پرش به محتوا

تغییر اقلیم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
نقشهٔ جهانی افزایش دمای دریاها به میزان ۰٫۵ تا ۱ درجهٔ سلسیوس، افزایش دمای خشکی‌ها به میزان ۱ تا ۲ درجهٔ سلسیوس و افزایش دمای شمالگان تا ۴ درجهٔ سلسیوس را نشان می‌دهد.
تغییرات دمای اتمسفری در ۵۰ سال گذشته.[۱] شمالگان بیش از هر منطقهٔ دیگری گرم شده است و افزایش دما در خشکی‌ها عموماً بیشتر از دمای سطح دریا بوده است.
نمودار سری زمانی گرمایش جهانی از ۱۸۸۰ تا ۲۰۲۰ در مقایسه با دماهای شبیه‌سازی‌شده‌ای که تنها عوامل طبیعی را در نظر می‌گیرند. نمودار نخست از حدود سال ۱۹۵۰ روندی افزایشی نشان می‌دهد، در حالی که نمودار دوم نسبتاً ثابت باقی می‌ماند.
میانگین دمای هوای سطح زمین از زمان انقلاب صنعتی حدود ۱٫۵ تغییر درجه سلسیوس (۲٫۷ تغییر درجه فارنهایت) افزایش یافته است. عوامل طبیعی موجب مقداری نوسان می‌شوند، اما افزایش پایدار دما نشان‌دهندهٔ تأثیر فزایندهٔ فعالیت‌های انسانی است.[۲][۳]

تغییر اقلیم در روزگار کنونی هم گرمایش جهانی—افزایش مداوم میانگین دمای جهانی—و هم پیامدهای گسترده‌تر آن بر سامانهٔ اقلیمی زمین را در بر می‌گیرد. در معنایی گسترده‌تر، تغییر اقلیم تغییرات بلندمدت پیشین در اقلیم زمین را نیز شامل می‌شود. افزایش دمای جهانی در دوران معاصر ناشی از فعالیت‌های انسانی است، به‌ویژه سوزاندن سوخت‌های فسیلی (زغال‌سنگ، نفت و گاز طبیعی) از زمان انقلاب صنعتی.[۴][۵] استفاده از سوخت‌های فسیلی، جنگل‌زدایی و برخی شیوه‌های کشاورزی و صنعتی موجب انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌شوند.[۶] این گازها بخشی از گرما را جذب می‌کنند که زمین پس از گرم‌شدن در اثر نور خورشید تابش می‌کند و در نتیجه لایه‌های پایینی جو گرم می‌شوند. اکنون میزان دی‌اکسید کربن جو زمین حدود ۵۰ درصد بیشتر از پایان دوران پیشاصنعتی است؛ دی‌اکسید کربن اصلی‌ترین گاز عامل گرمایش جهانی است و غلظت کنونی آن به سطحی رسیده که میلیون‌ها سال سابقه نداشته است.[۷]

تغییر اقلیم تأثیر فزاینده‌ای بر محیط زیست دارد. موج‌های گرما و آتش‌سوزی‌های جنگلی در حال رایج‌تر شدن هستند.[۸] تشدید گرمایش در شمالگان به ذوب پایایخبندان، عقب‌نشینی یخچال‌های طبیعی و کاهش یخ دریا کمک کرده است.[۹] افزایش دما همچنین موجب طوفان‌های شدیدتر، خشکسالی‌ها و دیگر پدیده‌های حدی آب‌وهوایی می‌شود.[۱۰] تغییرات سریع محیطی در کوهستان‌ها، آبسنگ‌های مرجانی و شمالگان بسیاری از گونه‌ها را وادار به جابه‌جایی می‌کند یا آن‌ها را به سوی انقراض می‌برد.[۱۱] حتی اگر تلاش‌ها برای به حداقل رساندن گرمایش آینده موفقیت‌آمیز باشند، برخی پیامدها تا سده‌ها ادامه خواهند یافت. از جملهٔ این پیامدها می‌توان به گرم‌شدن اقیانوس‌ها، اسیدی شدن اقیانوس و افزایش سطح آب دریاها اشاره کرد.[۱۲]

تغییر اقلیم با افزایش سیلاب‌ها، گرمای شدید، افزایش کمبود مواد غذایی و آب، شیوع بیشتر بیماری‌ها و زیان‌های اقتصادی، زندگی مردم را تهدید می‌کند.[۱۳] مهاجرت انسان‌ها و درگیری نیز می‌توانند از پیامدهای آن باشند.[۱۴] سازمان جهانی بهداشت تغییر اقلیم را یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها علیه بهداشت جهانی در سدهٔ بیست‌ویکم می‌داند.[۱۵] بدون اقدام برای محدودکردن گرمایش، جوامع انسانی و بوم‌سازگان‌ها با خطرات شدیدتری روبه‌رو خواهند شد.[۱۶] سازگاری با تغییر اقلیم از طریق اقداماتی مانند مهار سیل یا استفاده از محصولات مقاوم به خشکسالی بخشی از خطرات ناشی از تغییر اقلیم را کاهش می‌دهد، هرچند در برخی موارد حدود سازگاری از هم‌اکنون نیز فرا رسیده است.[۱۷] جوامع فقیرتر تنها سهم اندکی در انتشار جهانی آلاینده‌ها دارند، اما کمترین توان را برای سازگاری دارند و بیش از دیگران در برابر تغییر اقلیم آسیب‌پذیرند.[۱۸][۱۹]

آتش‌سوزی بابکت در مونروویا، کالیفرنیا، ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰
کلونی سفیدشدهٔ مرجان آکروپورا
بستر خشک یک دریاچه در کالیفرنیا که با بدترین ابرخشکسالی خود در ۱۲۰۰ سال گذشته روبه‌رو است.
نمونه‌هایی از برخی اثرات تغییر اقلیم: آتش‌سوزی‌های جنگلی که بر اثر گرما و خشکسالی تشدید می‌شوند، سفیدشدگی مرجان‌ها که به‌دلیل موج‌های گرمای دریایی بیشتر رخ می‌دهد و تشدید خشکسالی‌ها که منابع آب را به خطر می‌اندازد.

