اکسیژن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
اکسیژن، 8O
Liquid oxygen in a beaker 2.jpg
اکسیژن مایع
اکسیژن
دگرشکلیO۲, O۳
ظاهرگاز: بدون رنگ
مایع و جامد: آبی روشن
جرم اتمی استاندارد Ar, استاندارد(O)[۱۵٫۹۹۹۰۳, ۱۵٫۹۹۹۷۷]
قراردادی: ۱۵٫۹۹۹
اکسیژن در جدول تناوبی
Element 1: هیدروژن (H), Other non-metal
Element 2: هلیوم (He), Noble gas
Element 3: لیتیم (Li), Alkali metal
Element 4: برلیم (Be), Alkaline earth metal
Element 5: بور (B), Metalloid
Element 6: کربن (C), Other non-metal
Element 7: نیتروژن (N), Halogen
Element 8: اکسیژن (O), Halogen
Element 9: فلوئور (F), Halogen
Element 10: نئون (Ne), Noble gas
Element 11: سدیم (Na), Alkali metal
Element 12: منیزیم (Mg), Alkaline earth metal
Element 13: آلومینیم (Al), Other metal
Element 14: سیلسیم (Si), Metalloid
Element 15: فسفر (P), Other non-metal
Element 16: گوگرد (S), Other non-metal
Element 17: کلر (Cl), Halogen
Element 18: آرگون (Ar), Noble gas
Element 19: پتاسیم (K), Alkali metal
Element 20: کلسیم (Ca), Alkaline earth metal
Element 21: اسکاندیم (Sc), Transition metal
Element 22: تیتانیم (Ti), Transition metal
Element 23: وانادیم (V), Transition metal
Element 24: کروم (Cr), Transition metal
Element 25: منگنز (Mn), Transition metal
Element 26: آهن (Fe), Transition metal
Element 27: کبالت (Co), Transition metal
Element 28: نیکل (Ni), Transition metal
Element 29: مس (Cu), Transition metal
Element 30: روی (Zn), Other metal
Element 31: گالیم (Ga), Other metal
Element 32: ژرمانیم (Ge), Metalloid
Element 33: آرسنیک (As), Metalloid
Element 34: سلنیم (Se), Other non-metal
Element 35: برم (Br), Halogen
Element 36: کریپتون (Kr), Noble gas
Element 37: روبیدیم (Rb), Alkali metal
Element 38: استرانسیم (Sr), Alkaline earth metal
Element 39: ایتریم (Y), Transition metal
Element 40: زیرکونیم (Zr), Transition metal
Element 41: نیوبیم (Nb), Transition metal
Element 42: مولیبدن (Mo), Transition metal
Element 43: تکنسیم (Tc), Transition metal
Element 44: روتنیم (Ru), Transition metal
Element 45: رودیم (Rh), Transition metal
Element 46: پالادیم (Pd), Transition metal
Element 47: نقره (Ag), Transition metal
Element 48: کادمیم (Cd), Other metal
Element 49: ایندیم (In), Other metal
Element 50: قلع (Sn), Other metal
Element 51: آنتیموان (Sb), Metalloid
Element 52: تلوریم (Te), Metalloid
Element 53: ید (I), Halogen
Element 54: زنون (Xe), Noble gas
Element 55: سزیم (Cs), Alkali metal
Element 56: باریم (Ba), Alkaline earth metal
Element 57: لانتان (La), Lanthanoid
Element 58: سریم (Ce), Lanthanoid
Element 59: پرازئودیمیم (Pr), Lanthanoid
Element 60: نئودیمیم (Nd), Lanthanoid
Element 61: پرومتیم (Pm), Lanthanoid
Element 62: ساماریم (Sm), Lanthanoid
Element 63: اروپیم (Eu), Lanthanoid
Element 64: گادولینیم (Gd), Lanthanoid
Element 65: تربیم (Tb), Lanthanoid
Element 66: دیسپروزیم (Dy), Lanthanoid
Element 67: هولمیم (Ho), Lanthanoid
Element 68: اربیم (Er), Lanthanoid
Element 69: تولیم (Tm), Lanthanoid
Element 70: ایتربیم (Yb), Lanthanoid
Element 71: لوتتیم (Lu), Lanthanoid
Element 72: هافنیم (Hf), Transition metal
Element 73: تانتال (Ta), Transition metal
Element 74: تنگستن (W), Transition metal
Element 75: رنیم (Re), Transition metal
Element 76: اوسمیم (Os), Transition metal
Element 77: ایریدیم (Ir), Transition metal
Element 78: پلاتین (Pt), Transition metal
Element 79: طلا (Au), Transition metal
Element 80: جیوه (Hg), Other metal
Element 81: تالیم (Tl), Other metal
Element 82: سرب (Pb), Other metal
Element 83: بیسموت (Bi), Other metal
Element 84: پولونیم (Po), Other metal
Element 85: آستاتین (At), Metalloid
Element 86: رادون (Rn), Noble gas
Element 87: فرانسیم (Fr), Alkali metal
Element 88: رادیم (Ra), Alkaline earth metal
Element 89: آکتینیم (Ac), Actinoid
Element 90: توریم (Th), Actinoid
Element 91: پروتاکتینیم (Pa), Actinoid
Element 92: اورانیم (U), Actinoid
Element 93: نپتونیم (Np), Actinoid
Element 94: پلوتونیم (Pu), Actinoid
Element 95: امریسیم (Am), Actinoid
Element 96: کوریم (Cm), Actinoid
Element 97: برکلیم (Bk), Actinoid
Element 98: کالیفرنیم (Cf), Actinoid
Element 99: اینشتینیم (Es), Actinoid
Element 100: فرمیم (Fm), Actinoid
Element 101: مندلیفیم (Md), Actinoid
Element 102: نوبلیم (No), Actinoid
Element 103: لارنسیم (Lr), Actinoid
Element 104: رادرفوردیم (Rf), Transition metal
Element 105: دوبنیم (Db), Transition metal
Element 106: سیبورگیم (Sg), Transition metal
Element 107: بوهریم (Bh), Transition metal
Element 108: هاسیم (Hs), Transition metal
Element 109: مایتنریم (Mt)
Element 110: دارمشتادیم (Ds)
Element 111: رونتگنیم (Rg)
Element 112: کوپرنیسیم (Cn), Other metal
Element 113: نیهونیم (Nh)
Element 114: فلروویم (Fl)
Element 115: مسکوویم (Mc)
Element 116: لیورموریم (Lv)
Element 117: تنسین (Ts)
Element 118: اوگانسون (Og)


O

گوگرد
نیتروژناکسیژنفلوئور
عدد اتمی (Z)8
گروه۱۶
دورهدوره ۲
بلوکبلوک-p
دسته نافلز
آرایش الکترونی[2s2 2p4] He
لایه الکترونی۲,۶
ویژگی‌های فیزیکی
فاز در STPگاز
نقطه ذوب(O۲) ۵۴٫۳۶ کلوین
(−۲۱۸٫۷۹ سانتی‌گراد ​)
نقطه جوش(O۲) ۹۰٫۱۸۸ کلوین
(−۱۸۲٫۹۶۲ سانتی‌گراد ​)
چگالی
(در STP)
۱٫۴۲۹ g/L
در حالت مایع (در b.p.)۱٫۱۴۱ g/cm3
نقطه سه‌گانه۵۴٫۳۶۱ K, ​۰٫۱۴۶۳ kPa
نقطه بحرانی۱۵۴٫۵۸۱ K, ۵٫۰۴۳ MPa
آنتالپی ذوب(O۲) ۰٫۴۴۴ ژول بر مول
آنتالپی تبخیر(O۲) ۶٫۸۲ kJ/mol
ظرفیت حرارتی مولی(O۲) ۲۹٫۳۷۸ J/(mol·K)
فشار بخار
فشار (Pa) ۱ ۱۰ ۱۰۰ ۱ K ۱۰ K ۱۰۰ K
در دمای (K) ۶۱ ۷۳ ۹۰
ویژگی‌های اتمی
عدد اکسایش۲−, ۱−, ۰, ۱+, ۲+
الکترونگاتیویمقیاس پائولینگ: ۳٫۴۴
انرژی یونش
  • 1st: ۱۳۱۳٫۹ kJ/mol
  • 2nd: ۳۳۸۸٫۳ kJ/mol
  • 3rd: ۵۳۰۰٫۵ kJ/mol
شعاع کووالانسی۶۶±۲ پیکومتر
شعاع واندروالسی۱۵۲ pm
Color lines in a spectral range
خطوط طیف نوری اکسیژن
دیگر ویژگی‌ها
ساختار بلوریمکعبی
Cubic ساختار کریستالی برای اکسیژن
سرعت صوت۳۳۰ متر بر ثانیه (گاز در ۲۷ سلسیوس)
رسانندگی گرمایی۲۶٫۵۸×۱۰−۳ W/(m·K)
مغناطیسپارامغناطیس
پذیرفتاری مغناطیسی+۳۴۴۹٫۰·۱۰−۶ cm3/mol (۲۹۳ K)[۱]
شماره ثبت سی‌ای‌اس۷۷۸۲-۴۴-۷
تاریخچه
کشفکارل ویلهلم شیله (۱۷۷۱)
نام‌گذاریآنتوان لاووازیه (۱۷۷۷)
ایزوتوپ‌های اصلی اکسیژن
ایزوتوپ وفور طبیعی نیمه‌عمر (t۱/۲) واپاشی هسته‌ای محصول واپاشی
۱۶O ۹۹٫۷۶٪ ضریب ایزوتوپ پایدار با ۸ نوترون
۱۷O ۰٫۰۴٪ پایدار با ۹ نوترون
۱۸O ۰٫۲۰٪ پایدار با ۱۰ نوترون
رده رده: اکسیژن
| منابع اطلاعاتی عناصر شیمیایی

اکسیژن (به انگلیسی: Oxygen) یکی از عناصر شیمیایی در جدول تناوبی است که نشان شیمیایی آن O و عدد اتمی آن ۸ است. این عنصر که عضوی از خانواده عناصر گروه کالکوژن، یعنی گروه شانزدهم در جدول تناوبی است، نافلزی بسیار واکنش‌پذیر و عاملی اکسیدکننده است که به آسانی موجب اکسید شدن عناصر و ترکیبات شیمیایی می‌شود. از نظر جرمی، پس از هیدروژن و هلیوم، اکسیژن، سومین عنصر فراوان در کیهان است. در دما و فشار استاندارد، دو اتم اکسیژن با اتصال به‌یک‌دیگر موجب تولید ساختاری موسوم به دی‌اکسیژن یا اصطلاحاً موجب شکل‌گیری یک مولکول اکسیژن می‌شوند. مولکول اکسیژن در حالت گازی، بی‌رنگ، بی‌بو و دارای فرمول O۲ است. مولکول اکسیژن ۲۰٬۹۵ درصد از اتمسفر کره زمین را تشکیل می‌دهد. با درنظر گرفتن اکسیژن موجود در ترکیب شیمایی ترکیب‌های دارای اکسیژن موجود بر روی پوسته زمین، اکسیژن تقریباً تشکیل دهنده نیمی از عناصر سازنده پوسته زمین است. اکسیژن مولکولی موجب تولید انرژی در فرایند سوختن،[۲] تنفس یاخته‌ای هوازی[۳] است. بسیاری از مولکول‌های آلی موجود در موجودات زنده مانند پروتئین‌ها، نوکلئیک اسیدها، کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و هم‌چنین گستره وسیعی از ترکیبات معدنی پوسته بدن جانوران، دندان‌ها و استخوان‌ها دارای اتم‌های اکسیژن هستند. اغلب جرم تشکیل دهنده موجودات زنده متشکل از اکسیژن است، چرا که بدن جانوران به‌طور عمده از آب تشکیل شده‌است و اکسیژن عنصر اصلی سازنده آب است. اکسیژن موجود در اتمسفر زمین به‌طور پیوسته توسط فرایند فتوسنتز تامین می‌شود، فرایندی که طی آن نور خورشید موجب تبدیل آب و کربن دی‌اکسید به اکسیژن می‌شود. از لحاظ شیمیایی، اکسیژن خیلی فعال است و درنتیجه نمی‌تواند در هوای آزاد به‌صورت آزاد و اتمی باقی بماند. به‌غیر از اکسیژن مولکولی، اکسیژن دارای دگرشکل‌های دیگری نیز است که از ازون یکی از آن‌ها است. مولکول ازون قادر است نور فرابنفش بی منتشر شده از طرف خورشید را جذب کند و درنتیجه لایه ازون پوشاننده کره زمین، حیات موجود بر روی زمین را از پرتوهای مخرب فرابنفش محافظت می‌کند. با این‌حال ازونی که نزدیک سطح زمین تولید می‌شود محصول جانبی واکنش مه‌دودها است و درنتیجه به‌عنوان یک عامل آلاینده محسوب می‌شود.

اکسیژن توسط مایکل سندی‌ووجیس قبل از سال ۱۶۰۴ جداسازی شد با این‌حال، باور عمومی رایج این است که اکسیژن توسط کارل ویلهلم شیله در اوپسالا و در سال ۱۷۷۳ یا توسط جوزف پریستلی در ویلتشر در سال ۱۷۷۴ کشف شده‌است. در میان این دو نیز به‌طور معمول تقدم کشف اکسیژن به پریستلی نسبت داده می‌شود، چرا که مقاله او زودتر از شیله چاپ شد. پریستلی اکسیژن را هوای فلوژیستون‌زدایی شده نامید و آن را به‌عنوان یک عنصر شیمیایی به‌حساب نیاورد.[توضیح ۱] واژه اکسیژن در سال ۱۷۷۷ و توسط آنتوان لاووازیه رواج داده شد. لاوازیه اولین کسی بود که اکسیژن را به‌عنوان یک عنصر شیمیایی مستقل به‌شمار آورد و به‌درستی به نقش آن در سوختن اشاره کرد.

اکسیژن به صورت متداول در تولید فولاد، پلاستیک، پارچه، برشکاری اکسیژنی فولاد، پیشران راکت، اکسیژن‌درمانی و سامانه پشتیبان حیات در هواپیما، زیردریایی‌ها، پروازهای فضایی و غواصی استفاده می‌شود.

تاریخچه[ویرایش]

آزمایش‌های اولیه[ویرایش]

پژوهش فیلو و برگرداندن ظرف روی یک شمع روشن

یکی از اولین آزمایش‌های شناخته شده در مورد رابطه بین سوختن و هوا دو سده پیش از میلاد مسیح، توسط نویسنده یونانی در زمینه مکانیک، فیلو انجام شد. او در کار خود با استفاده از پنوماتیک، به اشتباه تصور می‌کرد که با برگرداندن یک ظرف بر روی یک شمع در حال سوختن که پیرامون آن آب است وقتی بخشی از مایع از گردنه ظرف بالا می‌رود مقداری از هوای موجود در ظرف به آتش یکی از عناصر چهارگانه تبدیل شده‌است و قادر به فرار از منافذ موجود در شیشه است.[۴] قرن‌ها بعد، لئوناردو دا وینچی براساس کارهای فیلو، مشاهده کرد که بخشی از هوا در هنگام سوختن و تنفس مصرف می‌شود.[۵]

در اواخر سده هفدهم، رابرت بویل شیمی‌دان، فیزیک‌دان، فیلسوف و مخترع ایرلندی ثابت کرد که هوا برای سوختن لازم است سپس شیمی‌دان انگلیسی جان مایو (۱۶۴۱–۱۶۴۱) نشان داد که آتش فقط به بخشی از هوا احتیاج دارد و نام آن‌را اسپریتوس نیتروآروس[a] گذاشت و کار بویل را تصحیح کرد. در یک آزمایش او با قرار دادن یک موش و یک شمع کوچک روشن در یک ظرف وارونه روی آب شاهد بالا آمدن سطح آب به مقدار یک چهاردهم از حجم هوا قبل از خاموش شدن شمع و مرگ موش بود.[۶] از این رو او تصور کرد که نیتروآروس هم در تنفس و هم با سوختن مصرف می‌شود.

