هما (پرنده)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
هما
Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg
وضعیت بقا
آرایه‌شناسی
فرمانرو: جانوران
شاخه: طنابداران
رده: پرندگان
راسته: عقاب‌سانان یا شاهین‌سانان
تیره: کرکس‌های بر قدیم
سرده: Gypaetus
Storr، ۱۷۸۴
Species: G. barbatus
نام علمی
Gypaetus barbatus
لینه، ۱۷۵۸
Gypaetus barbatus distr.png

هما یا مرغ استخوان‌خوار (نام علمی: Gypaetus barbatus به معنی کرکس ریش‌دار) نوعی کرکس بزرگ است که در کوه‌های مرتفع آفریقا، جنوب اروپا و آسیا از جمله ایران همچون منطقه حفاظت‌شده گنو بندرعباس[۱] زندگی می‌کند.

هما در تمام طول سال یک جا می‌ماند و هر فصل فقط یک یا دو تخم می‌گذارد. این پرنده مانند دیگر کرکس‌ها عمدتاً لاشه‌خوار است اما عمدهٔ غذای آن را مغز استخوان تشکیل می‌دهد. هما استخوان‌های بزرگ را از ارتفاع زیاد به روی سنگ‌ها پرتاب می‌کند تا به قطعات کوچک‌تر شکسته شود. گاهی هم از لاک‌پشتهای زنده به همین روش تغذیه می‌کند. این پرنده تنها کرکس کشف‌شده‌است که رژیم غذایی آن تقریباً منحصرا (۷۰ تا ۹۰ درصد) استخوان است. [۲] هما در کوه‌های بلند جنوب اروپا، قفقاز،[۳][۴] [۵] آفریقا،[۶] شبه قاره هند و تبت، زندگی و تولید مثل می‌کند. تخم‌گذاری در اواسط زمستان با یک یا دو تخم صورت می‌گیرد که در آغاز بهار جوجه‌‌دار می‌شوند

جمعیت این گونه همچنان در حال کاهش است. تا ژوئیهٔ ۲۰۱۴، در فهرست قرمز گونه‌های در معرض خطر (IUCN) گونه‌های تهدید شده طبقه‌بندی شد؛ با این حال، طبقه‌بندی بعدی نشان داد که این گونه در خطر انقراض قرار ندارد، در ارزیابی دوباره هما «گونهٔ در نزدیکی تهدید» تعریف شده‌است.


معنای هما[ویرایش]

هما از لحاظ واژه‌شناسی، ترکیبی از دو واژهٔ اوستایی هو hu + مایا maya است. هو در زبان اوستایی به معنای آفریننده و مایا به معنای نخستین ماده از هر چیز است، که نام هما در لغت به معنای، آفرییندهٔ کائنات است.

مجسمه همای افسانه‌ای ایران در تخت جمشید

ویژگی‌های جسمی[ویرایش]

جثهٔ هما بیشتر شبیه به یک شاهین عظیم‌الجثه است تا یک کرکس و تنها کرکسی است که سرش پر دارد. ارتفاع هما ۹۵ تا ۱۲۵ سانتی‌متر، فاصلهٔ بین دو بال آن ۲۷۵ تا ۳۰۸ سانتی‌متر و وزن آن ۴٫۵ تا ۷٫۵ کیلوگرم است.

هما در فرهنگ و ادبیات ایران[ویرایش]

هما (همای) جایگاه برجسته‌ای در ادبیات ایران زمین داشته‌است. در سروده‌های بسیاری از شاعران از هما به عنوان پرنده خوشبختی و سعادت یاد شده‌است. در ادبیات فارسی او را نماد فرّ و شکوه دانند و به شگون نیک گیرند.[۷] همچنین آمده‌است «مرغی است که او را مبارک دارند و چون پیدا شود مردم به تفأل در زیر سایهٔ او روند».[۸]

هما در اسطوره‌های ایرانی[ویرایش]

در اسطوره‌های ایرانی پرندهٔ هما جایگاه مهمی دارد و معروف است که سایه‌اش بر سر هر کس بیفتد به سعادت و کامرانی خواهد رسید به همین دلیل به مرغ سعادت معروف شده‌است.[۹]

هما در افسانه‌های ایران همچون ققنوس و در اساطیر مصر و یونان صاحب کرامت است. همچنین در ادبیات ایران هما به عنوان نماد سعادت است. هما همچنین پرنده‌ای افسانه‌ای و اساطیری است.[۱۰] در قصه‌ها و مثل‌های ایرانی از هما به عنوان پرنده سعادت یاد شده‌است.

