یا purpeys از انگلیسی میانه که از آنگلو-نورمن porpeis یا purpeis است. این واژه وامواژه‌ای از فرانسوی کهن pourpois یا porpois یا pourpais یا porpeis بوده که از لاتین عامیانه فرضی porcopiscis* به معنای لغوی «خوک‌ماهی» است و از دو واژه porcus (خوک) و piscis (ماهی) ساخته شده است[۱۲]. امروزه در زبان‌های لاتین‌تبار این واژه لاتین عامیانه فرضی به دیسه‌های pesce porco در ایتالیایی و peixe porco در پرتغالی بازتاب یافته است. در زبان لاتین ادبی، به این جانور، porcus marinus گفته می‌شده که مترادف لاتین عامیانه است. در گذشته و امروزه در بسیاری از زبان‌ها ترجمه گزاره «خوک‌ماهی» یا «خوک‌وال» یا «دریا خوک» روایی بالایی داشته و دارد؛ چنانچه در آلمانی بدان Schweinswal به معنای «خوک‌وال» [۱۳]، در انگلیسی کهن بدان mereswin به معنای «دریاخوک»[۱۴]، و در انگلیسی امروز (ندرتاً و ادبی) mereswine با همان معنا[۱۵]؛ در آلمانی بالنده کهن meriswīn (> در آلمانی امروزی Meerschwein و Meerschweinchen )،در ساکسونی کهن فرضی meriswin* (> در ساکسونی نو Meerswien و Meerswientje) در نروژی کهن marsvín (> در دانمارکی marsvin ، سوئدی marsvin ، نروژی نو marsvin ، فاروئی marsvín ، ایسلندی marsvín) نمایان شده‌ است[۱۶].

گرازماهی بندر (فوسینا فوسینا).

پانویس[ویرایش]

  1. Middle Miocene
  2. Phocoena phocoena
  3. Cetacea
  4. Odontoceti
  5. Phocoenidae
  6. علی اکبر دهخدا. «سرواژه «خوک‌ماهی»». پارسی ویکی.[پیوند مرده]
  7. علی اکبر دهخدا. «سرواژه «دخس»». پارسی ویکی.[پیوند مرده]
  8. علی اکبر دهخدا. «سرواژه «دخش»». پارسی ویکی.[پیوند مرده]
  9. «سرواژه «دخس»». ویکی‌واژه انگلیسی.
  10. «سرواژه «څوڅ»». قاموسونه (فرهنگ برخط پشتو). بایگانی‌شده از اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۱۹.
  11. فرهنگ آزادی (انگلیسی- کردی سورانی) (به انگلیسی - کردی). به کوشش رشید کاراداقی.
  12. «سرواژه «porpoise»». ویکی‌واژه انگلیسی.
  13. «سرواژه «Schweinswal»». ویکی‌واژه انگلیسی.
  14. «سرواژه «mereswin»». ویکی‌واژه انگلیسی.
  15. «سرواژه «mereswine»». ویکی‌واژه انگلیسی.
  16. ویکی‌واژه انگلیسی. «سرواژه بازساخت: «mariswīną»».

منابع[ویرایش]

  • "منبع جعبه‌زیست". ویکی‌پدیای انگلیسی. Retrieved 21 November 2008.