مایو همچنین مشاهده کرد که وزن آنتیموان هنگام گرم شدن افزایش یافته و براین اساس استنباط می‌کند که دلیل آن ترکیب شدن با نیتروآروس می‌باشد. او همچنین تصور کرد که ریه‌ها نیتروآروس را از هوا جدا کرده و آن را درون خون منتقل می‌کنند و گرمای بدن حیوانات و حرکت ماهیچه‌ها ناشی از واکنش نیتروآروس با مواد خاصی در بدن است. وی گزارش‌هایی از این آزمایش‌ها و ایده‌های دیگر را در سال ۱۶۶۸ در در اثری به‌نام دو مجرا[b] در دستگاه تنفس[c] منتشر شد.[۶]

تئوری فلوژیستون[ویرایش]

رابرت هوک، اوله بورچ، میخاییل لومونسف و پیر باین همه در آزمایش‌هایی که در سده ۱۷ و ۱۸ میلادی انجام می‌دادند اکسیژن تولید می‌کردند اما هیچ‌کدام آن را به عنوان یک عنصر شیمیایی به رسمیت نشناختند.[۷] که این ممکن است تا حدودی به دلیل نشر فلسفه سوختن و خوردگی به نام تئوری فلوژیستون باشد که در آن زمان توضیحی ارجح برای این نوع فرایندها بود.[۸]

این نظریه که بعدها به‌طور کامل رد گردید، برای اولین بار توسط شیمی‌دان آلمانی یوهان یوآکیم بکر بیان شد و سپس در سال ۱۷۳۱ توسط جرج ارنست استال اصلاح شد.[۹] بر مبنای این تئوری همهٔ مواد قابل سوختن از جزئی به نام فلوژیستون تشکیل شده بودند که با سوختن آن ماده، فلوژیستون از ماده جدا شده و به شکل یک مادهٔ ساده‌تر کاهش می‌یافت. در حالی که تصور می‌شد که قسمت اصلی آن از نظر ظاهری شکل واقعی یا کالکس[توضیح ۲] است.[۵]

باور بر این بود که مواد دارای قابلیت احتراق بالا مانند چوب یا زغال‌سنگ که باقی مانده که پس از سوختن تنها اندکی از باقی‌مانده از آن‌ها به جا می‌ماند، از فلوژیستون ساخته شده‌اند و مواد غیرقابل احتراق مانند آهن که دچار خوردگی می‌شوند، حاوی مواد بسیار کمی هستند. این تئوری نقش هوا در سوختن را صرفاً محدود به انتقال فلوژیستون آزادشده از جسم می‌کرد. به‌عنوان مثال طبق این نظریه از سوختن چوب، خاکستر بجای می‌مانَد و فلوژیستون آن توسط هوا جدا می‌شود که اختلاف جرم بین چوب و خاکستر بر جای مانده، ناشی از خارج شدن فلوژیستون می‌باشد. هیچ آزمایشی برای این ایده انجام نشد و تمامی نظرات مبتنی بر مشاهدات آنچه اتفاق می‌افتاد بود که اکثر اشیاء با سوختن سبک‌تر می‌شوند و به نظر می‌رسد در روند کار چیزی را از دست می‌دهند.[۵]

کشف[ویرایش]

مایکل سندی‌ووجیس، کشف کرد که هوا یک ماده واحد نیست و حاوی ماده زندگی‌بخش است که بعداً اکسیژن نامیده شد.
معمولاً ادعا می‌شود که کاشف اکسیژن شیله است ولی مقاله پریستلی زودتر از شیله چاپ شد.
تقدم کشف اکسیژن به پریستلی نسبت داده می‌شود.

کیمیاگر، فیلسوف و پزشک لهستانی مایکل سندی‌ووجیس در سال ۱۶۰۴ ماده موجود در هوا را شرح داد و از آن به عنوان غذای زندگی[d] یاد کرد،[۱۰] و این ماده با اکسیژن یکسان است.[۱۱] سندی‌ووجیس، در طول آزمایش‌های خود که بین سال‌های ۱۵۹۸ و ۱۶۰۴ انجام داد، به درستی تشخیص داد که این ماده معادل محصول جانبی گازی است که با تجزیه حرارتی پتاسیم نیترات آزاد می‌شود. از دیدگاه بوگاج[e]، جداسازی اکسیژن و ارتباط مناسب ماده با آن قسمت از هوا که برای زندگی لازم است، دلیل کافی برای کشف اکسیژن توسط سندی‌ووجیس فراهم می‌کند. [۱۱] اما این کشف سندی‌ووجیس اغلب توسط نسل دانشمندان و شیمی‌دانان جانشین او انکار می‌شد. [۱۰]

همچنین معمولاً ادعا می‌شود که اکسیژن اولین بار توسط داروساز سوئدی کارل ویلهلم شیله کشف شد. وی با گرم کردن اکسید جیوه و نیترات‌های مختلف در سال ۱۷۷۱، گاز اکسیژن تولید کرده بود.[۱۲][۱۳][۵] شیله گاز را هوای آتش[f] نامید زیرا در آن زمان تنها عامل شناخته شده برای پشتیبانی از سوختن بود. وی روایتی از این کشف را در یک نسخه خطی با عنوان رساله‌ای در باب هوا و آتش[g] نوشت که در سال ۱۷۷۵ برای ویراستار خود فرستاد. با این‌حال این رساله تا سال ۱۷۷۷ منتشر نشد.[۱۴]

در همین حال، در اول اوت سال ۱۷۷۴، آزمایشی که توسط شیمی‌دان و فیلسوف و مخالف کلیسای انگلستان، جوزف پریستلی انجام شد، نور خورشید را روی اکسید جیوه (HgO) موجود در یک لوله شیشه ای متمرکز کرد، که موجب آزاد شدن گازی از آن شد و آن را با عنوان هوای فلوژیستون زدایی[h] شده یاد کرد.[۱۳] وی خاطرنشان کرد: شمع‌ها در حضور این گاز روشن‌تر می‌سوزند و موش فعال تر بوده و با تنفس آن مدت زمان بیشتری زنده بوده‌است. پریستلی پس از تنفس گاز خود نوشت: «احساس آن در ریه‌هایم به‌طور قابل ملاحظه ای با هوای معمولی تفاوت چندانی نداشت، اما احساس کردم سینه‌ام به خصوص بعد از مدتی سبک و راحت است»[۷] پریستلی یافته‌های خود را در سال ۱۷۷۵ در مقاله ای با عنوان «گزارشی از اکتشافات بیشتر در هوا» منتشر کرد که در جلد دوم کتاب وی با عنوان آزمایش‌ها و مشاهدات در انواع مختلف هوا[i] گنجانده شده‌است.[۵][۱۵] از آنجا که او برای اولین بار یافته‌های خود را منتشر کرد، معمولاً از او به عنوان کاشف اکسیژن نام برده می‌شود.

شیمی‌دان فرانسوی آنتوان لورنت لاووازیه بعداً ادعا کرد که این ماده را به‌طور مستقل کشف کرده‌است. با این حال، پریستلی در اکتبر سال ۱۷۷۴ به دیدار لاووازیه رفت و در مورد آزمایش خود و نحوه انتشار گاز جدید به وی گفت. شیله همچنین در ۳۰ سپتامبر همان سال نامه‌ای را به لاووازیه ارسال کرده بود که شرح کشف ماده ناشناخته را توصیف می‌کرد، اما لاووازیه هرگز پذیرش آن را تأیید نکرد. پس از مرگ شیله نسخه‌ای از نامه در وسایلش پیدا شد.[۱۴]

مشارکت لاووازیه[ویرایش]

آنتوان لاووازیه نظریه فلوژیستون را بی‌اعتبار ساخت.

لاووازیه اولین آزمایش‌های کمی مناسب در مورد اکسیداسیون را انجام داد و اولین توضیح صحیح در مورد چگونگی عملکرد سوختن را ارائه کرد.[۱۳] او از این آزمایش و آزمایش‌های مشابه دیگر، که در سال ۱۷۷۴ شروع شده بود، استفاده کرد تا نظریه فلوژیستون را بی‌اعتبار کند و نشان دهد ماده کشف شده توسط پریستلی و شیله یک عنصر شیمیایی است.

در یک آزمایش، لاووازیه مشاهده کرد که هنگام گرم کردن قلع و هوا در یک ظرف بسته، افزایش کلی وزن وجود ندارد.[۱۳] وی خاطرنشان کرد: هنگام باز کردن ظرف، ناگهان هوا وارد ظرف شد و این نشان می‌دهد که برخی از هوای به دام افتاده مصرف شده‌است و نشان داد که مقدار وزن افزایش یافته قلع پس از سوختن برابر با مقدار هوایی بوده‌است که پس از باز کردن ظرف وارد آن شده‌است. این آزمایش به همراه دیگر آزمایش‌های او در کتابی با عنوان در مورد احتراق[j] در سال ۱۷۷۷ منتشر و ثبت شد. با انجام این کار، او ثابت کرد که هوا ترکیبی از دو گاز است. هوای حیاتی[k] که برای سوختن و تنفس ضروری است و آزوت[l] یا هوای بی‌جان[m] که پیش تر ازت در انگلیسی نیتروژن نام گرفت، اگرچه این نام در فرانسوی و چند زبان اروپایی دیگر نگه داشته شد.

لاووازیه نام هوای حیاتی را در ۱۷۷۷ به اکسیژن تغییر نام داد که از ریشه یونانی اوکسیس[n] به معنای تیز برای طعم اسیدها و -جنز[o] به معنای تولیدکننده یا مولد، گرفته شده بود زیرا او به اشتباه فکر می‌کرد که اکسیژن ماده تشکیل دهنده همه اسیدها است.[۱۶] بعد از او، شیمی‌دان‌هایی مانند همفری دیوی، در ۱۸۱۲ سرانجام تشخیص دادند که لاووازیه در ارزیابی خود اشتباه کرده‌است و این هیدروژن است که پایه اسیدها را تشکیل می‌دهد، اما این نام قبلاً رایج شده بود. واژه اکسیژن علی‌رغم مخالفت دانشمندان انگلیسی و این واقعیت که دانشمند انگلیسی پریستلی ابتدا آن را کشف کرده و دربارهٔ آن نوشتهبود، وارد زبان انگلیسی شد که تا حدودی ناشی از شعری است که با عنوان «اکسیژن» در کتاب محبوب باغ گیاه‌شناسی (۱۷۹۱)[p] اثر اراسموس داروین، پدر بزرگ چارلز داروین از آن تحسین می‌کند.[۱۴]

تاریخ بعد[ویرایش]

رابرت گودارد و یک راکت اکسیژن-بنزین مایع
راکت گودارد

نظریه جان دالتون بر این اساس بود که تمام اتم‌های یک عنصر یکسانند و اتم موجود در ترکیبات معمولاً ساده‌ترین نسبت‌های اتمی را نسبت به یک‌دیگر دارند. او به اشتباه تصور می‌کرد که ساده‌ترین حالت ترکیب بین دو عنصر همواره ترکیب یک اتم از هر کدام است؛ بنابراین مولکول آب را به اشتباه HO فرض می‌کرد و به این نتیجه رسید که جرم اتمی اکسیژن ۸ برابر بیشتر از هیدروژن است در حالیکه امروزه با در نظر گرفتن فرمول درست آب می‌دانیم که اتم اکسیژن ۱۶ برابر از هیدروژن سنگین تر است.[۱۷] در سال ۱۸۰۵، ژوزف لویی گیلوساک و الکساندر فون هومبولت نشان دادند که نسبت حجمی هیدروژن نسبت به اکسیژن در آب ۲ به ۱ است و در سال ۱۸۱۱ آمدئو آووگادرو شیمی‌فیزیک‌دان ایتالیایی با فرض مولکول‌های دو اتمی ابتدایی، تفسیر صحیحی از ترکیب مایعات ارائه داد که امروز به عنوان قانون آووگادرو شناخته می‌شود.[۱۸][توضیح ۳]

در اواخر سده نوزدهم دانشمندان دریافتند که می‌توان هوا را به مایع تبدیل کرد و اجزای آن را با فشرده‌سازی و خنک کردن آن جدا کرد. با استفاده از روش آبشاری، رائول پیکتت شیمی‌دان و فیزیک‌دان سوئیسی دی‌اکسید گوگرد را به مایع دی‌اکسید کربن تبخیر کرد، که به نوبه خود برای خنک کردن اکسیژن، گازی به اندازه آن برای خنک کردن آن تبخیر شد. وی در ۲۲ دسامبر سال ۱۸۷۷ تلگرافی را به فرهنگستان علوم فرانسه ارسال کرد و خبر از کشف اکسیژن مایع داد[۱۹] و تنها دو روز بعد، فیزیک‌دان فرانسوی لوئیس پل کایتت روش خود را برای مایع کردن اکسیژن مولکولی اعلام کرد. در هر دو مورد، فقط چند قطره از اکسیژن مایع تولید می‌شد، بنابراین امکان یک تجزیه و تحلیل قطعی را نمی‌داد. اکسیژن برای اولین بار در ۲۹ مارس ۱۸۸۳ توسط دانشمندان لهستانی، زیگمونت وروبلوسکی[q] و کارول اولژوسکی از دانشگاه یاگیلونیا در حالت پایدار مایع شد.[۲۰]

یک چیدمان آزمایشی، برای تهیه اکسیژن در آزمایشگاه‌های دانشگاهی

در سال ۱۸۹۱، شیمی‌دان اسکاتلندی، جیمز دیوئر، قادر به تولید اکسیژن مایع کافی برای مطالعه آن بود.[۲۱] اولین فرایند تجاری مناسب برای تولید اکسیژن مایع به‌طور مستقل در سال ۱۸۹۵ توسط مهندس آلمانی کارل فن لینده و مهندس بریتانیایی ویلیام هامسون توسعه یافت. آنها دمای هوا را تا زمانی مایع شدن آن کاهش می‌دادند و سپس گازهای جزء را تقطیر و آنها را جداگانه استخراج می‌کردند[۲۲] بعدتر، در سال ۱۹۰۱، جوشکاری اکسی‌استیلن برای اولین بار با سوختن مخلوطی از استیلن و اکسیژن فشرده شده استفاده شد که برای برش فلزات متداول گشت. در سال ۱۸۹۸، ویلیام تامسون محاسبه کرد که اکسیژن باقیمانده در این سیاره تنها حدود ۴۰۰ یا ۵۰۰ سال عمر دارد که به میزان استفاده از سوخت‌های فسیلی برای سوختن بستگی دارد.

در سال ۱۹۲۳، دانشمند آمریکایی رابرت گدارد اولین شخصی بود که موتور موشکی را ساخت که از بنزین برای سوخت و اکسیژن مایع به عنوان عامل اکسنده استفاده می‌کرد و اولین موشک سوخت مایع را در تاریخ ۱۶ مارس ۱۹۲۶ در اوبرن پرتاب کرد که ۵۶ متر را با سرعت ۹۷ کیلومتر در ساعت طی نمود.[۲۳][۲۴]

در آزمایشگاه‌های دانشگاهی، اکسیژن را می‌توان با گرم کردن مخلوطی از پتاسیم کلرات و مقدار کمی از منگنز دی‌اکسید تهیه کرد.[۲۵] سطح اکسیژن موجود در جو در حال کاهش است که دلیل آن استفاده از سوخت‌های فسیلی است.[۲۶]

ویژگی[ویرایش]

خواص و ساختار مولکولی[ویرایش]

ترکیب دو اتم اکسیژن و تشکیل O۲
نمودار اوربیتال مولکولی اکسیژن
(برگرفته از بارت ۲۰۰۲)[۲۷]
نمودار نشان می‌دهد، زمانی‌که اوربیتال‌های اتمی دو اتم اکسیژن با یک‌دیگر همپوشانی می‌کنند، منجر به تشکیل یک اوربیتال مولکولی می‌شوند، مطابق اصل آفبا، نحوه پر شدن این اوربیتال‌ها با دوازده الکترون مهیا شده (۶ الکترون از هر اتم)، به صورتی است که ابتدا اوربیتال‌های با انرژی کم‌تر پر می‌شوند. نمودار نشان می‌دهد که در نهایت دو الکترون جفت نشده برای مولکول اکسیژن باقی می‌ماند که خصلت پارامغناطیس یک مولکول اکسیژن سه‌تایی، ناشی از همین دو الکترون است.