بسیاری از پیامدهای تغییر اقلیم در دهه‌های نخست سدهٔ بیست‌ویکم مشاهده شده‌اند و سال ۲۰۲۴ با افزایش +۱٫۶۰ تغییر درجه سلسیوس (۲٫۸۸ تغییر درجه فارنهایت) نسبت به زمان آغاز ثبت منظم داده‌ها در سال ۱۸۵۰، گرم‌ترین سال ثبت‌شده بوده است.[۲۱][۲۲] گرمایش بیشتر این پیامدها را تشدید می‌کند و می‌تواند نقاط عطف را فعال کند؛ برای مثال، ممکن است به ذوب کامل یخسار گرینلند بینجامد.[۲۳] بر اساس توافق پاریس در سال ۲۰۱۵، کشورها به‌طور جمعی توافق کردند که میزان گرمایش را «به‌مراتب کمتر از ۲ درجهٔ سانتی‌گراد» نگه دارند. با این حال، با تعهداتی که در چارچوب این توافق صورت گرفته‌اند، گرمایش جهانی تا پایان سده همچنان به حدود ۲٫۸ تغییر درجه سلسیوس (۵٫۰ تغییر درجه فارنهایت) خواهد رسید.[۲۴]

در سراسر جهان حمایت گسترده‌ای از اقدام اقلیمی وجود دارد،[۲۵][۲۶] و بیشتر کشورها در پی توقف انتشار دی‌اکسید کربن هستند.[۲۷] می‌توان با پایان‌دادن به یارانه‌های سوخت‌های فسیلی، نگهداری انرژی و گذار به منابع انرژی‌ای که آلودگی کربنی قابل‌توجهی تولید نمی‌کنند، سوخت‌های فسیلی را به‌تدریج کنار گذاشت. این منابع انرژی شامل باد، خورشید، برق‌آبی و انرژی هسته‌ای هستند.[۲۸] برق تولیدشده از منابع پاک می‌تواند برای به حرکت درآوردن وسایل نقلیه، گرمایش ساختمان‌ها و به‌کار انداختن فرایندهای صنعتی جایگزین سوخت‌های فسیلی شود.[۲۹] همچنین می‌توان کربن را از جو حذف کرد؛ برای نمونه، با افزایش پوشش جنگلی و استفاده از روش‌های کشاورزی‌ای که کربن را در خاک ذخیره می‌کنند.[۳۰][۳۱][۳۲]

اصطلاح‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پیش از دههٔ ۱۹۸۰، مشخص نبود که آیا اثر گرم‌کنندگی افزایش گازهای گلخانه‌ای از اثر خنک‌کنندگی ذرات معلق در هوا ناشی از آلودگی هوا قوی‌تر است یا نه. دانشمندان در آن زمان برای اشاره به تأثیرات انسانی بر اقلیم از اصطلاح تغییر ناخواستهٔ اقلیم استفاده می‌کردند.[۳۳] در دههٔ ۱۹۸۰، اصطلاحات گرمایش جهانی و تغییر اقلیم رایج‌تر شدند و اغلب به‌جای یکدیگر به کار می‌رفتند.[۳۴][۳۵][۳۶] از نظر علمی، گرمایش جهانی تنها به افزایش میانگین دمای سطح زمین در مقیاس جهانی اشاره دارد، در حالی که تغییر اقلیم هم گرمایش جهانی و هم تأثیرات آن بر سامانهٔ اقلیمی زمین، مانند تغییرات بارش، را در بر می‌گیرد.[۳۳]

تغییر اقلیم را می‌توان در معنایی گسترده‌تر نیز به کار برد و تغییرات اقلیمی را که در سراسر تاریخ زمین بر اثر فرایندهای طبیعی رخ داده‌اند در آن گنجاند.[۳۷] اصطلاح تغییر اقلیم انسان‌زاد نیز گاهی برای توصیف تغییر اقلیمی به کار می‌رود که در نتیجهٔ فعالیت‌های انسانی رخ می‌دهد.[۳۸]

اصطلاح گرمایش جهانی—که دست‌کم از سال ۱۹۷۵ به کار می‌رفت[۳۹]—پس از آنکه دانشمند اقلیم ناسا، جیمز هنسن، آن را در شهادت خود در سال ۱۹۸۸ در مجلس سنای ایالات متحدهٔ آمریکا به کار برد، به اصطلاح رایج‌تری تبدیل شد.[۴۰] از دههٔ ۲۰۰۰، کاربرد اصطلاح تغییر اقلیم افزایش یافته است.[۴۱] دانشمندان، سیاستمداران و رسانه‌های گوناگون ممکن است برای سخن گفتن دربارهٔ تغییر اقلیم از اصطلاحات بحران اقلیمی یا اضطرار اقلیمی استفاده کنند و به‌جای گرمایش جهانی، اصطلاح داغ‌شدن جهانی را به کار ببرند.[۴۲][۴۳]

افزایش دمای جهانی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دماها پیش از گرمایش جهانی کنونی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
بازسازی دمای سطح جهانی در ۲۰۰۰ سال گذشته با استفاده از داده‌های نیابتیِ حلقه‌های درختان، مرجان‌ها و مغزه‌های یخی که به رنگ آبی نشان داده شده‌اند.[۴۴] داده‌های حاصل از مشاهدات مستقیم به رنگ قرمز نشان داده شده‌اند.[۴۵]

در چند میلیون سال گذشته، اقلیم دوره‌های متوالی عصرهای یخبندان را پشت سر گذاشته است. یکی از دوره‌های گرم‌تر، آخرین میان‌یخبندان در حدود ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش بود که دماها در آن بین ۰٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد تا ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد گرم‌تر از پیش از آغاز گرمایش جهانی بودند.[۴۶] در این دوره، سطح دریاها ۵ تا ۱۰ متر بالاتر از امروز بود. آخرین بیشینهٔ یخچالی، در ۲۰٬۰۰۰ سال پیش، حدود ۵ تا ۷ درجهٔ سانتی‌گراد سردتر بود. در این دوره، سطح دریاها بیش از ۱۲۵ متر (۴۱۰ فوت) پایین‌تر از امروز بود.[۴۷]