در آثار بجا مانده از تخت جمشید که پایتخت هخامنشیان بوده دو مجسمه سنگی از هما پیدا شده‌است.[۱۱] این نشان می‌دهد که هما در زمان ایران باستان نیز پرنده سعادت بوده‌است.[۱۲]

نمونه‌هایی از یادکرد هما در ادبیات فارسی[ویرایش]

همای بر همه مرغان از آن شرف دارد که استخوان خورَد و جانور نیازارد (سعدی)
همای اوج سعادت به دام ما افتد اگر تو را گذری بر مقام ما افتد (حافظ)
تو فرّ همایی و زیبای گاه تو تاج کیانی و پشت سپاه (فردوسی)
همای سپهری بگسترد پر همی بر سرش داشت سایه ز فر (فردوسی)
تا نبود چون همای فرخ کرکس همچو نباشد به شبه باز خشین پند (فرخی)
کس نیاید به زیر سایهٔ بوم ور همای از جهان شود معدوم (سعدی)
نهاده ز هر چیز گنجی به جای فگنده بَرو سایه پر همای (فردوسی)
همای گو مفکن سایهٔ شرف هرگز بر آن دیار که طوطی کم از زغن باشد (حافظ)
تا همایم خوانده‌ای در کام دل هرنواله استخوان می‌آیدم (خاقانی)
فرّ همای ملکی داشتی اوج هوای فلکی داشتی (نظامی)
چون تو همایی شرف کار باش کم خور و کم گوی و کم آزار باش (نظامی)
علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را که به ماسوا فکندی همه سایهٔ هما را (شهریار)

نقش این پرنده در کنده‌کاری‌ها و برخی از سر ستون‌های پارسه (تخت جمشید) نیز پیداست. هواپیمایی ملی ایران با بکارگیری ایهام نام هما و نیز نماد هما به بهترین شکل چه به در تعبیر پرنده سعادت و چه در استفاده از حروف کوتاه شده برای نامش این باور فرهنگ عامه را با فعالیت تجاری خود پیوند زده بود. در نشان کنونی باشگاه فوتبال پرسپولیس هم نمادی از سر این پرنده به کار گرفته شده‌است.

این پرنده نماد استان قزوین است.[۱۳]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «گنو - کمیسیون ملی یونسکو-ایران». fa.irunesco.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۱.
  2. "Bearded vulture".
  3. Gavashelishvili, A.; McGrady, M. J. (2006). "Breeding site selection by bearded vulture (Gypaetus barbatus) and Eurasian griffon (Gyps fulvus) in the Caucasus". Animal Conservation. 9 (2): 159–170. doi:10.1111/j.1469-1795.2005.00017.x.
  4. Gavashelishvili, A.; McGrady, M. J. (2006). "Geographic information system-based modelling of vulture response to carcass appearance in the Caucasus". Journal of Zoology. 269 (3): 365–372. doi:10.1111/j.1469-7998.2006.00062.x.
  5. Gavashelishvili, A.; McGrady, M. J. (2007). "Radio-satellite telemetry of a territorial Bearded Vulture Gypaetus barbatus in the Caucasus". Vulture News. 56: 4–13.
  6. Krüger, Sonja (2010-04-19). "Conservation of the Bearded Vulture Gypaetus barbatus meridionalis". Africanraptors.org. Retrieved 2012-08-08.
  7. لغت‌نامه دهخدا - ذیل سرواژهٔ هما
  8. لغت‌نامه دهخدا - ذیل سرواژهٔ همای
  9. Set Cookies
  10. «هما پرنده‌ای افسانه‌ای یا واقعی؟! - آموزشکده محیط زیست». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۰۹.
  11. «اندیشه‌های پارسی - هما پرنده افسانه‌ای». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۰۹.
  12. «IRANSEDA Network-هما پرنده‌ای افسانه‌ای یا واقعی ...؟!-شبکه ایران صدا». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۰۹.
  13. فرهنگنامهٔ حیات وحش ایران، باقر نظامی و دیگران، نشر طلایی، ص١٤٤

پیوند به بیرون[ویرایش]