در شرایط استاندارد دما و فشار، اکسیژن، گازی بدون بو، رنگ و مزه، با فرمول شیمیایی O۲ است که خود از دو اتم اکسیژن تشکیل شده‌است.[۲۸] پیوند میان دو اتم اکسیژن در یک مولکول اکسیژن، می‌تواند بر اساس نظریه‌های مختلفی تفسیر داده شود با این‌حال، منطقی است که آن را یک پیوند دوگانه کووالانسی درنظر گرفت که در اثر پر شدن اوربیتال‌های مولکولی با الکترون‌های مهیا شده از دو اتم مجزای اکسیژن ایجاد می‌شود. به‌صورت دقیق‌تر، این پیوند دوگانه مطابق اصل آفبا از پر شدن متوالی اوربیتال‌های مولکولی در یک مولکول اکسیژن، با ترتیب چینش از انرژی کم به انرژی زیاد، ایجاد می‌شود. پیوندهای سیگما (σ) و سیگما استار (*σ) ناشی از هم‌پوشانی به‌ترتیب پیوندی و ضدپیوندی اوربیتال‌های 2s دو اتم اکسیژن، یک‌دیگر را خنثی می‌کنند. پیوند سیگمای ناشی از هم‌پوشانی اوربیتالهای 2p دو اتم اکسیژن، عامل ایجاد پیوند یگانه اکسیژن-اکسیژن (O-O) هستند و پیوند پای (π) حاصل از هم‌پوشانی جانبی اوربیتال‌های 2p این دو اتم است. به‌علت حضور دو الکترون در اوربیتال ضدپیوندی پای استار (*π)، بخشی از هم‌پوشانی اوربیتالی پای پیوندی خنثی می‌شود که در نتیجه آن پیوند موجود در یک مولکول اکسیژن دار کاهش رتبه پیوند شده و خصلتی دوگانه و دارای واکنش‌پذیری بالا پیدا می‌کند.[۲۷]

آرایش الکترونی اکسیژن در حالت پایه خود به علت داشتن دو الکترون منفرد و جفت نشده، اصطلاحاً سه‌تایی[توضیح ۴] نامیده می‌شود.[۲۹] اکسیژن سه‌تایی مولکولی پارامغناطیس است که این خصلت ناشی از وجود دو الکترون جفت نشده در ساختار آن است. زمانی که اکسیژن سه‌تایی در مجاورت میدان مغناطیسی قرار می‌گیرد، گشتاور مغناطیسی اسپینی این الکترون‌ها و همچنین تبادل انرژی بین مولکول‌های اکسیژن نزدیک، موجب می‌شود که اکسیژن خصلتی مغناطیسی پیدا کند. اکسیژن مایع به‌قدری مغناطیسی است که در مشاهدات آزمایشگاهی، پلی از اکسیژن مایع، می‌تواند وزن خود را بین قطب‌های یک آهن‌ربای قوی تحمل کند.[۳۰]

اکسیژن سه‌تایی به علت داشتن دو الکترون جفت‌نشده به آرامی با اغلب ترکیبات آلی واکنش می‌کند، چرا که آن‌ها دارای الکترون‌های جفت‌شده هستند و میل ترکیبی کمتری دارند، در نتیجه این موضوع سبب می‌شود که جلوی احتراق خودبه‌خودی این ترکیبات گرفته شود.[۲] اکسیژن می‌تواند حالت الکترونی دیگری نیز داشته باشد و آن حالت اکسیژن یک‌تایی است. اکسیژن یک‌تایی همانند مورد سه‌تایی دارای فرمول O۲ است، با این تفاوت که از لحاظ الکترونی، فاقد الکترون جفت نشده‌است و تمامی الکترون‌های موجود در اوربیتال‌های مولکولی آن به صورت جفت‌شده به‌سر می‌برند. اکسیژن یک‌تایی در مقابل ترکیبات آلی متداول واکنش‌پذیری بسیار بالاتری از خود نشان می‌دهد. به صورت طبیعی، اکسیژن یک‌تایی در طول فتوسنتز با کمک نور خورشید از آب تولید می‌شود.[۳۱] این گونه همچنین در تروپوسفر و بر اثر نورکافت مولکول‌های ازون به‌وسیله پرتوهای خورشیدی پرقدرت و دارای طول موج کوتاه نیز تولید می‌شود.[۳۲] اکسیژن یک‌تایی همچنین توسط سیستم ایمنی بدن به‌عنوان منبع اکسیژن فعال تولید می‌شود.[۳۳] در جاندارانی که فتوسنتز می‌کنند، کاروتنوئیدها نقشی اساسی در جذب انرژی از اکسیژن یک‌تایی و تبدیل آن به حالت پایدارتر برای جلوگیری از آسیب رسانی به بافت‌ها را دارند.[۳۴]

دگرشکل‌ها[ویرایش]

گاز اکسیژن در لوله خلأ

اصلی‌ترین و متداول‌تر دگرشکل متداول اکسیژن، دی‌اکسیژن یا همان اکسیژن مولکولی (O۲) است که بخش بزرگی از اتمسفر اکسیژنی کره زمین را تشکیل می‌دهد. اکسیژن مولکولی دارای پیوندی به طول ۱۲۱ پیکومتر و انرژی پیوندی ۴۹۸ کیلو ژول بر مول است.[۳۵] مولکول اکسیژن توسط شکل‌های پیچیده حیات مانند حیوانات مصرف می‌شود.

اکسیژن سه‌اتمی (O۳) که به‌صورت متداول با نام ازون شناخته می‌شود، یکی از فعال‌ترین دگرشکل‌های اکسیژن است که به‌خاطر فعالیت بالایش می‌تواند به بافت‌های ریه انسان آسیب بزند.[۳۶] ازون در لایه بالایی اتمسفر تولید می‌شود، جایی که اکسیژن مولکولی با اکسیژن اتمی حاصل از تفکیک اکسیژن مولکولی توسط پرتوهای ماورای بنفش خورشیدی، ترکیب می‌شود.

باریکه اکسیژن مایع توسط یک میدان مغناطیسی منحرف می‌شود و خاصیت پارامغناطیسی آن را نشان می‌دهد.

به‌علت این‌که ازون نور ماورای بنفش را به‌شدت جذب میکند، لایه ازون در لایه بالایی اتمسفر به‌مانند لایه‌ای محافظ عمل می‌کند و از کره زمین را در مقابل پرتوهای مخرب ماورای بنفش محافظت می‌کند. در نزدیکی سطح زمین، ازون به‌عنوان آلاینده‌ای شناخته می‌شود که در دود خودروها به عنوان محصول جانبی حضور دارد.[۳۶] در ارتفاع واقع در مدار نزدیک زمین، اکسیژن اتمی لازم برای ایجاد اثر خورندگی بر روی بدنه فضاپیماها وجود دارد.[۳۷]

اکسیژن چهار اتمی که مولکولی شبه‌پایدار است، در سال ۲۰۰۱ کشف شد.[۳۸][۳۹] فرض بر این بود که این گونه در یکی از شش حالت جامد اکسیژن وجود دارد. درسال ۲۰۰۶ اثبات شد که این گونه که مجموعه‌ای از خوشه‌های اکسیژن هشت اتمی (O۸) و دارای شبکه بلوری شش‌گوشه است را می‌توان به‌وسیله قرار دادن اکسیژن مولکولی در فشاری به میزان ۲۰ گیگاپاسکال، تولید کرد.[۴۰] این خوشه دارای قدرت اکسایشی بالاتری در مقایسه با موارد اکسیژن دواتمی (O۲) یا سه‌اتمی (O۳) دارد و ممکن است بتواند جایگزین خوبی در سوخت موشک باشد.[۳۸][۳۹]

در سال ۱۹۹۰، زمانی که اکسیژن تحت فشاری به اندازه ۹۶ گیگاپاسکال قرار گرفت، فازی فلزی از اکسیژن مشاهده شد[۴۱] و در سال ۱۹۹۸ مشخص شد که چنان‌چه این فاز به‌دست آمده در دماهای پایین قرار گرفته شود، از خود خصلت ابررسانایی بروز می‌دهد.[۴۲]

خصوصیات فیزیکی[ویرایش]

میزان حلالیت اکسیژن در آب در سطح دریا
۵ °C ۲۵ °C
آب شیرین ۹٬۰ mL ۶٬۰۴ mL
آب دریا ۷٬۲ mL ۴٬۹۵ mL
اکسیژن مایع، به رنگ آبی کم رنگ است و مصارف مختلف پزشکی، صنعتی و آزمایشگاهی دارد.

اکسیژن در مقایسه با نیتروژن راحت‌تر در آب حل می‌شود و همچنین حلالیت آن در آب شیرین بیش‌تر از آب شور است. آب در تعادل با هوا، تقریباً شامل یک مولکول حل شده اکسیژن به ازای هر دو مولکول نیتروژن است (نسبت ۴:۱) درحالی‌که در اتمسفر، نسبت نیتروژن چهار برابر اکسیژن است. میزان حلالیت اکسیژن در آب به دما وابسته‌است، به‌طوری که میزان حل شدن آن در آب در دمای صفر درجه سانتی‌گراد (۱۴٬۶ میلی‌گرم بر لیتر) دوبرابر مقدار مشابه در دمای ۲۰ درجه سانتی‌گراد (۷٬۶ میلی‌گرم بر لیتر) است.[۷][۴۳] در دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد و فشار استاندارد یک اتمسفر (۱۰۱٬۳ کیلوپاسکال)، آب شیرین حاوی حدود ۶٬۰۴ میلی‌لیتر اکسیژن در هر لیتر است، در حالی‌که این مقدار برای آب دریا برابر با ۴٬۹۵ میلی‌لیتر در هر لیتر است.[۴۴] در دمای ۵ درجه سانتی‌گراد میزان حلالیت اکسیژن به ۹٬۰ میلی‌لیتر (۵۰ درصد بیش‌تر از دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد) برای هر لیتر از آب می‌رسد. میزان حلالیت در دمای مشابه برای آب دریا برابر با ۷/۲ میلی‌لیتر برای هر لیتر از آب دریا است.

اکسیژن در دمای ۹۰٬۲۰ کلوین (۱۸۲٬۹۵- سلسیوس، ۲۹۷٬۳۱- فارنهایت) متراکم و در دمای ۲۱۸٬۷۹- درجه سانتی‌گراد منجمد می‌شود.[۴۵] هم اکسیژن مایع و هم اکسیژن جامد، هردو موادی شفاف با سایه‌ای آبی‌رنگ هستند که براثر جذب نور قرمز ایجاد می‌شود.[توضیح ۵] اکسیژن مایع دارای خلوص بالا معمولاً توسط تقطیر جزء به جزء هوای مایع شده به‌دست می‌آید.[۴۶] اکسیژن مایع همچنین می‌تواند توسط متراکم کردن هوا با استفاده نیتروژن مایع نیز تولید شود.[۴۷] اکسیژن ماده‌ای به‌شدت واکنش دهنده است و باید از مواد دارای قابلیت احتراق دور نگه داشته شود.[۴۷]

طیف‌سنجی مولکولی اکسیژن با فرایندهای جوی شفق قطبی و هواتاب همراه است.[۴۸] جذب در باندهای هرزبرگ و شومانان-رنج با پرتو فرابنفش اکسیژن اتمی تولید می‌کند که در شیمی میانه جو دارای اهمیت است.[۴۹] اکسیژن مولکولی تک حالت برانگیخته عامل نورتابی شیمیایی قرمز در محلول است.[۵۰]

ایزوتوپ‌ها و منشأ ستاره‌ای[ویرایش]

فعل و انفعالات هسته‌ای مربوط به مراحال پایانی عمر یک ستاره کلان‌جرم. میزان اکسیژن-۱۶ در پوسته اکسیژنی، اکسیژن-۱۷ در پوسته هیدروژنی و اکسیژن-۱۸ در پوسته هلیومی افزایش می‌یابد.
سحابی چشم گربه دارای مناطقی سرشار از اکسیژن یونیزه است که به رنگ سبز نشان داده شده‌است.

به‌طور طبیعی اکسیژن به شکل سه ایزوتوپ اکسیژن-۱۶ (۱۶O)، اکسیژن-۱۷ (۱۷O) و اکسیژن-۱۸ (۱۸O) وجود دارد که از میان آن‌ها اکسیژن-۱۶ دارای بیش‌ترین میزان فراوانی است (فراوانی طبیعی: ۹۹٬۷۶۲ درصد).[۵۱]

اغلب اکسیژن-۱۶، در پایان دوره همجوشی هلیوم در ستارگان کلان‌جرم و طی فرایند سوختن نئون تولید می‌شود.[۵۲] اکسیژن-۱۷، به‌طور عمده بر اثر سوختن هیدروژن و تبدیل آن به هلیوم طی چرخه CNO تولید می‌شود.[۵۲] اغلب اکسیژن-۱۸ زمانی تولید می‌شود که نیتروژن-۱۴ (۴N) که خود غالباً در چرخه CNO تولید می‌شود، هسته‌های هلیوم-۴ (۴He) را به‌دام می‌اندازد.[۵۲]

در مجموع چهارده نوع اکسیژن رادیواکتیو شناسایی شده‌است. پایدارترین آن‌ها اکسیژن-۱۵ (۱۵O) با نیمه‌عمری برابر ۱۲۲٬۲۴ ثانیه و اکسیژن-۱۴ با نیمه‌عمر ۷۰٬۶۰۶ ثانیه است.[۵۱] تمامی ایزوتوپ‌های دیگر دارای نیمه‌عمری برابر با ۲۷ ثانیه هستند و اغلب آن‌ها دارای زمان نیمه‌عمری کمتر از ۸۳ میلی‌ثانیه هستند.[۵۱]

رایج‌ترین حالت واپاشی هسته‌ای ایزوتوپ‌های سبک‌تر از ۱۶O نشر پوزیترون[۵۳][۵۴][۵۵] و تبدیل شدن به نیتروژن است و متداول‌ترین حالت برای ایزوتوپ‌های سنگین تر از ۱۸O واپاشی بتا و تبدیل شدن به فلوئور است.[۵۱]

فراوانی[ویرایش]

۱۰ عنصر فراوان راه شیری بر مبنای تخمین‌های طیف‌سنجی[۵۶]
Z عنصر کسر جرمی در هر ppm
۱ هیدروژن ۷۳۹۰۰۰ ۷۱ برابر جرم اکسیژن (میله قرمز)
۲ هلیوم ۲۴۰۰۰۰ ۲۳ برابر جرم اکسیژن (میله قرمز)
۸ اکسیژن ۱۰٬۴۰۰ 10400
 
۶ کربن ۴۶۰۰ 4600
 
۱۰ نئون ۱۳۴۰ 1340
 
۲۶ آهن ۱۰۹۰ 1090
 
۷ نیتروژن ۹۶۰ 960
 
۱۴ سیلیسیم ۶۵۰ 650
 
۱۲ منیزیم ۵۸۰ 580
 
۱۶ گوگرد ۴۴۰ 440
 


از لحاظ جرمی، اکسیژن یکی از فراوان‌ترین عناصر بر روی زمین است. این عنصر، به‌لحاظ فراوانی، بعد از هیدروژن و هلیوم، سومین عنصر شیمیایی در کیهان محسوب می‌شود.[۵۷] در حدود ۰٬۹ درصد از خورشید را از اکسیژن تشکیل شده‌است.[۱۳] این عنصر ۴۹٬۲ درصد پوسته زمین را شامل می‌شود.[۵۸] با در نظر گرفتن مشارکت اکسیژن در ساختار سیلیسیم دی‌اکسید، اکسیژن فراوان‌ترین عنصر پوسته زمین و همچنین فراوان‌ترین عنصر موجود در اقیانوس‌ها است به‌طوری که ۸۸٬۸ درصد جرمی اقیانوس‌ها را تشکیل می‌دهد.[۱۳] از لحاظ میزان فراوانی، بعد از نیتروژن، اکسیژن با سهم ۲۰٬۸ از نظر حجمی و ۲۳٬۱ درصد از نظر جرمی، درصد دوم عنصر تشکیل دهنده اتمسفر کره زمین است.[۱۳][۵۹][توضیح ۶] در مقایسه با سایر سیاره‌های منظومه شمسی، زمین با داشتن مقدار زیادی اکسیژن، سیاره‌ای متفاوت است. مریخ (با حجم ۰٬۱ درصد O۲) و زهره مقدار بسیار کمتری دارا می‌باشد. O۲ پیرامون آن سیارات با تابش نور ماوراء بنفش بر روی مولکول‌های حاوی اکسیژن مانند دی‌اکسید کربن تولید می‌شود.