دماها با آغاز دورهٔ میان‌یخبندانی کنونی در ۱۱٬۷۰۰ سال پیش تثبیت شدند.[۴۸] کشاورزی نیز در همین دوره آغاز شد.[۴۹] الگوهای تاریخی گرم‌شدن و سردشدن، مانند دوران گرمایشی قرون وسطی و عصر یخبندان کوچک، در مناطق مختلف به‌طور هم‌زمان رخ ندادند. ممکن است دما در شمار محدودی از مناطق به اندازهٔ دماهای اواخر سدهٔ بیستم افزایش یافته باشد.[۵۰][۵۱] اطلاعات اقلیمی مربوط به آن دوره از نمایه‌های نیابتی اقلیم، مانند درختان و مغزه‌های یخی، به دست می‌آید.[۵۲][۵۳]

گرمایش از زمان انقلاب صنعتی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
در دهه‌های اخیر، در بخش فزاینده‌ای از سطح زمین، رکوردهای جدید دمای بالا به‌طور چشمگیری بیشتر از رکوردهای جدید دمای پایین بوده‌اند.[۵۴]
در دهه‌های اخیر گنجایش گرمای اقیانوس افزایش یافته است، زیرا اقیانوس‌ها بیش از ۹۰ درصد گرمای ناشی از گرمایش جهانی را جذب می‌کنند.[۵۵]

از حدود سال ۱۸۵۰، ثبت داده‌ها با دماسنج پوشش جهانی پیدا کرد.[۵۶] از سدهٔ هجدهم تا سال ۱۹۷۰، گرمایش خالص چندانی رخ نداد، زیرا اثر گرم‌کنندهٔ انتشار گازهای گلخانه‌ای با سرمایش ناشی از انتشار گوگرد دی‌اکسید خنثی می‌شد. دی‌اکسید گوگرد موجب باران اسیدی می‌شود، اما در جو ذرات معلق سولفات نیز تولید می‌کند که نور خورشید را بازمی‌تابانند و موجب تاریک‌شدن زمین می‌شوند. پس از سال ۱۹۷۰، افزایش انباشت گازهای گلخانه‌ای و اعمال محدودیت بر آلودگی گوگردی به افزایش چشمگیر دما انجامید.[۵۷][۵۸]

پویانمایی ناسا که تغییرات دمای سطح جهانی از سال ۱۸۸۰ را نشان می‌دهد. رنگ آبی نشان‌دهندهٔ دماهای پایین‌تر و رنگ قرمز نشان‌دهندهٔ دماهای بالاتر است. میانگین دمای سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۸۰ به‌عنوان مقدار مرجع استفاده شده است.

تغییرات جاری اقلیم در چند هزار سال گذشته بی‌سابقه بوده‌اند.[۵۹] مجموعه‌داده‌های متعدد همگی افزایش دمای سطح زمین در سراسر جهان را با آهنگی در حدود ۰٫۲ درجهٔ سانتی‌گراد در هر دهه نشان می‌دهند.[۶۰] میانگین دما در دههٔ ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ در مقایسه با خط پایهٔ پیشاصنعتی (۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰) ۱٫۲۶ درجهٔ سانتی‌گراد [۱٫۱۳ تا ۱٫۳۶ درجهٔ سانتی‌گراد] افزایش یافت.[۶۱] هر سال لزوماً از سال پیش از خود گرم‌تر نبوده است؛ فرایندهای درونی تغییرپذیری و تغییر اقلیم می‌توانند دمای هر سال را ۰٫۲ درجهٔ سانتی‌گراد گرم‌تر یا سردتر از میانگین کنند.[۶۲] از سال ۱۹۹۸ تا ۲۰۱۳، فازهای منفی دو مورد از این فرایندها، نوسان دهه‌ای اقیانوس آرام (پی‌دی‌او)[۶۳] و نوسان چنددهه‌ای اطلس (ای‌ام‌او)،[۶۴] موجب دوره‌ای کوتاه از کندترشدن گرمایش شدند که «وقفهٔ گرمایش جهانی» نامیده می‌شود.[۶۵] پس از این «وقفه»، روندی معکوس رخ داد و دمای سال ۲۰۲۴ با بیش از +۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد، به‌طور چشمگیری بالاتر از میانگین سال‌های اخیر قرار گرفت.[۶۶] به همین دلیل، تغییر دما بر پایهٔ میانگین ۲۰ساله تعریف می‌شود؛ این کار نوسانات ناشی از سال‌های گرم و سرد و الگوهای اقلیمی دهه‌ای را کاهش می‌دهد و سیگنال بلندمدت را آشکار می‌کند.[۶۷]: 5 [۶۸]

طیف گسترده‌ای از مشاهدات دیگر نیز شواهد گرمایش را تقویت می‌کنند.[۶۹][۷۰] لایه‌های بالایی جو در حال سردشدن هستند، زیرا گازهای گلخانه‌ای گرما را در نزدیکی سطح زمین به دام می‌اندازند و در نتیجه گرمای کمتری به فضا تابیده می‌شود.[۷۱] گرمایش میانگین پوشش برف را کاهش می‌دهد و موجب عقب‌نشینی یخچال‌های طبیعی می‌شود. هم‌زمان، گرمایش موجب افزایش تبخیر از اقیانوس‌ها نیز می‌شود که به افزایش رطوبت جو و بارش‌های بیشتر و سنگین‌تر می‌انجامد.[۷۲][۷۳] گیاهان در بهار زودتر گل می‌دهند و هزاران گونهٔ جانوری به‌طور دائمی به مناطق خنک‌تر جابه‌جا شده‌اند.[۷۴]

تفاوت‌ها میان مناطق

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مناطق مختلف جهان با آهنگ‌های متفاوتی گرم می‌شوند. این الگو مستقل از محل انتشار گازهای گلخانه‌ای است، زیرا این گازها آن‌قدر در جو باقی می‌مانند که در سراسر سیاره پخش شوند. از دوران پیشاصنعتی تاکنون، میانگین دمای سطح در مناطق خشکی تقریباً دو برابر سریع‌تر از میانگین دمای سطح جهانی افزایش یافته است.[۷۵] دلیل این امر آن است که اقیانوس‌ها از طریق تبخیر سطحی گرمای بیشتری از دست می‌دهند و می‌توانند مقدار زیادی گرما ذخیره کنند.[۷۶] انرژی گرمایی موجود در سامانهٔ اقلیمی جهانی دست‌کم از سال ۱۹۷۰، تنها با وقفه‌هایی کوتاه، افزایش یافته است و بیش از ۹۰ درصد این انرژی اضافی در اقیانوس ذخیره شده است.[۷۷][۷۸] باقی این انرژی موجب گرم‌شدن اتمسفر و قاره‌ها و ذوب‌شدن یخ‌ها شده است.[۷۹]