نقشه نشان می‌دهد که میزان اکسیژن موجود در سطح دریاها در مناطق استوایی به صورت آشکاری تهی‌تر از مناطق نزدیک به قطب‌ها است.
آب سرد در مقایسه با آب گرم، مقدار اکسیژن حل شده (O۲) بیش‌تری دارد.

نقشه جهانی نشان می‌دهد که اکسیژن سطح دریا در اطراف استوا خارج شده و به سمت قطب‌ها افزایش می‌یابد. آب سرد در مقایسه با آب گرم، مقدار اکسیژن حل شده (O۲) بیش‌تری دارد افزایش غیرمنتظره غلظت بالای گاز اکسیژن در کره زمین نتیجه چرخه اکسیژن است. این چرخه زیست ژئوشیمیایی حرکت اکسیژن در داخل و بین سه منبع اصلی آن روی زمین را توصیف می‌کند: اتمسفر، بیوسفر و لیتوسفر. عامل اصلی محرک چرخه اکسیژن فتوسنتز است، که مسئول اتمسفر مدرن زمین است. فتوسنتز اکسیژن را وارد اتمسفر می‌کند، در حالی که تنفس یاخته‌ای، پوسیدگی و احتراق آن را از اتمسفر خارج می‌کند. در تعادل موجود، تولید و مصرف به همان میزان اتفاق می‌افتد.[۶۰]

اکسیژن آزاد همچنین در مایعات داخل بدن نیز وجود دارد. افزایش قابلیت انحلال O۲ در در دماهای پایین‌تر آب پیامدهای مهمی برای زندگی اقیانوس‌ها دارد به‌طوری که آب‌های نزدیک نواحی قطبی، به‌علت میزان بیش‌تر اکسیژن، دارای تنوع حیات بیش‌تری در مقایسه آب‌های نواحی گرم‌تر است.[۶۱]

آب آلوده شده به مواد مغذی گیاهی مانند نیترات‌ها یا فسفات‌ها ممکن است رشد جلبک‌ها را با فرایندی به نام اوتریفیکاسیون تحریک کند و پوسیدگی این ارگانیسم‌ها و سایر مواد بیولوژیکی ممکن است باعث کاهش محتوای O۲ در بدن آب‌های اوتریفیک شود. افزایش بیش از حد مواد طبیعی یا مصنوعی در یک محیط آبی می‌توانند در جایگاه مواد مغذی برای ارگانیسم‌ها مانند هومین‌ها یا مواد شیمیایی مانند نیترات یا فسفات باشند که از طریق کود شیمیایی یا پساب وارد آب شده‌اند. دانشمندان این جنبه کیفیت آب را با اندازه‌گیری میزان اکسیژن بیوشیمیایی آب یا مقدار O۲ مورد نیاز، که شاخصی برای اندازه‌گیری مواد آلی قابل تجزیه توسط باکتری‌ها در آب است برای بازگرداندن آن به غلظت طبیعی ارزیابی می‌کنند.[۶۲]

آنالیز و بررسی[ویرایش]

تغییرات غلظت اکسیژن-۱۸ در طول زمان در مقیاس ۵۰۰ میلیون سال نشان دهنده قله‌های زیادی در نواحی مختلف است.
میزان اکسیژن-۱۸ و تغییرات آب‌وهوایی در طول ۵۰۰ میلیون سال

دیرینه‌اقلیم‌شناسان نسبت اکسیژن-۱۸ به اکسیژن-۱۶ در پوسته‌ها و اسکلت جانواران دریایی را اندازه می‌گیرند تا با کمک آن تغییرات آب و هوایی میلیون‌ها سال پیش را تعیین نمایند. مولکول‌های آب دریا که حاوی ایزوتوپ سبک‌تر اکسیژن-۱۶ هستند، سریع‌تر از مولکول‌های آبی که متشکل از ۱۲ درصد اتم اکسیژن-۱۸ هستند، تبخیر می‌شوند و این تفاوت سرعت تبخیر با کاهش دما، افزایش می‌یابد.[۶۳] در طول دوره‌های با دمای کمتر، برف و بارانی که ناشی از آب تبخیر شده از سطح اقیانوس‌ها هستند، دارای اکسیژن-۱۶ بیش‌تری هستند و درنتیجه این موضوع سبب می‌شود که میزان غلظت مولکول‌های دارای اکسیژن-۱۸ در آب اقیانوس‌ها بیش‌تر می‌شود. جانداران دریایی با مصرف مولکول‌های آب حاوی اتم اکسیژن-۱۸ که به اثر تبخیر شدن مولکول‌های با اکسیژن-۱۶، بیش‌تر از قبل دردسترس قرار گرفته‌اند، آنها را وارد ساختمان شیمیایی استخوان‌ها و پوسته‌های خود می‌نمایند.[۶۳] دیرینه‌اقلیم‌شناسان همچنین می‌توانند نسبت اکسیژن-۱۸ به اکسیژن-۱۶ را به‌صورت مستقیم و با اندازه‌گیری نسبت مولکول‌های آب موجود به‌دست آمده از مغزه یخی نمونه‌های چندهزار ساله تهیه شده از اعماق یخ‌ها نیز کنند.

زمین‌شناسان مقدار نسبی ایزوتوپ‌های اکسیژن در نمونه‌های زمین، ماه، مریخ و شهاب‌سنگ‌ها را تعیین کرده‌اند اما تاکنون در اندازه‌گیری نسبت مقادیر این ایزوتوپ‌ها در خورشید، ناموفق بوده‌اند. باور براین است که مقدار این نسبت برای خورشید معادل این نسبت در زمان تشکیل سحابی اولیه‌است. بررسی نوارهای سیلیسیمی قرار گرفته در معرض پرتوهای خورشیدی در فضا نشان داده‌است که میزان اکسیژن-۱۶ در خورشید بیشتر از زمین است. این اندازه‌گیری می‌گوید که فرایند نامعلومی موجب کاهش میزان اکسیژن-۱۶ قرص پیش‌سیاره‌ای پیش از زمان تشکیل زمین شده‌است.[۶۴]

اکسیژن دو نوار جذبی در طیف‌سنجی از خود نشان می‌دهد که در طول موج‌های ۶۸۷ و ۷۶۰ نانومتر دیده می‌شوند. دانشمندان علوم سنجش از دور پیشنهاد کرده‌اند که با استفاده از پرتوهای دریافتی از طریق یک ماهواره دیدبانی زمین و بررسی شدت این نوارها، می‌توان به وضعیت سلامت سیارات دوردست دست یافت. این روش برمبنای این حقیقت است که با کمک این نوارهای جذبی می‌توان میان بازتاب ناشی از پوشش گیاهی و بازتاب فلوئورسانسی تمایز قایل شد.[۶۵] از نظر فنی اندازه‌گیری به دلیل پایین بودن نسبت سیگنال به نویز و ساختار فیزیکی پوشش گیاهی دشوار است. اما به عنوان یک روش برای نظارت بر چرخه کربن از ماهواره‌ها در مقیاس جهانی ارائه شده‌است.

ترکیبات[ویرایش]

آب (H
۲
O
) شناخته شده‌ترین ترکیب اکسیژن است.

حالت اکسیداسیون اکسیژن تقریباً در کلیه ترکیبات شناخته شده اکسیژن ۲− است. حالت اکسیداسیون ۱− در چند ترکیب مانند پراکسیدها یافت می‌شود.[۶۶] ترکیبات حاوی اکسیژن در سایر حالات اکسیداسیون بسیار نادر است: ۱/۲- (سوپر اکسیدها)، ۱/۳ (ازونیدها)، ۰ (عنصری، هیپوفلورو اسید)، ۱/۲+ (دیاکسیژنیل)، ۱ (دی فلوراید پراکسید)، و ۲+ (دی‌اکسید اکسید).[۶۷]

اکسیدها و ترکیبات معدنی[ویرایش]

آب (H
۲
O
) اکسید هیدروژن و آشناترین ترکیب اکسیژن است. اتم‌های هیدروژن به صورت پیوند کووالانسی در یک مولکول آب به اکسیژن پیوند می‌یابند اما جاذبه دیگری نیز دارند (حدود ۲۳٬۳ کیلوژول برمول در هر اتم هیدروژن) به یک اتم اکسیژن مجاور در یک مولکول جداگانه.[۶۸] این پیوندهای هیدروژن بین مولکول‌های آب آنها را تقریباً ۱۵٪ نزدیکتر از آنچه انتظار می‌رود در یک مایع ساده که فقط دارای نیروی واندروالسی باشد، قرار داده‌است.[۶۹][توضیح ۷]

با توجه به الکترونگاتیوی بالا، اکسیژن تقریباً با تمام عناصر دیگر در دماهای بالا پیوندهای شیمیایی تشکیل می‌دهد تا اکسید آن را تولید کند. با این حال، برخی از عناصر به‌طور مستقیم تحت شرایط عادی فشار و دما مانند آهن، آهن اکسید تشکیل می‌دهند. سطح فلزاتی مانند آلومینیوم و تیتانیم در حضور هوا اکسید می‌شود و با یک لایه نازک اکسید پوشیده شده که فلز را غیرفعال می‌کند و موجب کند شدن خوردگی می‌گردد. برخی از اکسیدهای فلزی در طبیعت به عنوان ترکیبات غیر استوکیومتری یافت می‌شوند و مقدار فلز کمتری از حالت استوکیومتری نشان می‌دهند برای نمونه، ماده معدنی وستیت با فرمول مولکولی FeO به صورت Fe۱-xO نوشته می‌شود جایی که x معمولاً در حدود ۰٬۰۵ است.[۷۰]

اکسیدها، مانند اکسید آهن یا زنگ‌زدگی، وقتی اکسیژن با عناصر دیگر ترکیب می‌شود، شکل می‌گیرد.

ترکیب یک یا چند اتم اکسیژن و یک یا چند اتم از عناصر دیگر تشکیل اکسید می‌دهد. اگر ترکیب اکسیژن با فلز باشد اکسید بازی و اگر اکسیژن با نافلز باشد اکسید اسیدی تشکیل می‌شود. زنگ زدن عبارتی است که به اکسیداسیون آهن اطلاق می‌شود. اکسیداسیون آهن معمولاً از طریق واکنش با اکسیژن صورت می‌گیرد. اما نوع‌های دیگری از زنگ زدن وجود دارد که حاصل واکنش آهن و کلر است که به آن زنگ سبز می‌گویند.

اکسیژن به عنوان یک ترکیب در مقادیر کمی به شکل دکربن دی‌اکسید (CO۲) در جو موجود است. سنگ پوسته زمین از قسمتهای بزرگی از اکسیدهای سیلیسیم به صورت سیلیسیم دی‌اکسید (SiO۲) که در گرانیت و کوارتز یافت می‌شود، آلومینیوم (آلومینیوم اکسید (Al۲O۳)، در بوکسیت و کرندومآهن اکسید (Fe۲O۳)، در هماتیت و زنگ زدگی) و کلسیم (کلسیم کربنات (CaCO۲)، در سنگ آهک). بقیه پوسته زمین نیز از ترکیبات اکسیژن، به ویژه سیلیکات‌های پیچیده مختلف (در کانی‌های سیلیکات) ساخته شده‌است. در گوشته زمین، که جرم بسیار بیشتری از پوسته دارد، تا حد زیادی از سیلیکات‌های منیزیم و آهن تشکیل شده‌است.

سیلیکات محلول در آب به شکل Na۲SiO۳ ،Na۴SiO۴ و Na۲Si۲O۵ به عنوان مواد شوینده و چسب استفاده می‌شود.[۷۱]

اکسیژن همچنین به عنوان یک لیگاند برای فلزات انتقالی عمل می‌کند و موجب تشکیل کمپلکس‌های فلزات واسطه–دی‌اکسیژن[r] می‌شود که مشخصه آن‌ها، پیوند O۲– فلز است. این دسته از ترکیبات شامل هیم پروتئین‌های هموگلوبین و میوگلوبین است.[۷۲]

یکی از واکنش‌های غیرمعمول اکسیژن، واکنش با هگزافلوئورید پلاتین PtF۶ است که منجر به تولید گونه O۲+PTF۶ می‌شود.[s][۷۳]

ترکیبات آلی[ویرایش]

A ball structure of a molecule. Its backbone is a zig-zag chain of three carbon atoms connected in the center to an oxygen atom and on the end to 6 hydrogens.
استون از مهم‌ترین مواد مورد استفاده در صنایع شیمیایی است.
  اکسیژن
  کربن
  هیدروژن

پیوند کربن-اکسیژن یک پیوند کووالانسی میان کربن و اکسیژن است که در شیمی آلی و زیست شیمی به فراوانی یافت می‌شود.[۷۴] اکسیژن ۶ الکترون در لایهٔ ظرفیت دارد که بیشتر، ۲ تای آن‌ها را در پیوند با کربن درگیر می‌کند و چهار الکترون دیگر به صورت الکترون‌های غیر پیوندی باقی می‌ماند. کربن و اکسیژن در گروه‌های عاملی پیوند دوگانه می‌سازند که در این صورت با نام ترکیب‌های کربونیل شناخته می‌شوند؛ کتون، استر، کربوکسیلیک اسید و بسیاری مواد دیگر همگی از این دست اند.

مهم‌ترین ترکیبات آلی حاوی اکسیژن عبارت‌اند از: (در این ترکیبات "R" یک گروه آلی است): الکلها (R-OH)، اترها (ROR)، کتون (R-CO-R)، آلدهیدها (R-CO-H)، کربوکسیلیک اسیدها (R-COOH)، استرها (R-COO-R)، انیدرید اسیدها (R-CO-O-CO-R)، و آمیدها (R-CO-NR۲)

بسیاری از حلالهای مهم آلی که حاوی اکسیژن هستند عبارت‌اند از: استون، متانول، اتانول، ایزوپروپانول، فوران، تتراهیدروفوران، دی‌اتیل اتر، دیوکسان، اتیل استات، دی‌متیل فرم‌آمید، دی‌متیل سولفوکسید، استیک اسید و اسید فرمیک.

استون (CH۳-CO-CH۳) و فنول (C۶H۵OH) به عنوان مواد تغذیه کننده در سنتز بسیاری از مواد مختلف استفاده می‌شود. سایر ترکیبات مهم آلی که حاوی اکسیژن هستند، عبارت‌اند از: گلیسیرین، فرمالدهید، گلوتار آلدئید، سیتریک اسید، استیک انیدرید و استامید.

اپوکسایدها اترهایی هستند که در آنها اتم اکسیژن بخشی از یک ترکیب حلقوی سه عضوی است. این عنصر تقریباً در کلیه مولکول‌های زیستی که برای حیات مهم هستند، یافت می‌شود.

اکسیژن به صورت خود به خودی زیر دمای اتاق در یک فرایند به نام خوداکسایش با بسیاری از ترکیبات آلی واکنش نشان می‌دهد.[۷۵] بیشتر ترکیبات آلی که حاوی اکسیژن هستند با واکنش مستقیم اکسیژن ساخته نمی‌شوند. ترکیبات آلی مهم در صنعت و تجارت که با اکسیداسیون مستقیم یک پیش ساز ساخته می‌شوند شامل اتیلن اکسید و پراستیک اسید است.[۷۱]

نقش زیستی اکسیژن مولکولی[ویرایش]

فتوسنتز و تنفس[ویرایش]

تولید اکسیژن در چرخه کالوین و واکنش فتوسنتز
گیاه آب و کربن دی‌اکسید را از ریشه‌ها گرفته و با استفاده از نور خورشید آنها را به قند و اکسیژن تبدیل می‌کند.

در طبیعت، اکسیژن آزاد، به‌وسیله تفکیک نوری در طول فرایند فتوسنتز تشکیل می‌شود. مطابق برخی تخمین‌ها، جلبک سبز و سیانوباکتریهای موجود در محیط‌های آبی، عامل تولید بیش از ۷۰ درصد از اکسیژن تولید شده بر روی زمین هستند و ۳۰ درصد دیگر توسط گیاهان روی سطح زمین تولید می‌شود.[۷۶] اگرچه برخی تخمین‌های دیگر از مشارکت بالاتر اقیانوس‌ها در تولید اکسیژن موجود در اتمسفر مقادیر دارند، بعضی دیگر مقادیر کمتری پیشنهاد می‌دهند به‌صورتی که پیشنهاد می‌کنند، ۴۵ درصد اکسیژن اتمسفری در هر سال توسط اقیانوس‌ها تأمین می‌شود.[۷۷]

واکنش کلی و ساده شده برای فتوسنتز به‌صورت زیر است:[۷۸]

6CO2 + 6H2O + فوتون‌ها → C6H12O6 + 6O2

که می‌توان واکنش را به زبان نوشتاری نوشت:

گلوکز + دی‌اکسیژن → کربن دی‌اکسید + آب + نور خورشید

تکامل اکسیژن نورکافتی در غشای تیلاکوئید موجودات فتوسنتزی رخ می‌دهد و به انرژی چهار فوتون نیاز دارد.[توضیح ۸] مراحل زیادی انجام می‌شود، اما نتیجه آن تشکیل یک گرادیان پروتون در سراسر غشای تیلاکوئید است که برای سنتز آدنوزین تری‌فسفات (ATP) از طریق فتوفسفوریلاسیون استفاده می‌شود.[۷۹] O۲ باقیمانده پس از تولید مولکول آب، در جو آزاد می‌شود.[توضیح ۹]

انرژی شیمیایی اکسیژن در میتوکندری آزاد می‌شود تا در طول فسفرگیری اکسایشی ATP تولید شود.[۳] واکنش تنفس هوازی در واقع معکوس فتوسنتز است و به شرح زیر ساده می‌شود:

C6H12O6 + 6O2 → 6CO2+ 6H2O+ 2880 kJ/mol

در مهره‌داران، O۲ از طریق غشاهای موجود در ریه‌ها و گلبول‌های قرمز خون واپخش می‌شود. هموگلوبین به O۲ متصل می‌شود و رنگ را از قرمز مایل به آبی به قرمز روشن تغییر می‌دهد.[۳۶] همچنین CO۲ از طریق اثر بور از قسمت دیگری از هموگلوبین آزاد می‌شود. حیوانات دیگر از هموسیانین (صدف و برخی از بندپایان) یا هومیرترینین (عنکبوت و شاه‌میگو) استفاده می‌کنند.[۵۹] یک لیتر خون می‌تواند ۲۰۰ cm۳ O۲ را در خود حل کند.[۵۹] تا زمان کشف اندامگان بی‌هوازی، تصور می‌شد اکسیژن نیاز اولیه برای تمام زندگی موجودات پیچیده‌است.[۸۰]

گونه‌های فعال اکسیژن مانند سوپرکسید (O۲) و هیدروژن پروکسید (H۲O۲) محصولات جانبی واکنش‌پذیری هستند که براثر مصرف اکسیژن توسط جانداران تولید می‌شود.[۵۹] بخش‌هایی از سیستم ایمنی موجودات پیچیده برای تخریب میکروب‌های مهاجم، پراکسید، سوپراکسید، و اکسیژن یک‌تایی تولید می‌کنند. گونه‌های اکسیژن فعال نقش مهمی در فرایندی موسوم به پاسخ فوق‌حساس[t] در گیاهان در زمان حمله عوامل بیماری‌زا دارند.[۷۹][توضیح ۱۰] اکسیژن که در ابتدای دوران شکل‌گیری حیات بر روی زمین با مقدار بسیار زیادتری در مقایسه با شرایط فعلی وجود داشته‌است، موجب آسیب به موجودات بی‌هوازی اجباری می‌شود. در حدود ۲٬۵ میلیارد سال قبل و طی رخدادی به‌نام رویداد بزرگ اکسیژنی میزان اکسیژن موجود بر روی زمین شروع به افزایش کرد و این اتفاق در حدود یک میلیارد پس از نمایان شدن اولین موجودات زنده بر روی زمین رخ داد.[۸۱][۸۲] یک انسان بالغ، با سرعت ۱٬۸ تا ۲٬۴ گرم اکسیژن در دقیقه تنفس می‌کند.[۸۳] با این احتساب، در هر سال بیش از ۶ میلیارد تن اکسیژن توسط مجموع انسان‌ها مصرف می‌شود.

موجودات زنده[ویرایش]

فشار نسبی اکسیژن در بدن انسان (PO۲)
واحد فشار گاز ریوی گاز خون شریانی گاز خون سیاهرگ
kPa ۱۴٬۲ ۱۱[۸۴]-۱۳[۸۴] ۴٬۰[۸۴]-۵٬۳[۸۴]
mmHg ۱۰۷ ۷۵[۸۵]-۱۰۰[۸۵] ۳۰[۸۶]-۴۰[۸۶]

فشار نسبی اکسیژن آزاد در بدن موجود مهره‌دار در دستگاه تنفسی دارای بالاترین میزان خود است و در سایر بخش‌ها مانند سرخرگ‌ها، بافت‌های محیطی و سیاهرگ‌ها کاهش می‌یابد. منظور از فشار نسبی، فشاری است که اکسیژن خالص در زمان اشغال حجم مشخصی، از خود نشان می‌دهد.[۸۷]

تشکیل در جو[ویرایش]

نمودار افزایش میزان اکسیژن موجود در روی زمین از فشار صفر اکسیژن تا فشار ۰٬۲
اکسیژن (O۲) تولید شده در اتمسفر زمین:
۱) هیچ اکسیژنی تولید نمی‌شود. ۲) اکسیژن تولید می‌شود، اما در اقیانوس‌ها و سنگ‌ها ذخیره می‌شود. ۳) شروع فرایند خروج اکسیژن از اقیانوس‌ها، اما توسط سنگ‌ها جذب می‌شود و تشکیل لایه ازون. ۵–۴) اتمسفر زمین شروع به انباشته شدن با اکسیژن می‌کند.

اکسیژن آزاد و به شکل گازی در حدود ۳٬۵ میلیارد سال قبل و پیش از این‌که آغازیان و باکتری‌ها فرگشت پیدا کنند، در اتمسفر زمین وجود نداشته‌است. اولین نشانه‌های تولید مقادیر قابل ملاحظه‌ای از اکسیژن آزاد به دوره پیشین‌زیستی دیرینه (بین ۳ تا ۲٬۳ میلیارد سال قبل) بازمی‌گردد.[۸۸] فرایند خروج اکسیژن آزاد از اقیانوس‌ها به ۳ تا ۲٬۷ میلیارد سال قبل بازمی‌گردد که این فرایند موجب شد تا ۱٬۷ میلیارد سال قبل، سطح اکسیژن اتمسفر به ۱۰ درصد افزایش یابد.[۸۸][۸۹]

مقدار زیاد اکسیژن حل شده در آب و اکسیژن آزاد موجود در اتمسفر، ممکن است عامل اصلی انقراض اندامگان بی‌هوازی در طول رویداد بزرگ اکسیژنی در حدود ۲٬۴ میلیارد سال قبل باشد. تنفس سلولی با استفاده از اکسیژن مولکولی، جانداران هوازی را قادر ساخت تا بتوانند آدنوزین تری‌فسفات بیش‌تری در مقایسه با جانداران بی‌هوازی تولید کنند.[۹۰] تنفس سلولی اکسیژن در تمامی موجودات یوکاریوتی از جمله موجودات پرسلولی پیچیده مانند گیاهان و جانوران انجام می‌شود.

از آغاز دوران کامبرین در حدود ۵۴۰ میلیون سال قبل، سطح اکسیژن موجود در اتمسفر دارای نوسان بوده‌است به‌طوری که بین مقادیر ۱۵ تا ۳۰ درصد حجمی در حال تغییر بوده‌است.[۹۱] با نزدیک شدن به پایان دوران کربنیفر، سطح اکسیژن اتمسفر به ۳۵ درصد رسید[۹۱] که این موضوع احتمالاً عاملی بوده‌است که منجر افزایش اندازه حشرات و دوزیست‌های آن دوره بوده‌است.[۹۲] تغییرات در میزان اکسیژن در اتمسفر، بر روی آب و هوای گذشته نیز تأثیر داشته‌است. زمانی که سطح اکسیژن کاهش می‌یابد، چگالی اتمسفر افت می‌کند و درنتیجه تبخیر سطحی افزایش و در نتیجه بارندگی افزایش و دمای هوا افزایش می‌یابد.[۹۳]

با سرعت فتوسنتز در شرایط فعلی، حدود دوهزار سال طول می‌کشد تا به‌اندازه تمام اکسیژن فعلی موجود در اتمسفر، اکسیژن تولید شود.[۹۴]

تولید صنعتی[ویرایش]

ولتامتر هافمن برای الکترولیز آب توسط فون هافمن اختراع شد.

سالانه صد میلیون تن اکسیژن از هوا با استفاده از دو روش اصلی برای مصارف صنعتی استخراج می‌شود.[۶۲] متداول‌ترین آن، شامل تقسیم هوای مایع با روش تقطیر جزء به جزء به اجزای مختلف آن است که طی آن نیتروژن به‌صورت بخار از نمونه خارج می‌شود و اکسیژن به‌شکل مایع باقی می‌ماند.

روش اصلی دیگر برای به‌دست آوردن اکسیژن، عبور جریانی از هوای تمیز و خشک از طریق بستر غربال‌های مولکولی زئولیت است که نیتروژن را جذب می‌کند و اجازه می‌دهد جریانی از گاز شامل ۹۰ تا ۹۳ درصد اکسیژن از آن عبور کند.[۶۲] به‌طور همزمان، با کاهش فشار محفظه و وارد کردن بخشی از اکسیژن جدا شده در بستر تولیدکننده در خلاف جهت بستر دیگر زئولیت اشباع شده با نیتروژن این گاز را آزاد می‌کند. پس از هر چرخه کامل، بسترها جابه‌جا می‌شوند، بنابراین امکان تأمین مداوم اکسیژن گازی از طریق خط لوله فراهم می‌شود.. این امر به عنوان جذب نوسان فشار شناخته شده‌است و برای تولید اکسیژن در مقیاس کوچک استفاده می‌شود. گاز اکسیژن به‌طور فزاینده ای توسط این فناوری‌های غیر کریوژن حاصل می‌شود.[۹۵]

کپسول‌های اکسیژن برای مصارف پزشکی

همچنین گاز اکسیژن از طریق الکترولیز آب به اکسیژن مولکولی و هیدروژن تولید می‌شود، برای این کار باید جریان مستقیم (DC) استفاده شود. در صورت استفاده از جریان متناوب (AC)، گازهای موجود در هر شاخه شامل هیدروژن و اکسیژن به نسبت ۲ به ۱ انفجاری تشکیل می‌شوند. یک روش مشابه تکامل الکتروکاتالیستی اکسیژن از اکسیدها به اکسی‌اسیدها است. از کاتالیزورهای شیمیایی نیز می‌توان استفاده کرد، مانند ژنراتورهای شیمیایی اکسیژن یا شمع‌های اکسیژن که به عنوان بخشی از تجهیزات پشتیبانی از زندگی در زیر دریایی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند و در صورت بروز مواقع اضطراری کاهش فشار، بخشی از تجهیزات استاندارد در هواپیماهای تجاری هستند.

یکی دیگر از فناوری جداسازی هوا، وارد کردن نیرو برای انحلال هوا از طریق غشاهای سرامیکی مبتنی بر دی‌اکسید زیرکونیوم است که با فشار زیاد یا با جریان الکتریکی صورت می‌گیرد تا اکسیژن خالص تولید گردد، برای تولید گازهای خنثی اکسیژن خالص است.[۶۲]

ذخیره‌سازی[ویرایش]

روش‌های ذخیره‌سازی اکسیژن شامل کپسول اکسیژن با فشار بالا، فوق سردسازی و ترکیبات شیمیایی است. به دلایل اقتصادی اکسیژن اغلب به شکل عمده به صورت مایع در تانکرهای عایق مخصوص حمل می‌شود، زیرا یک لیتر اکسیژن مایع معادل ۸۴۰ لیتر اکسیژن گازی در فشار اتمسفر و ۲۰ درجه سلسیوس (۶۸ درجه فارنهایت) است.[۱۴] چنین تانکرهایی برای پر کردن مجدد مخازن انبوه اکسیژن مایع، که در خارج از بیمارستان‌ها و سایر موسساتی که نیاز به حجم زیادی از گاز اکسیژن خالص دارند، استفاده می‌شود.

اکسیژن مایع از طریق مبدل‌های گرمایی منتقل می‌شود، که مایع فوق سرد را قبل از ورود به ساختمان به گاز تبدیل می‌کنند. اکسیژن نیز در سیلندرهای کوچکتر که حاوی گاز فشرده‌است ذخیره می‌شود و حمل می‌شود. شکلی که در کاربردهای پزشکی قابل حمل و برش‌کاری اکسیژنی مفید است.

کاربردها[ویرایش]

موشک‌های سوخت مایع معمولاً از هیدروژن به عنوان سوخت و از اکسیژن مایع به عنوان اکسیدکننده استفاده می‌شد.

۵۵٪ از تولید اکسیژن جهان در تولید فولاد مصرف می‌شود. ۲۵٪ دیگر به صنایع شیمیایی اختصاص یافته‌است. از ۲۰٪ باقیمانده، بیشتر برای کاربردهای دارویی، برش شعله، به عنوان اکسیدان موجود در سوخت موشک و تصفیه آب استفاده می‌شود.

پزشکی[ویرایش]

از محفظه کم فشار برای درمان اختلالات مرتبط با غواصی و سایر شرایط پزشکی با اکسیژن درمانی پرفشار (HBOT) استفاده می‌شود.