نیم‌کره شمالی و قطب شمال بسیار سریع‌تر از قطب جنوب و نیم‌کرهٔ جنوبی گرم شده‌اند. نیم‌کرهٔ شمالی نه‌تنها خشکی بسیار بیشتری دارد، بلکه پوشش برف فصلی و دریایخ بیشتری نیز دارد. هنگامی که این سطوح پس از ذوب یخ از سطوحی با بازتابندگی زیاد به سطوحی تیره تبدیل می‌شوند، شروع به جذب گرمای بیشتری می‌کنند.[۸۰] رسوبات محلی کربن سیاه روی برف و یخ نیز به گرمایش شمالگان کمک می‌کنند.[۸۱] دمای سطح شمالگان سه تا چهار برابر سریع‌تر از سایر نقاط جهان افزایش می‌یابد.[۸۲][۸۳] ذوب یخسارها در نزدیکی قطب‌ها، هم شاخهٔ اطلس و هم شاخهٔ جنوبگان از گردش دماشوری را تضعیف می‌کند و این امر توزیع گرما و بارش را در سراسر جهان بیش از پیش تغییر می‌دهد.[۸۴][۸۵][۸۶][۸۷]

دماهای جهانی آینده

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
پیش‌بینی‌های چندمدلی سی‌ام‌آی‌پی۶ از تغییرات دمای سطح جهانی در سال ۲۰۹۰ نسبت به میانگین سال‌های ۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰. مسیر کنونی گرمایش تا پایان سده تقریباً در میانهٔ این دو حالت حدی قرار دارد.[۲۴][۸۸][۸۹]

سازمان جهانی هواشناسی برآورد می‌کند که احتمال نزدیک به ۵۰ درصدی وجود دارد که میانگین پنج‌سالهٔ دمای جهانی در فاصلهٔ ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۸ از +۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد فراتر رود.[۹۰] هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم انتظار دارد میانگین ۲۰ساله در اوایل دههٔ ۲۰۳۰ از +۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد فراتر رود.[۹۱]

ششمین گزارش هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (۲۰۲۱) شامل پیش‌بینی‌هایی بود که بر اساس آن‌ها، تا سال ۲۱۰۰ گرمایش جهانی به احتمال بسیار زیاد در سناریویی با انتشار بسیار کم گازهای گلخانه‌ای به ۱٫۰ تا ۱٫۸ درجهٔ سانتی‌گراد، در سناریویی با انتشار متوسط به ۲٫۱ تا ۳٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و در سناریویی با انتشار بسیار زیاد به ۳٫۳ تا ۵٫۷ درجهٔ سانتی‌گراد خواهد رسید.[۹۲] در سناریوهای انتشار متوسط و زیاد، گرمایش پس از سال ۲۱۰۰ نیز ادامه خواهد یافت،[۹۳][۹۴] و پیش‌بینی می‌شود دمای سطح جهانی در سال ۲۳۰۰ مشابه دماهایی باشد که میلیون‌ها سال پیش وجود داشتند.[۹۵]

بودجهٔ کربن باقی‌مانده برای نگه‌داشتن افزایش دما در زیر آستانه‌های معین، با مدل‌سازی چرخهٔ کربن و حساسیت اقلیم به گازهای گلخانه‌ای تعیین می‌شود.[۹۶] بر پایهٔ برآورد برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، اگر انتشار پس از سال ۲۰۲۳ از ۹۰۰ گیگاتن کربن دی‌اکسید فراتر نرود، با احتمال ۵۰ درصد می‌توان گرمایش جهانی را زیر ۲٫۰ درجهٔ سانتی‌گراد نگه داشت. این بودجهٔ کربن معادل حدود ۱۶ سال انتشار با نرخ کنونی است.[۹۷]

علل افزایش اخیر دمای جهانی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
عوامل فیزیکی گرمایش جهانی که تاکنون رخ داده است. گرمایش احتمالی آینده ناشی از عوامل دیرپایی مانند انتشار دی‌اکسید کربن در این نمودار نشان داده نشده است. خطوط دو سوی هر میله دامنهٔ خطای احتمالی را نشان می‌دهند.

سامانهٔ اقلیمی به‌طور طبیعی چرخه‌های گوناگونی را تجربه می‌کند که ممکن است سال‌ها، دهه‌ها یا حتی سده‌ها ادامه داشته باشند. برای نمونه، رویدادهای ال نینو موجب افزایش کوتاه‌مدت دمای سطح می‌شوند، در حالی که رویدادهای لا نینا موجب سرمایش کوتاه‌مدت می‌شوند.[۹۸] فراوانی نسبی این رویدادها می‌تواند بر روند دمای جهانی در مقیاس زمانی چنددهه‌ای تأثیر بگذارد.[۹۹] تغییرات دیگری نیز بر اثر عدم تعادل انرژی ناشی از واداشت‌های بیرونی ایجاد می‌شوند.[۱۰۰] از جملهٔ این عوامل می‌توان به تغییر در غلظت گازهای گلخانه‌ای، تابندگی خورشید، فوران‌های آتشفشانی و تغییرات مدار زمین به دور خورشید اشاره کرد.[۱۰۱]

برای تعیین سهم انسان در تغییر اقلیم، «اثر انگشت» منحصربه‌فرد همهٔ عوامل احتمالی تهیه و با الگوهای مشاهده‌شده و تغییرپذیری درونی شناخته‌شدهٔ اقلیم مقایسه می‌شود.[۱۰۲] برای نمونه، واداشت خورشیدی—که اثر انگشت آن شامل گرم‌شدن سراسر جو است—رد می‌شود، زیرا تنها لایه‌های پایینی جو گرم شده‌اند.[۱۰۳] ذرات معلق جو اثری کوچک‌تر و خنک‌کننده ایجاد می‌کنند. سایر عوامل، مانند تغییرات در سپیدایی، تأثیر کمتری دارند.[۱۰۴]

گازهای گلخانه‌ای

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
غلظت کربن دی‌اکسید در ۸۰۰٬۰۰۰ سال گذشته، بر پایهٔ اندازه‌گیری‌های انجام‌شده از مغزه‌های یخی (آبی/سبز) و اندازه‌گیری‌های مستقیم (سیاه)

گازهای گلخانه‌ای در برابر نور خورشید شفاف‌اند و ازاین‌رو اجازه می‌دهند نور از جو عبور کند و سطح زمین را گرم کند. زمین این انرژی را به‌شکل گرما تابش می‌کند و گازهای گلخانه‌ای بخشی از آن را جذب می‌کنند. این جذب، سرعت خروج گرما به فضا را کاهش می‌دهد و با به دام انداختن گرما در نزدیکی سطح زمین، به‌مرور زمان آن را گرم می‌کند.[۱۰۵]

اگرچه بخار آب (≈۵۰٪) و ابرها (≈۲۵٪) بیشترین سهم را در اثر گلخانه‌ای دارند، مقدار آن‌ها عمدتاً تابع دما تغییر می‌کند و بنابراین بیشتر به‌عنوان بازخوردهایی در نظر گرفته می‌شوند که حساسیت اقلیم را تغییر می‌دهند. در مقابل، غلظت گازهایی مانند کربن دی‌اکسید (≈۲۰٪)، ازون تروپوسفری،[۱۰۶] کلروفلوئوروکربن‌ها و نیتروز اکسید مستقل از دما افزایش یا کاهش می‌یابد و ازاین‌رو به‌عنوان واداشت‌های بیرونی در نظر گرفته می‌شوند که دمای جهانی را تغییر می‌دهند.[۱۰۷]

پیش از انقلاب صنعتی، مقادیر طبیعی گازهای گلخانه‌ای موجب می‌شدند هوای نزدیک سطح زمین حدود ۳۳ درجهٔ سانتی‌گراد گرم‌تر از حالتی باشد که این گازها وجود نداشتند.[۱۰۸][۱۰۹] فعالیت‌های انسانی از زمان انقلاب صنعتی، عمدتاً استخراج و سوزاندن سوخت‌های فسیلی (زغال‌سنگ، نفت و گاز طبیعی)،[۱۱۰] مقدار گازهای گلخانه‌ای موجود در جو را افزایش داده‌اند. در سال ۲۰۲۲، غلظت کربن دی‌اکسید و متان در مقایسه با سال ۱۷۵۰ به‌ترتیب حدود ۵۰٪ و ۱۶۴٪ افزایش یافته بود.[۱۱۱] این میزان کربن دی‌اکسید از هر زمان دیگری در ۱۴ میلیون سال گذشته، یعنی از میانهٔ نوزیستی، بیشتر است.[۱۱۲] غلظت متان نیز بسیار بیشتر از مقادیر آن در ۸۰۰٬۰۰۰ سال گذشته است.[۱۱۳]

پروژه جهانی کربن نشان می‌دهد که افزایش کربن دی‌اکسید چگونه در نتیجهٔ افزایش پیاپی سهم منابع مختلف رخ داده است.[۱۱۴]

انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیت‌های انسانی در سال ۲۰۱۹ معادل ۵۹ میلیارد تن کربن دی‌اکسید بود. از این میزان انتشار، ۷۵٪ کربن دی‌اکسید، ۱۸٪ متان، ۴٪ نیتروز اکسید و ۲٪ گازهای فلوئوردار بود.[۱۱۵] انتشار کربن دی‌اکسید عمدتاً از سوزاندن سوخت‌های فسیلی برای تأمین انرژی حمل‌ونقل، تولید، گرمایش و برق ناشی می‌شود.[۶] بخشی دیگر از انتشار کربن دی‌اکسید از جنگل‌زدایی و فرایندهای صنعتی ناشی می‌شود؛ از جمله کربن دی‌اکسید آزادشده در واکنش‌های شیمیایی موردنیاز برای تولید سیمان، فولاد، آلومینیوم و کود شیمیایی.[۱۱۶][۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹] انتشار متان از دام‌ها، تالاب‌ها، کود حیوانی، کشت برنج، محل‌های دفن زباله، فاضلاب و استخراج زغال‌سنگ و همچنین استخراج نفت و گاز ناشی می‌شود.[۱۲۰][۱۲۱] انتشار نیتروز اکسید عمدتاً از تجزیهٔ میکروبی کود ناشی می‌شود.[۱۲۲][۱۲۳]

در حالی که متان به‌طور میانگین تنها ۱۲ سال در جو باقی می‌ماند،[۱۲۴] کربن دی‌اکسید بسیار طولانی‌تر باقی می‌ماند. سطح زمین کربن دی‌اکسید را در قالب بخشی از چرخه کربن جذب می‌کند. اگرچه گیاهان خشکی و اقیانوس‌ها هر سال بخش عمدهٔ انتشار اضافی کربن دی‌اکسید را جذب می‌کنند، این کربن دی‌اکسید هنگامی که مواد زیستی هضم، سوزانده یا تجزیه می‌شوند دوباره به جو بازمی‌گردد.[۱۲۵] فرایندهای مخازن کربن در سطح خشکی، مانند تثبیت کربن در خاک و فتوسنتز، حدود ۲۹٪ از انتشار سالانهٔ جهانی کربن دی‌اکسید را حذف می‌کنند.[۱۲۶] اقیانوس طی دو دههٔ گذشته ۲۰ تا ۳۰٪ از کربن دی‌اکسید منتشرشده را جذب کرده است.[۱۲۷] کربن دی‌اکسید تنها زمانی برای مدت طولانی از جو حذف می‌شود که در پوستهٔ زمین ذخیره شود؛ فرایندی که تکمیل آن می‌تواند میلیون‌ها سال طول بکشد.[۱۲۵]

تغییرات سطح خشکی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
نرخ جهانی از دست رفتن پوشش درختی از سال ۲۰۰۱ تقریباً دو برابر شده و میزان سالانهٔ آن به مساحتی نزدیک به اندازهٔ ایتالیا رسیده است.[۱۲۸]