جذب اکسیژن از هوا هدف اساسی تنفس است، بنابراین از مکمل‌های اکسیژن در پزشکی استفاده می‌شود. این روش درمانی نه تنها سطح اکسیژن خون را افزایش می‌دهد، بلکه اثر جانبی مقاومت در برابر جریان خون در بسیاری از انواع ریه‌های بیمار را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود که پمپاژ قلب راحت تر شود. از ااکسیژن‌درمانی برای درمان آمفیزم، سینه‌پهلو، برخی از اختلالات قلبی (نارسایی قلب)، برخی از اختلالات ناشی از افزایش فشار سرخرگ ریوی و هر بیماری که بر توانایی بدن در مصرف و استفاده از اکسیژن تأثیر بگذارد استفاده می‌شود.[۹۶]

به دلیل انعطاف‌پذیری روش‌های درمانی وسایل قابل حمل در بیمارستان‌ها و همچنین خانه بیماران مورد استفاده قرار می‌گیرند. از چادرهای اکسیژن نیز به عنوان مکمل‌های اکسیژن مورد استفاده قرار می‌گرفتند اما امروزه ماسک‌های اکسیژن و کانولای بینی جایگزین آنها شده‌اند.[۹۷]

پزشکی پرفشار یک درمان پزشکی است که از اتاق‌های اکسیژن مخصوص برای افزایش فشار نسبی اکسیژن در اطراف بیمار و در صورت نیاز کادر پزشکی استفاده می‌شود. این درمان شامل اکسیژن درمانی با فشار بیش از حد (HBOT)، استفاده از اکسیژن در فشار بالاتر از فشار اتمسفر، و تسریع درمانی برای بیماری کاهش فشار با هدف کاهش اثرات مضر حباب‌های گاز با کاهش اندازه آن‌ها و فراهم کردن شرایط بهبودی بیمار است.[۹۸] مسمومیت با مونوکسید کربن، گانگرن گازی و بیماری ناشی از کاهش ناگهانی فشار با این روش درمانی انجام می‌شود.[۹۹] افزایش غلظت اکسیژن در ریه‌ها به جابجایی کربن مونوکسید از گروه هموگلوبین کمک می‌کند.[۱۰۰][۱۰۱] گاز اکسیژن برای باکتری‌های بی هوازی گازی سمی است، بنابراین افزایش فشار جزئی آن باعث از بین رفتن آنها می‌شود.[۱۰۲][۱۰۳] بیماری رفع فشار یا فشارکاهی (DCS) در غواصی رخ می‌دهد که موجب ورود حباب‌های گاز بی اثر، اکثر نیتروژن و هلیوم در خون می‌شود که افزایش فشار اکسیژن در اسرع وقت به حل مجدد حباب‌ها در خون کمک می‌کند تا این گازهای اضافی از طریق ریه‌ها خارج گردند.[۹۶][۱۰۴][۱۰۵] تجویز اکسیژن نورموباریک[u] با بالاترین غلظت موجود اغلب به عنوان اولین کمک برای هرگونه صدمه غواصی که ممکن است باعث ایجاد حباب گاز بی اثر در بافتها شود، استفاده می‌شود.[۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸]

حامی زندگی و استفاده تفریحی[ویرایش]

افت فشار ناگهانی کابین، ژنراتورهای شیمیایی اکسیژن را در بالای هر صندلی فعال می‌کند و باعث رها شدن ماسک‌های اکسیژن می‌شود.

کاربرد قابل توجه اکسیژن به عنوان گاز تنفس کم فشار در لباس‌های فضانوردی مدرن وجود دارد که بدن سرنشینان را با گاز تنفسی احاطه می‌کند. این دستگاه‌ها تقریباً از یک اکسیژن خالص با فشار تقریبی یک سوم فشار معمولی استفاده می‌کنند که منجر به فشار جزئی طبیعی اکسیژن خون می‌شود. این تبادل اکسیژن با غلظت بالا در فشار کم برای حفظ انعطاف‌پذیری لباس‌های فضایی لازم است.[۱۰۹][۱۱۰]

غواصان و خدمه زیردریایی‌ها نیز از اکسیژن مصنوعی متناسب با فشار استفاده می‌کنند، اما بیشتر آنها از فشار طبیعی یا مخلوطی از اکسیژن و هوا استفاده می‌کنند. استفاده از اکسیژن خالص یا تقریباً خالص در غواصی در فشارهای بالاتر از سطح دریا عموماً محدود به زمان استراحت، رفع فشار و معالجه اضطراری در عمق نسبتاً کم (عمق ۶ متر یا کمتر) در فشارهای حداکثر ۲٬۸ بار می‌باشد، جایی که می‌توان مسمومیت حاد اکسیژن را بدون خطر غرق شدن کنترل کرد. غواصی عمیق‌تر نیاز به مخلوط شدن مقدار قابل توجهی از اکسیژن با سایر گازها، از جمله نیتروژن یا هلیوم دارد تا از اثر مسمومیت با اکسیژن جلوگیری شود.[۱۱۱][۱۱۲]

بدن انسان در حالت عادی تا ارتفاع ۱۵۰۰۰ پایی به تنفس طبیعی خود ادامه می‌دهد اما بالاتر از این ارتفاع به علت رقیق شدن هوا به منظور ادامه تنفس عادی باید اکسیژن کافی از منبع دیگری تأمین شود. کوهنوردان و هواپیماهای بدون فشار گاهی اوقات دارای مکمل اکسیژن هستند چراکه در ارتفاع ۲۹۰۰۰ پایی اکسیژن به یک چهارم اکسیژن هوای سطح دریا می‌رسد. هواپیماهای تجاری تحت فشار دارای اکسیژن اورژانسی هستند و در صورت کمبود فشار کابین به‌طور خودکار در اختیار مسافران قرار می‌گیرد. افت فشار ناگهانی کابین، ژنراتورهای شیمیایی اکسیژن را در بالای هر صندلی فعال می‌کند و باعث رها شدن ماسک‌های اکسیژن می‌شود. برای شروع جریان اکسیژن، ابتدا باید آنها را به سمت خود بکشید، این کار باعث آن می‌شود که پین ایمنی سیلندر تولید اکسیژن که توسط یک نخ به ماسک‌ها وصل شده‌است جدا شود که باعث می‌شود واکنش شیمیایی مورد نیاز برای تولید اکسیژن انجام شود، درون سیلندر سدیم کلرات و پودر آهن وجود دارد که از واکنش گرمازای آنها یک جریان پایدار از گاز اکسیژن تولید می‌شود.

اکسیژن به عنوان یک سرخوشی ملایم، سابقه استفاده تفریحی در بارهای اکسیژن و ورزش را دارد. بارهای اکسیژن مؤسساتی هستند که از اواخر دهه ۱۹۹۰ در ژاپن، کالیفرنیا و لاس وگاس ظاهر شدند که افراد در معرض غلظتی بالاتر از حد طبیعی اکسیژن با هزینه مشخص قرار می‌گرفتند.[۱۱۳]

خلبانان اولیه که با وقوع جنگ جهانی اول، همواره مجبور به پرواز در ارتفاعات بالاتر می‌شدند. از این رو همیشه با مشکل کمبود اکسیژن هوا دست و پنجه نرم می‌کردند. از همین رو ماسک اکسیژن همراه کلاه محافظ به یکی از ملزومات خلبانان نظامی تبدیل شد. ورزشکاران حرفه ای، به ویژه در فوتبال آمریکایی، گاهی اوقات بین بازیها و در زمان استراحت از ماسک‌های اکسیژن برای تقویت عملکردشان استفاده می‌کنند. اثر دارویی استفاده از ماسک‌های اکسیژن در این روش مشکوک است و احتمالاً تنها اثری دارونما دارد. مطالعات موجود افزایش عملکرد از مخلوط غنی شده با اکسیژن را فقط در صورت تنفس حین ورزش هوازی پشتیبانی می‌کند.[۱۱۴]

در کوه‌های مرتفع فشار جو کمتر است و این بدان معنی است که اکسیژن کمتری برای تنفس در دسترس است.[۱۱۵][۱۱۶] و دلیل اصلی بیماری در ارتفاع است. همه کوهنوردان باید با این شرایط سازگار شوند، حتی کوهنوردان استثنایی که قبلاً در ارتفاعات بوده‌اند.[۱۱۷] به‌طور کلی، کوهنوردان با رسیدن به ارتفاع ۷۰۰۰ متر برای ادامه از کپسول اکسیژن استفاده می‌کنند. کوهنوردان استثنایی تقریباً همیشه با یک برنامه‌ریزی دقیق و سازگاری با شرایط، از قله‌های ۸۰۰۰ متری (از جمله اورست) صعود کرده‌اند.

ذوب سنگ آهن برای تولید فولاد ۵۵٪ از اکسیژن تولید شده تجاری را در دنیا مصرف می‌کند.

صنعتی[ویرایش]

ذوب سنگ آهن برای تولید فولاد به میزان ۵۵٪ از اکسیژن تولید شده تجاری را در دنیا مصرف می‌کند.[۱۱۸] در این فرایند، اکسیژن با کمک فشار زیاد به آهن مذاب تزریق می‌شود و ناخالصی‌های گوگرد و کربن اضافی را به‌صورت سیلیسیم دی‌اکسید و کربن‌دی‌اکسید خارج می‌کند.

این واکنش‌ها گرماده هستند، بنابراین درجه حرارت آن به ۱۷۰۰ درجه سانتی‌گراد افزایش می‌یابد.

۲۵٪ دیگر از اکسیژن تولید شده تجاری توسط صنایع شیمیایی استفاده می‌شود.[۶۲] از واکنش اتیلن با اکسیژن برای ایجاد اتیلن اکساید استفاده می‌شود، که آن نیز به نوبه خود، به اتیلن گلیکول تبدیل می‌شود که مواد اولیه مورد استفاده برای تولید انبوهی از محصولات، از جمله پلیمرهای ضدیخ و پلی استر (پیش‌سازهای بسیاری از پلاستیک‌ها و پارچه‌ها) می‌باشد.

بیشتر ۲۰٪ باقیمانده اکسیژن تولید شده تجاری در کاربردهای پزشکی، برش و جوش فلز، به عنوان اکسید کننده در پیشران راکت و در تصفیه آب مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۶۲] در برشکاری اکسیژنی شعله بسیار داغ حاصل سوختن استیلن به همراه اکسیژن است. در این فرایند، فلزی تا ضخامت ۶۰ سانتیمتر (۲۴ اینچ) ابتدا با یک شعله کوچک اکسی استیلن گرم می‌شود و سپس به سرعت توسط یک جریان بزرگ از اکسیژن بریده می‌شود.[۶۲]

ایمنی و احتیاط[ویرایش]

براساس استاندارد لوزی آتش گاز اکسیژن فشرده از نظر سلامتی مضر نیست، غیرقابل اشتعال و غیر واکنش پذیر است، اما یک اکسید کننده است. اکسیژن مایع فریز شده[v] دارای درجه خطر سلامتی ۳ (به‌علت افزایش خطر هیپوکسی ناشی از بخارات متراکم شده و همچنین برای خطرات متداول در مایعات فوق سرد مانند سرمازدگی) است، و کلیه رتبه‌های دیگر همانند فرم گاز فشرده شده هستند.[۱۱۹]

مسمومیت با اکسیژن زمانی رخ می‌دهد که ریه‌ها در معرض فشار نسبی اکسیژن بیش از حد طبیعی قرار گیرند، که معمولاً در غواصی رخ می‌دهد.

مسمومیت[ویرایش]

A diagraph showing a man torso and listing symptoms of oxygen toxicity: Eyes – visual field loss, near)sightedness, cataract formation, bleeding, fibrosis; Head – seizures; Muscles – twitching; Respiratory system – jerky breathing, irritation, coughing, pain, shortness of breath, tracheobronchitis, acute respiratory distress syndrome.
علائم اصلی مسمومیت با اکسیژن[۱۲۰]

اکسیژن گازی در فشارهای نسبی می‌تواند سمی باشد و منجر به تشنج و سایر مشکلات سلامتی شود.[۱۱۱][۱۲۱] مسمومیت با اکسیژن معمولاً در فشارهای جزئی بیش از ۵۰ کیلو پاسکال یا ۲٬۵ برابر فشار جزئی اکسیژن در سطح دریا (۲۱ کیلو پاسکال؛ برابر با حدود ۵۰٪ از ترکیب اکسیژن در فشار عادی) رخ می‌دهد که می‌تواند برای بیمارانی که از دستگاه تنفس مصنوعی استفاده می‌کنند مشکل ایجاد کند. در ماسک اکسیژن معمولاً فقط شامل ۳۰٪ تا ۵۰٪ حجمشان را اکسیژن تشکیل می‌دهد که حدود ۳۰ کیلوپاسکال در فشار عادی یا استاندارد است.[۷] زمانی، نوزادان نارس در انکوباتورهای حاوی هوای سرشار و مملو از اکسیژن قرار می‌گرفتند، اما این عمل بعد از اینکه برخی از نوزادان با توجه به میزان اکسیژن زیاد، نابینا شدند، متوقف شد.[۷]

تنفس اکسیژن خالص در برنامه‌های کاربردهای فضایی، از جمله در بعضی از لباس‌های مدرن هوافضا یا در فضاپیماهای پیشگام مانند آپولو، به دلیل فشارهای کم در کل استفاده شده باعث ایجاد خسارت نمی‌شود.[۱۰۹][۱۲۲] در لباس‌ها فضایی، فشار نسبی اکسیژن در گازهای تنفسی عموماً بالاتر از ۳۰ کیلو پاسکال (۱٬۴ برابر نرمال) است و فشار جزئی حاصل از آن در خون شریانی فضانورد فقط در سطح دریا از حد طبیعی بالاتر است.[۱۲۳]

مسمویت با اکسیژن در ریه‌ها و دستگاه عصبی مرکزی نیز می‌تواند در غواصی اسکوبا و غواصی‌های حرفه ای رخ دهد.[۷][۱۱۱] تنفس طولانی مدت یک مخلوط هوا با فشار جزئی اکسیژن بیشتر از ۶۰ کیلو پاسکال می‌تواند منجر به فیبروز دائمی ریوی شود.[۱۲۴]

قرار گرفتن در معرض فشارهای جزئی بیشتر از ۱۶۰ کیلو پاسکال (اتمسفر ۱٬۶ ~) می‌تواند باعث تشنج شود و معمولاً برای غواصان کشنده است. مسمومیت حاد اکسیژن (ایجاد تشنج، ترسناکترین اثر آن برای غواصان) با تنفس مخلوط هوای دارای ۲۱ درصد اکسیژن، می‌تواند در عمق ۶۶ متری یا بیشتر رخ دهد. این نوع مسمویت می‌تواند با تنفس هوایی که به‌طور ۱۰۰ درصد از اکسیژن تشکیل شده‌است، تنها در عمق شش متری رخ بدهد.[۱۲۵][۱۲۶][۱۲۷]

آتش‌سوزی و سایر خطرات[ویرایش]

فضای داخلی ماژول فرماندهی آپولو ۱، اشتعال‌زایی مواد داخل سفینه و تحت فشار بیش‌تر از حالت طبیعی اکسیژن خالص علت آتش‌سوزی بود که باعث تغییرات اساسی در طراحی کپسول فضاپیما توسط ناسا شد.

منابع بسیار غلیظ اکسیژن موجب آتش‌سوزی سریع می‌شوند. خطر آتش‌سوزی و انفجار هنگامی وجود دارد که اکسید کننده‌ها و سوخت‌های غلیظ در نزدیکی یکدیگر قرار بگیرند. در هر صورت یک برای شروع آتش‌سوزی یک اتفاق، مانند گرما یا جرقه، مورد نیاز است.[۲] اکسیژن یک سوخت نیست و اکسید کننده است، اما با این وجود منبع اکثر انرژی شیمیایی است که در آتش‌سوزی آزاد می‌شود.[۱۲۸] خطرات ایجاد آتش همچنین برای ترکیبات اکسیژن با پتانسیل اکسید کننده زیاد مانند پراکسیدها، کلرات‌ها، نیترات‌ها، پرکلرات‌ها و دیکرومات‌ها اعمال می‌شود، زیرا می‌توانند منبع اکسیژنی برای آتش باشند.

اکسیژن با غلظت و تراکم بالا اجازه می‌دهد تا احتراق به سرعت و پرانرژی انجام شود. لوله‌های فولادی و مخازن ذخیره‌سازی مورد استفاده برای ذخیره و انتقال اکسیژن گازی و مایع به عنوان یک سوخت رفتار می‌کنند؛ بنابراین، طراحی و ساخت سیستم‌های اکسیژن نیاز به توجه و آموزش ویژه دارد تا از حداقل احتراق منابع قابل اشتعال اطمینان حاصل شود. آتش‌سوزی که باعث کشته شدن جان خدمه آپولو ۱ در آزمایش پد پرتاب شد، خیلی سریع گسترش یافت زیرا کپسول با اکسیژن خالص تحت فشار قرار گرفت، اما با فشار کمی بالاتر از فشار جوی که باید یک‌سوم فشار عادی در این مأموریت استفاده می‌شد.[۱۲۹]

در صورت نشت اکسیژن مایع و ریخته شدن به روی مواد آلی یا نفوذ در آنها مانند چوب، فراورده‌های پتروشیمی و آسفالت، می‌تواند باعث شود که این مواد به‌طور غیرقابل پیش‌بینی بر روی تأثیر مکانیکی بعدی منفجر شوند.

همچنین اکسیژن به‌مانند سایر مایعات فوق سرد، در صورت تماس با بدن انسان، می‌تواند باعث سرمازدگی در پوست و چشم شود.

توضیحات[ویرایش]

  1. در آن زمان باور عمومی بر وجود فرضیه‌ای بود که براساس آن همهٔ مواد قابل سوختن، از جزئی به نام فلوژیستون (ماده‌ای معدنی، بی‌رنگ، بی‌بو) تشکیل شده بودند که با سوختن آن ماده، فلوژیستون از ماده جدا شده و به شکل یک مادهٔ ساده‌تر کاهش می‌یافت. به‌همین علت، باور پریستلی براین بود که چون اکسیژن خود نمی‌سوزد و تنها عامل سوختن ترکیبات دیگر است، پس هوایی عاری از فلوژیستون است.
  2. کالکس (Calx) عبارتی لاتین به معنای گچ و سنگ آهک است که خود برگرفته از کلمه یونانی khaliks به معنای سنگ است
  3. نتایج تا سال ۱۸۶۰ نادیده گرفته شدند. بخشی از این عدم توجه و رد شدن به این خاطر این باور بود که تصور می‌شد اتم‌های یک عنصر فاقد میل ترکیبی در مقابل اتم‌های دیگری از همان عنصر هستند و بخشی دیگر به این علت بود که استثنایی در قانون آووگادرو وجود داشت که امکان توضیح آن تا سال‌ها بعد و با کمک مولکول‌های تفکیک شونده، وجود نداشت.
  4. این عبارت اصطلاحی کوانتومی است و نشان می‌دهد که اسپین‌های این دو الکترون جفت‌نشده، در مجموع به چند حالت می‌توانند وجود داشته باشند: بالا-بالا، پائین-پائین، بالا، پائین.
  5. برخلاف این پدیده، رنگ آبی آسمان که ناشی از پراکندگی رایلی است.
  6. جرم کل: ۱۰۱۵ تن، این مقدار و اعداد ذکر شده در متن، برای اتمسفر تا ارتفاع ۸۰ کیلومتری از سطح دریا است
  7. همچنین، چون اکسیژن دارای الکترونگاتیوی بالاتری در مقایسه با هیدروژن است، تفاوت بار میان هیدروژن و اکسیژن موجب می‌شود، که یک مولکول آب به یک مولکول قطبی تبدیل شود. برهم‌کنش میان دو ممان دوقطبی متفاوت از هر مولکول موجب ایجاد یک نیروی خالص جاذبه می‌شود.
  8. غشاهای تیلاکوئید بخشی از کلروپلاستها در جلبک‌ها و گیاهان هستند. در حالی که آنها یکی از ساختارهای غشایی در سیانوباکتری‌ها هستند. یاخته‌های ریزکیسه اجزای متصل به غشاء محفظه در محل واکنش نوری فتوسنتز هستند که مسئول گرفتن و ذخیره‌سازی انرژی از نور خورشید می‌باشند.
  9. اکسیداسیون آب توسط یک مجتمع آنزیمی حاوی منگنز معروف به مجتمع تکامل اکسیژن (OEC) یا مجتمع تقسیم آب که با قسمت لومن غشاهای تیلاکوئید مرتبط است کاتالیز می‌شود. منگنز یک کوفاکتور مهم است، و کلسیم و کلرید نیز برای انجام واکنش لازم هستند. (Raven 2005)
  10. پاسخ فوق‌حساس سازوکاری در گیاهان است که طی آن با استفاده از گونه‌های فعال اکسیژن، موجب جلوگیری از انتشار عفونت در گیاه می‌شود.

واژه‌نامه[ویرایش]

  1. Spiritus nitroaereus
  2. Tractatus duo
  3. De respiratione
  4. cibus vitae
  5. Bugaj
  6. Fire air
  7. Treatise on Air and Fire
  8. Dephlogisticated air
  9. An Account of Further Discoveries in Air
  10. Sur la combustion en général
  11. Vital air
  12. Azote
  13. Lifeless
  14. Oxys
  15. -Genēs
  16. The Botanic Garden
  17. Zygmunt Wróblewski
  18. Transition metal dioxygen complex
  19. Dioxygenyl hexafluoroplatinate
  20. Hypersensitive response
  21. Normobaric
  22. Refrigerated liquid oxygen