حدود ۳۰٪ از مساحت خشکی‌های زمین عمدتاً برای انسان قابل استفاده نیست (یخچال‌های طبیعی، بیابان‌ها و غیره)، ۲۶٪ را جنگل‌ها، ۱۰٪ را درختچه‌زار و ۳۴٪ را زمین کشاورزی تشکیل می‌دهند.[۱۲۹] جنگل‌زدایی مهم‌ترین عامل مرتبط با کاربری سرزمین در گرمایش جهانی است،[۱۳۰] زیرا درختان نابودشده کربن دی‌اکسید آزاد می‌کنند و با درختان جدید جایگزین نمی‌شوند و در نتیجه آن مخزن کربن از میان می‌رود.[۱۳۱] میان سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۸، ۲۷٪ از جنگل‌زدایی ناشی از پاک‌سازی دائمی زمین برای فراهم‌کردن امکان گسترش کشاورزی به‌منظور کشت محصولات و پرورش دام بود. ۲۴٪ دیگر در نتیجهٔ پاک‌سازی موقت در چارچوب نظام‌های کشاورزی کشاورزی نوبتی از دست رفت. ۲۶٪ ناشی از قطع درختان برای چوب و محصولات مشتق‌شده از آن بود و آتش‌سوزی‌های جنگلی ۲۳٪ باقی‌مانده را تشکیل می‌دادند.[۱۳۲] برخی جنگل‌ها به‌طور کامل پاک‌سازی نشده‌اند، اما پیش‌تر در اثر این عوامل تخریب شده‌اند. احیای این جنگل‌ها ظرفیت آن‌ها را به‌عنوان مخزن کربن نیز بازمی‌گرداند.[۱۳۳]

پوشش گیاهی محلی بر میزان نوری که به فضا بازتاب می‌شود (سپیدایی) و میزان گرمایی که از طریق تبخیر از دست می‌رود تأثیر می‌گذارد. برای نمونه، تبدیل یک جنگل تیره به علفزار باعث روشن‌تر شدن سطح می‌شود و در نتیجه نور خورشید بیشتری بازتاب می‌یابد. جنگل‌زدایی همچنین می‌تواند انتشار ترکیبات شیمیایی مؤثر بر ابرها را تغییر دهد و زبری سطح زمین را نیز به‌گونه‌ای دگرگون کند که بر سرعت باد اثر بگذارد.[۱۳۴] در مناطق گرمسیری و معتدل، اثر خالص این تغییرات ایجاد گرمایش قابل‌توجه است و احیای جنگل‌ها می‌تواند دمای محلی را کاهش دهد.[۱۳۳] در عرض‌های جغرافیایی نزدیک‌تر به قطب‌ها، جایگزینی جنگل با دشت‌های پوشیده از برف که بازتابندگی بیشتری دارند، اثری خنک‌کننده ایجاد می‌کند.[۱۳۴] در مقیاس جهانی، این افزایش در سپیدایی سطح، مهم‌ترین اثر مستقیم تغییر کاربری زمین بر دما بوده است. ازاین‌رو، برآورد می‌شود تغییرات کاربری زمین تا امروز اثر خنک‌کنندهٔ اندکی داشته باشند.[۱۳۵]

عوامل دیگر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

ذرات معلق و ابرها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

آلودگی هوا به‌شکل ذرات معلق، در مقیاسی گسترده بر اقلیم تأثیر می‌گذارد.[۱۳۶] ذرات معلق تابش خورشیدی را پراکنده و جذب می‌کنند. از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۹۰، کاهش تدریجی میزان نور خورشیدی که به سطح زمین می‌رسد مشاهده شد. این پدیده عموماً با عنوان تاریک‌شدن جهانی شناخته می‌شود،[۱۳۷] و عمدتاً به ذرات معلق سولفاتی نسبت داده می‌شود که در نتیجهٔ سوزاندن سوخت‌های فسیلی دارای غلظت بالای گوگرد، مانند زغال‌سنگ و سوخت بانکر، تولید می‌شوند.[۵۸] سهم‌های کوچک‌تری نیز از کربن سیاه (ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی و زیست‌توده) و گردوغبار ناشی می‌شوند.[۱۳۸][۱۳۹][۱۴۰] در مقیاس جهانی، میزان ذرات معلق از سال ۱۹۹۰ به‌دلیل کنترل آلودگی کاهش یافته است؛ به این معنا که دیگر به‌اندازهٔ گذشته اثر گرمایشی گازهای گلخانه‌ای را پنهان نمی‌کنند.[۱۴۱][۵۸]

ذرات معلق همچنین اثرات غیرمستقیمی بر هم‌ارزی تابشی زمین دارند. ذرات معلق سولفاتی به‌عنوان هسته‌های میعان ابر عمل می‌کنند و موجب تشکیل ابرهایی می‌شوند که قطرات ابری بیشتر و کوچک‌تری دارند. این ابرها تابش خورشیدی را کارآمدتر از ابرهایی با قطرات کمتر و بزرگ‌تر بازمی‌تابانند.[۱۴۲] آن‌ها همچنین رشد قطرات باران را کاهش می‌دهند و در نتیجه ابرها نور خورشیدی ورودی را بیشتر بازمی‌تابانند.[۱۴۳] اثرات غیرمستقیم ذرات معلق بزرگ‌ترین عامل عدم قطعیت در واداشت تابشی هستند.[۱۴۴]

اگرچه ذرات معلق معمولاً با بازتاب نور خورشید گرمایش جهانی را محدود می‌کنند، کربن سیاه موجود در دوده که روی برف یا یخ می‌نشیند می‌تواند به گرمایش جهانی کمک کند. گرمای اضافی حاصل، ذوب یخسارها و یخچال‌های طبیعی را شتاب می‌بخشد و این امر به‌نوبهٔ خود سهم چشمگیری در افزایش جهانی سطح آب دریاها دارد.[۱۴۵][۱۴۶][۱۴۷][۸۱] محدودکردن رسوب‌های جدید کربن سیاه در شمالگان می‌تواند تا سال ۲۰۵۰ گرمایش جهانی را ۰٫۲ درجهٔ سانتی‌گراد کاهش دهد.[۱۴۸] برآورد می‌شود اثر کاهش میزان گوگرد در نفت کورهٔ کشتی‌ها از سال ۲۰۲۰[۱۴۹] تا سال ۲۰۵۰ موجب افزایش اضافی ۰٫۰۵ درجهٔ سانتی‌گراد در میانگین دمای جهانی شود.[۱۵۰]

فعالیت خورشیدی و آتشفشانی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
چهارمین ارزیابی ملی اقلیم («NCA4»، برنامه پژوهشی تغییرات جهانی ایالات متحده، ۲۰۱۷) شامل نمودارهایی است که نشان می‌دهند نه فعالیت خورشیدی و نه فعالیت آتشفشانی نمی‌توانند گرمایش مشاهده‌شده را توضیح دهند.[۱۵۱][۱۵۲]