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Weast, Robert (1984). CRC, Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, Florida: Chemical Rubber Company Publishing. pp. E110. ISBN 0-8493-0464-4.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ Weiss, H. M. (2008). "Appreciating Oxygen". J. Chem. Educ. 85 (9): 1218–1219. Bibcode:2008JChEd..85.1218W. doi:10.1021/ed085p1218.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Schmidt-Rohr, K. (2020). "Oxygen Is the High-Energy Molecule Powering Complex Multicellular Life: Fundamental Corrections to Traditional Bioenergetics” ACS Omega 5: 2221-2233. http://dx.doi.org/10.1021/acsomega.9b03352
  4. Jastrow, Joseph (1936). Story of Human Error. Ayer Publishing. p. 171. ISBN 978-0-8369-0568-7.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ Cook & Lauer 1968, p.499.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ World of Chemistry contributors (2005). "John Mayow". World of Chemistry. Thomson Gale. ISBN 978-0-669-32727-4. Retrieved December 16, 2007.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ Emsley 2001, p.299
  8. Best, Nicholas W. (2015). "Lavoisier's 'Reflections on Phlogiston' I: Against Phlogiston Theory". Foundations of Chemistry. 17 (2): 137–151. doi:10.1007/s10698-015-9220-5.
  9. Morris, Richard (2003). The last sorcerers: The path from alchemy to the periodic table. Washington, D.C.: Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-08905-0. Archived from the original on 11 June 2020. Retrieved 22 May 2020.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ Marples, Frater James A. "Michael Sendivogius, Rosicrucian, and Father Of Studies of Oxygen" (PDF). Societas Rosicruciana in Civitatibus Foederatis, Nebraska College. pp. 3–4. Archived (PDF) from the original on 8 May 2020. Retrieved 2018-05-25.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ Bugaj, Roman (1971). "Michał Sędziwój – Traktat o Kamieniu Filozoficznym". Biblioteka Problemów (به لهستانی). 164: 83–84. ISSN 0137-5032.
  12. "Oxygen". RSC.org. Archived from the original on 28 January 2017. Retrieved 2016-12-12.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ ۱۳٫۴ ۱۳٫۵ ۱۳٫۶ Cook & Lauer 1968, p. 500
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ۱۴٫۳ Emsley 2001, p. 300
  15. Priestley, Joseph (1775). "An Account of Further Discoveries in Air". Philosophical Transactions. 65: 384–94. doi:10.1098/rstl.1775.0039.
  16. Parks, G. D.; Mellor, J. W. (1939). Mellor's Modern Inorganic Chemistry (6th ed.). London: Longmans, Green and Co.
  17. DeTurck, Dennis; Gladney, Larry; Pietrovito, Anthony (1997). "Do We Take Atoms for Granted?". The Interactive Textbook of PFP96. University of Pennsylvania. Archived from the original on January 17, 2008. Retrieved January 28, 2008.
  18. Roscoe, Henry Enfield; Schorlemmer, Carl (1883). A Treatise on Chemistry. D. Appleton and Co. p. 38.
  19. Daintith, John (1994). Biographical Encyclopedia of Scientists. CRC Press. p. 707. ISBN 978-0-7503-0287-6.
  20. Papanelopoulou, Faidra (2013). "Louis Paul Cailletet: The liquefaction of oxygen and the emergence of low-temperature research". Notes and Records of the Royal Society of London. 67 (4): 355–73. doi:10.1098/rsnr.2013.0047. PMC 3826198.
  21. Emsley 2001, p.303
  22. How Products are Made contributors (2002). "Oxygen". How Products are Made. The Gale Group, Inc. Retrieved December 16, 2007.
  23. How Products are Made contributors (2002). "Oxygen". How Products are Made. The Gale Group, Inc. Retrieved December 16, 2007.
  24. "Goddard-1926". NASA. Archived from the original on November 8, 2007. Retrieved November 18, 2007.
  25. Flecker, Oriel Joyce (1924). A school chemistry. MIT Libraries. Oxford, Clarendon press. pp. 30. Archived from the original on 10 June 2020. Retrieved 22 May 2020.
  26. Scripps Institute. "Atmospheric Oxygen Research". Archived from the original on 25 July 2017. Retrieved 22 May 2020.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ Jack Barrett, 2002, "Atomic Structure and Periodicity, (Basic concepts in chemistry, Vol. 9 of Tutorial chemistry texts), Cambridge, U.K.:Royal Society of Chemistry, p. 153, شابک ‎۰۸۵۴۰۴۶۵۷۷, see [۱] بایگانی‌شده در ۳۰ مه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine accessed January 31, 2015.
  28. "Oxygen Facts". Science Kids. February 6, 2015. Archived from the original on 7 May 2020. Retrieved November 14, 2015.
  29. Jakubowski, Henry. "Chapter 8: Oxidation-Phosphorylation, the Chemistry of Di-Oxygen". Biochemistry Online. Saint John's University. Archived from the original on October 5, 2018. Retrieved January 28, 2008.
  30. "Demonstration of a bridge of liquid oxygen supported against its own weight between the poles of a powerful magnet". University of Wisconsin-Madison Chemistry Department Demonstration lab. Archived from the original on December 17, 2007. Retrieved December 15, 2007.
  31. Krieger-Liszkay, Anja (October 13, 2004). "Singlet oxygen production in photosynthesis". Journal of Experimental Botany. 56 (411): 337–46. doi:10.1093/jxb/erh237. PMID 15310815.
  32. Harrison, Roy M. (1990). Pollution: Causes, Effects & Control (2nd ed.). Cambridge: Royal Society of Chemistry. ISBN 978-0-85186-283-5. Archived from the original on 10 June 2020. Retrieved 18 June 2020.
  33. Wentworth, Paul; McDunn, J. E.; Wentworth, A. D.; Takeuchi, C.; Nieva, J.; Jones, T.; Bautista, C.; Ruedi, J. M.; et al. (December 13, 2002). "Evidence for Antibody-Catalyzed Ozone Formation in Bacterial Killing and Inflammation". Science. 298 (5601): 2195–219. Bibcode:2002Sci...298.2195W. doi:10.1126/science.1077642. PMID 12434011.
  34. Hirayama, Osamu; Nakamura, Kyoko; Hamada, Syoko; Kobayasi, Yoko (1994). "Singlet oxygen quenching ability of naturally occurring carotenoids". Lipids. 29 (2): 149–50. doi:10.1007/BF02537155. PMID 8152349.
  35. Chieh, Chung. "Bond Lengths and Energies". University of Waterloo. Archived from the original on December 14, 2007. Retrieved December 16, 2007.
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ۳۶٫۲ Stwertka, Albert (1998). Guide to the Elements (Revised ed.). Oxford University Press. pp. 48–49. ISBN 978-0-19-508083-4. Archived from the original on June 10, 2020. Retrieved 18 June 2020.
  37. "Atomic oxygen erosion". Archived from the original on June 13, 2007. Retrieved August 8, 2009.
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ Cacace, Fulvio; de Petris, Giulia; Troiani, Anna (2001). "Experimental Detection of Tetraoxygen". Angewandte Chemie International Edition. 40 (21): 4062–65. doi:10.1002/1521-3773(20011105)40:21<4062::AID-ANIE4062>3.0.CO;2-X. PMID 12404493.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ Ball, Phillip (September 16, 2001). "New form of oxygen found". Nature News. Archived from the original on October 21, 2013. Retrieved January 9, 2008.
  40. Lundegaard, Lars F.; Weck, Gunnar; McMahon, Malcolm I.; Desgreniers, Serge; et al. (2006). "Observation of an O
    8
    molecular lattice in the phase of solid oxygen". Nature. 443 (7108): 201–04. Bibcode:2006Natur.443..201L. doi:10.1038/nature05174. PMID 16971946.
  41. Desgreniers, S.; Vohra, Y. K.; Ruoff, A. L. (1990). "Optical response of very high density solid oxygen to 132 GPa". J. Phys. Chem. 94 (3): 1117–22. doi:10.1021/j100366a020.
  42. Shimizu, K.; Suhara, K.; Ikumo, M.; Eremets, M. I.; et al. (1998). "Superconductivity in oxygen". Nature. 393 (6687): 767–69. Bibcode:1998Natur.393..767S. doi:10.1038/31656.
  43. "Air solubility in water". The Engineering Toolbox. Archived from the original on April 4, 2019. Retrieved December 21, 2007.
  44. Evans, David Hudson; Claiborne, James B. (2005). The Physiology of Fishes (3rd ed.). CRC Press. p. 88. ISBN 978-0-8493-2022-4.
  45. Lide, David R. (2003). "Section 4, Properties of the Elements and Inorganic Compounds; Melting, boiling, and critical temperatures of the elements". CRC Handbook of Chemistry and Physics (84th ed.). Boca Raton, Florida: CRC Press. ISBN 978-0-8493-0595-5.
  46. "Overview of Cryogenic Air Separation and Liquefier Systems". Universal Industrial Gases, Inc. Archived from the original on October 21, 2018. Retrieved December 15, 2007.
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ "Liquid Oxygen Material Safety Data Sheet" (PDF). Matheson Tri Gas. Archived from the original (PDF) on February 27, 2008. Retrieved December 15, 2007.
  48. Krupenie, Paul H. (1972). "The Spectrum of Molecular Oxygen". Journal of Physical and Chemical Reference Data. 1 (2): 423–534. Bibcode:1972JPCRD...1..423K. doi:10.1063/1.3253101.
  49. Guy P. Brasseur; Susan Solomon (January 15, 2006). Aeronomy of the Middle Atmosphere: Chemistry and Physics of the Stratosphere and Mesosphere. Springer Science & Business Media. pp. 220–. ISBN 978-1-4020-3824-2. Archived from the original on February 2, 2017. Retrieved 19 June 2020.
  50. Kearns, David R. (1971). "Physical and chemical properties of singlet molecular oxygen". Chemical Reviews. 71 (4): 395–427. doi:10.1021/cr60272a004.
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ ۵۱٫۲ ۵۱٫۳ "Oxygen Nuclides / Isotopes". EnvironmentalChemistry.com. Retrieved December 17, 2007.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ ۵۲٫۲ Meyer, B. S. (September 19–21, 2005). Nucleosynthesis and Galactic Chemical Evolution of the Isotopes of Oxygen (PDF). Workgroup on Oxygen in the Earliest Solar System. Proceedings of the NASA Cosmochemistry Program and the Lunar and Planetary Institute. Gatlinburg, Tennessee. 9022. Archived (PDF) from the original on 29 December 2010. Retrieved January 22, 2007.
  53. "NUDAT 13O". Archived from the original on 28 July 2012. Retrieved July 6, 2009.
  54. "NUDAT 14O". Archived from the original on 28 July 2012. Retrieved July 6, 2009.
  55. "NUDAT 15O". Archived from the original on 28 July 2012. Retrieved July 6, 2009.
  56. Croswell, Ken (February 1996). Alchemy of the Heavens. Anchor. ISBN 978-0-385-47214-2. Archived from the original on 13 May 2011. Retrieved 18 June 2020.
  57. Emsley 2001, p.297
  58. "Oxygen". Los Alamos National Laboratory. Archived from the original on October 26, 2007. Retrieved December 16, 2007.
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ ۵۹٫۲ ۵۹٫۳ Emsley 2001, p.298
  60. Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). Chemistry of the Elements (2nd ed.). Oxford: Butterworth-Heinemann. p. 602. ISBN 0080379419.
  61. From The Chemistry and Fertility of Sea Waters by H.W. Harvey, 1955, citing C.J.J. Fox, "On the coefficients of absorption of atmospheric gases in sea water", Publ. Circ. Cons. Explor. Mer, no. 41, 1907. Harvey notes that according to later articles in Nature, the values appear to be about 3% too high.
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ ۶۲٫۲ ۶۲٫۳ ۶۲٫۴ ۶۲٫۵ ۶۲٫۶ Emsley 2001, p.301
  63. ۶۳٫۰ ۶۳٫۱ Emsley 2001, p.304
  64. Hand, Eric (March 13, 2008). "The Solar System's first breath". Nature. 452 (7185): 259. Bibcode:2008Natur.452..259H. doi:10.1038/452259a. PMID 18354437.
  65. Miller, J. R.; Berger, M.; Alonso, L.; Cerovic, Z.; et al. Progress on the development of an integrated canopy fluorescence model. Geoscience and Remote Sensing Symposium, 2003. IGARSS '03. Proceedings. 2003 IEEE International. doi:10.1109/IGARSS.2003.1293855.
  66. Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). Chemistry of the Elements (2nd ed.). Oxford: Butterworth-Heinemann. ISBN 0080379419., p. 28
  67. IUPAC: Red Book. بایگانی‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine p.  73 and 320.
  68. Maksyutenko, P.; Rizzo, T. R.; Boyarkin, O. V. (2006). "A direct measurement of the dissociation energy of water". J. Chem. Phys. 125 (18): 181101. Bibcode:2006JChPh.125r1101M. doi:10.1063/1.2387163. PMID 17115729.
  69. Chaplin, Martin (January 4, 2008). "Water Hydrogen Bonding". Archived from the original on October 10, 2007. Retrieved January 6, 2008.
  70. Smart, Lesley E.; Moore, Elaine A. (2005). Solid State Chemistry: An Introduction (3rd ed.). CRC Press. p. 214. ISBN 978-0-7487-7516-3.
  71. ۷۱٫۰ ۷۱٫۱ Cook & Lauer 1968, p.507
  72. Crabtree, R. (2001). The Organometallic Chemistry of the Transition Metals (3rd ed.). John Wiley & Sons. p. 152. ISBN 978-0-471-18423-2.
  73. Cook & Lauer 1968, p.505
  74. Organic Chemistry John McMurry 2nd Ed.
  75. Cook & Lauer 1968, p.506
  76. Fenical, William (September 1983). "Marine Plants: A Unique and Unexplored Resource". Plants: the potentials for extracting protein, medicines, and other useful chemicals (workshop proceedings). DIANE Publishing. p. 147. ISBN 978-1-4289-2397-3.
  77. Walker, J. C. G. (1980). The oxygen cycle in the natural environment and the biogeochemical cycles. Berlin: Springer-Verlag.
  78. Brown, Theodore L.; LeMay, Burslen (2003). Chemistry: The Central Science. Prentice Hall/Pearson Education. p. 958. ISBN 978-0-13-048450-5. Archived from the original on June 10, 2020. Retrieved 19 June 2020.
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ Raven 2005, 115–27
  80. Danovaro R; Dell'anno A; Pusceddu A; Gambi C; et al. (April 2010). "The first metazoa living in permanently anoxic conditions". BMC Biology. 8 (1): 30. doi:10.1186/1741-7007-8-30. PMC 2907586. PMID 20370908.
  81. "NASA Research Indicates Oxygen on Earth 2.5 Billion Years ago" (Press release). ناسا. September 27, 2007. Archived from the original on March 13, 2008. Retrieved March 13, 2008.
  82. زایمر, کارل (October 3, 2013). "Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted". نیویورک تایمز. Archived from the original on October 3, 2013. Retrieved October 3, 2013.
  83. "Flow restrictor for measuring respiratory parameters". Archived from the original on May 8, 2020. Retrieved 19 June 2020.
  84. ۸۴٫۰ ۸۴٫۱ ۸۴٫۲ ۸۴٫۳ Derived from mmHg values using 0.133322 kPa/mmHg
  85. ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ Normal Reference Range Table بایگانی‌شده در دسامبر ۲۵, ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine from The University of Texas Southwestern Medical Center at Dallas. Used in Interactive Case Study Companion to Pathologic basis of disease.
  86. ۸۶٫۰ ۸۶٫۱ The Medical Education Division of the Brookside Associates--> ABG (Arterial Blood Gas) Retrieved on December 6, 2009
  87. Charles Henrickson (2005). Chemistry. Cliffs Notes. ISBN 978-0-7645-7419-1. Archived from the original on 10 June 2020. Retrieved 19 June 2020.
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ Crowe, S. A.; Døssing, L. N.; Beukes, N. J.; Bau, M.; Kruger, S. J.; Frei, R.; Canfield, D. E. (2013). "Atmospheric oxygenation three billion years ago". Nature. 501 (7468): 535–538. Bibcode:2013Natur.501..535C. doi:10.1038/nature12426. PMID 24067713.
  89. Campbell, Neil A.; Reece, Jane B. (2005). Biology (7th ed.). San Francisco: Pearson – Benjamin Cummings. pp. 522–23. ISBN 978-0-8053-7171-0.
  90. Freeman, Scott (2005). Biological Science, 2nd. Upper Saddle River, NJ: Pearson – Prentice Hall. pp. 214, 586. ISBN 978-0-13-140941-5.
  91. ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ Berner, Robert A. (1999). "Atmospheric oxygen over Phanerozoic time". Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA. 96 (20): 10955–57. Bibcode:1999PNAS...9610955B. doi:10.1073/pnas.96.20.10955. PMC 34224. PMID 10500106.
  92. Butterfield, N. J. (2009). "Oxygen, animals and oceanic ventilation: An alternative view". Geobiology. 7 (1): 1–7. doi:10.1111/j.1472-4669.2009.00188.x. PMID 19200141.
  93. Christopher J. Poulsen, Clay Tabor, Joseph D. White (2015). "Long-term climate forcing by atmospheric oxygen concentrations". Science. 348 (6240): 1238–1241. Bibcode:2015Sci...348.1238P. doi:10.1126/science.1260670. PMID 26068848. Archived from the original on 13 July 2017. Retrieved 19 June 2020.
  94. Dole, Malcolm (1965). "The Natural History of Oxygen". The Journal of General Physiology. 49 (1): 5–27. doi:10.1085/jgp.49.1.5. PMC 2195461. PMID 5859927.
  95. "Non-Cryogenic Air Separation Processes". UIG Inc. 2003. Archived from the original on October 3, 2018. Retrieved December 16, 2007.
  96. ۹۶٫۰ ۹۶٫۱ Cook & Lauer 1968, p.510
  97. Sim MA; Dean P; Kinsella J; Black R; et al. (2008). "Performance of oxygen delivery devices when the breathing pattern of respiratory failure is simulated". Anaesthesia. 63 (9): 938–40. doi:10.1111/j.1365-2044.2008.05536.x. PMID 18540928.
  98. Stephenson RN; Mackenzie I; Watt SJ; Ross JA (1996). "Measurement of oxygen concentration in delivery systems used for hyperbaric oxygen therapy". Undersea Hyperb Med. 23 (3): 185–8. PMID 8931286. Archived from the original on 11 August 2011. Retrieved September 22, 2008.
  99. Undersea and Hyperbaric Medical Society. "Indications for hyperbaric oxygen therapy". Archived from the original on September 12, 2008. Retrieved September 22, 2008.
  100. Undersea and Hyperbaric Medical Society. "Carbon Monoxide". Archived from the original on July 25, 2008. Retrieved September 22, 2008.
  101. Piantadosi CA (2004). "Carbon monoxide poisoning". Undersea Hyperb Med. 31 (1): 167–77. PMID 15233173. Archived from the original on 3 February 2011. Retrieved September 22, 2008.
  102. Hart GB; Strauss MB (1990). "Gas Gangrene – Clostridial Myonecrosis: A Review". J. Hyperbaric Med. 5 (2): 125–144. Archived from the original on 3 February 2011. Retrieved September 22, 2008.
  103. Zamboni WA; Riseman JA; Kucan JO (1990). "Management of Fournier's Gangrene and the role of Hyperbaric Oxygen". J. Hyperbaric Med. 5 (3): 177–186. Archived from the original on 3 February 2011. Retrieved September 22, 2008.
  104. Undersea and Hyperbaric Medical Society. "Decompression Sickness or Illness and Arterial Gas Embolism". Archived from the original on July 5, 2008. Retrieved September 22, 2008.
  105. Acott, C. (1999). "A brief history of diving and decompression illness". South Pacific Underwater Medicine Society Journal. 29 (2). Archived from the original on 5 September 2011. Retrieved September 22, 2008.
  106. Longphre, JM; Denoble, PJ; Moon, RE; Vann, RD; Freiberger, JJ (2007). "First aid normobaric oxygen for the treatment of recreational diving injuries" (PDF). Undersea & Hyperbaric Medicine. 34 (1): 43–49. PMID 17393938. Archived (PDF) from the original on 13 March 2020. Retrieved 23 May 2020 – via Rubicon Research Repository.
  107. "Emergency Oxygen for Scuba Diving Injuries". Divers Alert Network. Archived from the original on 20 April 2020. Retrieved October 1, 2018.
  108. "Oxygen First Aid for Scuba Diving Injuries". Divers Alert Network Europe. Archived from the original on 10 June 2020. Retrieved October 1, 2018.
  109. ۱۰۹٫۰ ۱۰۹٫۱ Morgenthaler GW; Fester DA; Cooley CG (1994). "As assessment of habitat pressure, oxygen fraction, and EVA suit design for space operations". Acta Astronautica. 32 (1): 39–49. Bibcode:1994AcAau..32...39M. doi:10.1016/0094-5765(94)90146-5. PMID 11541018.
  110. Webb JT; Olson RM; Krutz RW; Dixon G; Barnicott PT (1989). "Human tolerance to 100% oxygen at 9.5 psia during five daily simulated 8-hour EVA exposures". Aviat Space Environ Med. 60 (5): 415–21. doi:10.4271/881071. PMID 2730484.
  111. ۱۱۱٫۰ ۱۱۱٫۱ ۱۱۱٫۲ Acott, C. (1999). "Oxygen toxicity: A brief history of oxygen in diving". South Pacific Underwater Medicine Society Journal. 29 (3). Archived from the original on 25 December 2010. Retrieved September 21, 2008.
  112. Longphre, J. M.; Denoble, P. J.; Moon, R. E.; Vann, R. D.; et al. (2007). "First aid normobaric oxygen for the treatment of recreational diving injuries". Undersea Hyperb. Med. 34 (1): 43–49. PMID 17393938. Archived from the original on June 13, 2008. Retrieved September 21, 2008.
  113. Bren, Linda (November–December 2002). "Oxygen Bars: Is a Breath of Fresh Air Worth It?". FDA Consumer Magazine. U.S. Food and Drug Administration. 36 (6): 9–11. PMID 12523293. Archived from the original on October 18, 2007. Retrieved December 23, 2007.
  114. "Ergogenic Aids". Peak Performance Online. Archived from the original on September 28, 2007. Retrieved January 4, 2008.
  115. Cymerman, A; Rock, PB. "Medical Problems in High Mountain Environments. A Handbook for Medical Officers". USARIEM-TN94-2. US Army Research Inst. of Environmental Medicine Thermal and Mountain Medicine Division Technical Report. Archived from the original on 2009-04-23. Retrieved 2009-03-05.
  116. Roach, Robert; Stepanek, Jan & Hackett, Peter. (2002). "24". Acute Mountain Sickness and High-Altitude Cerebral Edema. In: Medical Aspects of Harsh Environments. 2. Borden Institute, Washington, DC. Retrieved 2009-01-05.
  117. Muza, SR; Fulco, CS; Cymerman, A (2004). "Altitude Acclimatization Guide". US Army Research Inst. Of Environmental Medicine Thermal and Mountain Medicine Division Technical Report (USARIEM–TN–04–05). Archived from the original on 23 April 2009. Retrieved 2009-03-05.
  118. Emsley, John (2001). "Oxygen". In Oxford University Press. Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford, Reino Unido. p. 301. ISBN 0-19-850340-7. English.
  119. "NFPA 704 ratings and id numbers for common hazardous materials" (PDF). Riverside County Department of Environmental Health. Archived (PDF) from the original on 11 July 2019. Retrieved August 22, 2017.
  120. Dharmeshkumar N Patel; Ashish Goel; SB Agarwal; Praveenkumar Garg; et al. (2003). "Oxygen Toxicity" (PDF). Indian Academy of Clinical Medicine. 4 (3): 234. Archived (PDF) from the original on 22 September 2015. Retrieved 20 June 2020.
  121. Cook & Lauer 1968, p.511
  122. Wade, Mark (2007). "Space Suits". Encyclopedia Astronautica. Archived from the original on December 13, 2007. Retrieved December 16, 2007.
  123. Martin, Lawrence. "The Four Most Important Equations In Clinical Practice". GlobalRPh. David McAuley. Archived from the original on 5 September 2018. Retrieved June 19, 2013.
  124. Wilmshurst P (1998). "Diving and oxygen". BMJ. 317 (7164): 996–9. doi:10.1136/bmj.317.7164.996. PMC 1114047. PMID 9765173.
  125. Donald, Kenneth (1992). Oxygen and the Diver. England: SPA in conjunction with K. Donald. ISBN 978-1-85421-176-7.
  126. Donald K. W. (1947). "Oxygen Poisoning in Man: Part I". Br Med J. 1 (4506): 667–72. doi:10.1136/bmj.1.4506.667. PMC 2053251. PMID 20248086.
  127. Donald K. W. (1947). "Oxygen Poisoning in Man: Part II". Br Med J. 1 (4507): 712–7. doi:10.1136/bmj.1.4507.712. PMC 2053400. PMID 20248096.
  128. Schmidt-Rohr, K. (2015). "Why Combustions Are Always Exothermic, Yielding About 418 kJ per Mole of O2". J. Chem. Educ. 92 (12): 2094–2099. Bibcode:2015JChEd..92.2094S. doi:10.1021/acs.jchemed.5b00333.
  129. Chiles, James R. (2001). Inviting Disaster: Lessons from the edge of Technology: An inside look at catastrophes and why they happen. New York: HarperCollins Publishers Inc. ISBN 978-0-06-662082-4. Archived from the original on 10 June 2020. Retrieved 18 June 2020.

منابع عمومی[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]