از آنجا که خورشید منبع اصلی انرژی زمین است، تغییرات در میزان نور خورشیدی ورودی مستقیماً بر سامانهٔ اقلیمی تأثیر می‌گذارد.[۱۴۴] تابش خورشیدی به‌طور مستقیم به‌وسیلهٔ ماهواره‌ها اندازه‌گیری شده است،[۱۵۳] و اندازه‌گیری‌های غیرمستقیم از اوایل سدهٔ هفدهم به بعد در دسترس هستند.[۱۴۴] از سال ۱۸۸۰، برخلاف گرم‌شدن لایه‌های پایینی جو (تروپوسفر)، هیچ روند افزایشی در میزان انرژی خورشید که به زمین می‌رسد مشاهده نشده است.[۱۵۴] اگر خورشید انرژی بیشتری به زمین می‌فرستاد، لایه‌های بالایی جو (استراتوسفر) نیز باید گرم می‌شدند، اما در عوض در حال سردشدن بوده‌اند.[۱۰۳] این امر با جلوگیری گازهای گلخانه‌ای از خروج گرما از جو زمین سازگار است.[۱۵۵]

فوران‌های انفجاری آتشفشانی می‌توانند گازها، گردوغبار و خاکستر آزاد کنند که بخشی از نور خورشید را مسدود و دما را کاهش می‌دهند؛ یا می‌توانند بخار آب را وارد جو کنند که به گازهای گلخانه‌ای می‌افزاید و دما را افزایش می‌دهد. این تأثیرات بر دما تنها چند سال دوام دارند، زیرا هم بخار آب و هم مواد آتشفشانی ماندگاری کمی در جو دارند.[۱۵۶] انتشار آتشفشانی کربن دی‌اکسید ماندگاری بیشتری دارد، اما معادل کمتر از ۱٪ از انتشار کنونی کربن دی‌اکسید ناشی از فعالیت‌های انسانی است.[۱۵۷] فعالیت آتشفشانی همچنان بزرگ‌ترین عامل طبیعی منفردِ مؤثر بر دما (واداشت) در دوران صنعتی است. بااین‌حال، مانند دیگر واداشت‌های طبیعی، از زمان انقلاب صنعتی تأثیر ناچیزی بر روندهای دمای جهانی داشته است.[۱۵۶]

بازخوردهای تغییر اقلیم

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
یخ دریا ۵۰٪ تا ۷۰٪ از نور خورشیدی ورودی را بازمی‌تاباند، در حالی که اقیانوس به‌دلیل تیره‌تر بودن تنها ۶٪ را بازمی‌تاباند. هنگامی که بخشی از یخ دریا ذوب می‌شود و سطح بیشتری از اقیانوس نمایان می‌شود، اقیانوس گرمای بیشتری جذب می‌کند و دما افزایش می‌یابد؛ این افزایش دما نیز به ذوب بیشتر یخ می‌انجامد. این یک فرایند بازخورد مثبت است.[۱۵۸]

پاسخ سامانهٔ اقلیمی به یک واداشت اولیه تحت تأثیر بازخوردهایی شکل می‌گیرد که تغییر را تقویت یا تضعیف می‌کنند. بازخوردهای خودتقویت‌شونده یا مثبت شدت پاسخ را افزایش می‌دهند،[۱۵۹] در حالی که بازخوردهای متعادل‌کننده یا منفی آن را کاهش می‌دهند.[۱۶۰] مهم‌ترین بازخوردهای تقویت‌کننده عبارت‌اند از بازخورد بخار آب، بازخورد یخ–سپیدایی و برآیند بازخورد ابر.[۱۶۱][۱۶۲] سازوکار اصلی متعادل‌کننده، سرمایش تابشی است؛ زیرا با افزایش دما، سطح زمین گرمای بیشتری به فضا تابش می‌کند.[۱۶۳] افزون بر بازخوردهای دمایی، در چرخهٔ کربن نیز بازخوردهایی وجود دارند؛ مانند اثر کوددهی کربن دی‌اکسید بر رشد گیاهان.[۱۶۴] انتظار می‌رود با ادامهٔ انتشار گازهای گلخانه‌ای، بازخوردها به‌طور کلی در جهت مثبت‌تر حرکت کنند و حساسیت اقلیم را افزایش دهند.[۱۶۵]

این فرایندهای بازخوردی آهنگ گرمایش جهانی را تغییر می‌دهند. برای نمونه، هوای گرم‌تر می‌تواند رطوبت بیشتری را به‌شکل بخار آب در خود نگه دارد و بخار آب خود یک گاز گلخانه‌ای قدرتمند است.[۱۶۱] هوای گرم‌تر همچنین می‌تواند موجب شود ابرها در ارتفاع بالاتری قرار گیرند و نازک‌تر شوند و در نتیجه خاصیت عایق‌کنندگی بیشتری پیدا کنند و گرمایش اقلیم را افزایش دهند.[۱۶۶] کاهش پوشش برف و یخ دریا در شمالگان یکی دیگر از بازخوردهای عمده است؛ این فرایند بازتابندگی سطح زمین را در این منطقه کاهش می‌دهد و گرمایش شمالگان را شتاب می‌بخشد.[۱۶۷][۱۶۸] این گرمایش اضافی همچنین به ذوب پایایخبندان کمک می‌کند که موجب آزادشدن متان و کربن دی‌اکسید در جو می‌شود.[۱۶۹]

حدود نیمی از انتشار کربن دی‌اکسید ناشی از فعالیت‌های انسانی به‌وسیلهٔ گیاهان خشکی و اقیانوس‌ها جذب شده است.[۱۷۰] این نسبت ثابت نیست؛ اگر انتشار کربن دی‌اکسید در آینده کاهش یابد، زمین قادر خواهد بود تا حدود ۷۰٪ آن را جذب کند. اگر انتشار به میزان چشمگیری افزایش یابد، زمین همچنان کربن بیشتری از امروز جذب خواهد کرد، اما نسبت کلی جذب به کمتر از ۴۰٪ کاهش خواهد یافت.[۱۷۱] دلیل آن این است که تغییر اقلیم موجب افزایش خشکسالی‌ها و موج‌های گرما می‌شود که در نهایت رشد گیاهان در خشکی را محدود می‌کنند، و خاک‌ها نیز هنگامی که گرم‌تر شوند کربن بیشتری از گیاهان مرده آزاد می‌کنند.[۱۷۲][۱۷۳] با اسیدی‌تر شدن اقیانوس‌ها و وقوع تغییرات در گردش دماشوری و پراکندگی فیتوپلانکتون، سرعت جذب کربن جوی توسط اقیانوس‌ها کاهش خواهد یافت.[۱۷۴][۱۷۵][۸۵] عدم قطعیت دربارهٔ بازخوردها، به‌ویژه پوشش ابرها،[۱۷۶] مهم‌ترین دلیل تفاوت مدل‌های اقلیمی در پیش‌بینی میزان گرمایش ناشی از مقدار معینی از انتشار است.[۱۷۷]

مدل‌سازی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
جریان انرژی میان فضا، جو و سطح زمین. بیشتر نور خورشید از جو عبور می‌کند و سطح زمین را گرم می‌کند؛ سپس گازهای گلخانه‌ای بخش عمدهٔ گرمایی را که زمین در واکنش تابش می‌کند جذب می‌کنند. افزایش گازهای گلخانه‌ای این اثر عایق‌کننده را تقویت می‌کند و موجب عدم تعادل انرژی می‌شود که سیاره را گرم می‌کند.

مدل اقلیمی بازنمایی فرایندهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی است که بر سامانهٔ اقلیمی تأثیر می‌گذارند.[۱۷۸] مدل‌ها فرایندهای طبیعی، مانند تغییرات مدار زمین، تغییرات تاریخی فعالیت خورشید و واداشت آتشفشانی را در بر می‌گیرند.[۱۷۹] از مدل‌ها برای برآورد میزان گرمایشی استفاده می‌شود که انتشار آینده با در نظر گرفتن شدت بازخوردهای اقلیمی ایجاد خواهد کرد.[۱۸۰][۱۸۱] مدل‌ها همچنین گردش اقیانوس‌ها، چرخهٔ سالانهٔ فصل‌ها و جریان کربن میان سطح خشکی و جو را پیش‌بینی می‌کنند.[۱۸۲]

واقع‌گرایی فیزیکی مدل‌ها با بررسی توانایی آن‌ها در شبیه‌سازی اقلیم کنونی یا گذشته آزموده می‌شود.[۱۸۳] مدل‌های قدیمی‌تر سرعت کاهش دریایخ شمالگان را کمتر از میزان واقعی برآورد کرده‌اند[۱۸۴] و میزان افزایش بارش را نیز کمتر از واقع برآورد کرده‌اند.[۱۸۵] افزایش سطح آب دریاها از سال ۱۹۹۰ در مدل‌های قدیمی‌تر کمتر از میزان واقعی برآورد شده بود، اما مدل‌های جدیدتر با مشاهدات تطابق خوبی دارند.[۱۸۶] ارزیابی ملی اقلیم ایالات متحده که در سال ۲۰۱۷ منتشر شد، خاطرنشان می‌کند که «مدل‌های اقلیمی ممکن است همچنان برخی فرایندهای بازخوردی مرتبط را کمتر از میزان واقعی برآورد کنند یا اصلاً در نظر نگیرند».[۱۸۷] افزون بر این، مدل‌های اقلیمی ممکن است نتوانند تغییرات کوتاه‌مدت اقلیمی منطقه‌ای را به‌طور کافی پیش‌بینی کنند.[۱۸۸]

زیرمجموعه‌ای از مدل‌های اقلیمی عوامل اجتماعی را به یک مدل فیزیکی اقلیم می‌افزایند. این مدل‌ها شبیه‌سازی می‌کنند که جمعیت، رشد اقتصادی و مصرف انرژی چگونه بر اقلیم فیزیکی تأثیر می‌گذارند و چگونه با آن تعامل دارند. با استفاده از این اطلاعات، این مدل‌ها می‌توانند سناریوهایی از انتشار آیندهٔ گازهای گلخانه‌ای تولید کنند. سپس این داده‌ها به‌عنوان ورودی برای مدل‌های فیزیکی اقلیم و مدل‌های چرخهٔ کربن به کار می‌روند تا پیش‌بینی شود غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو چگونه ممکن است تغییر کند.[۱۸۹][۱۹۰] بسته به سناریوی اجتماعی-اقتصادی و سناریوی کاهش انتشار، مدل‌ها غلظت‌های جوی کربن دی‌اکسید را در گستره‌ای وسیع، از ۳۸۰ تا ۱۴۰۰ پی‌پی‌ام، برآورد می‌کنند.[۱۹۱]

پیامدها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تقریباً در همهٔ کشورها و قلمروهای جهان، دانشمندان حوزهٔ نسبت‌شناسی رویدادهای شدید به این نتیجه رسیده‌اند که گرمایش جهانی ناشی از فعالیت‌های انسانی، شمار روزهای دارای گرمای شدید را در مقایسه با هنجارهای بلندمدت افزایش داده است.[۱۹۲]

اثرات زیست‌محیطی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

اثرات زیست‌محیطی تغییر اقلیم گسترده و فراگیر هستند و اقیانوس‌ها، یخ‌ها و وضعیت آب‌وهوا را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این تغییرات ممکن است به‌تدریج یا به‌سرعت رخ دهند. شواهد مربوط به این اثرات از مطالعهٔ تغییرات اقلیمی گذشته، مدل‌سازی و مشاهدات امروزی به دست می‌آیند.[۱۹۳] از دههٔ ۱۹۵۰، وقوع هم‌زمان خشکسالی‌ها و موج‌های گرما با فراوانی بیشتری مشاهده شده است.[۱۹۴] رویدادهای بسیار مرطوب یا بسیار خشک در دورهٔ باد موسمی در هند و شرق آسیا افزایش یافته‌اند.[۱۹۵] میزان بارش‌های موسمی در نیم‌کرهٔ شمالی از سال ۱۹۸۰ افزایش یافته است.[۱۹۶] احتمالاً نرخ و شدت بارش در توفندها و تیفون‌ها در حال افزایش است،[۱۹۷] و در واکنش به گرم‌شدن اقلیم، گسترهٔ جغرافیایی آن‌ها نیز احتمالاً به‌سمت قطب‌ها گسترش می‌یابد.[۱۹۸] فراوانی چرخندهای حاره‌ای در نتیجهٔ تغییر اقلیم افزایش نیافته است.[۱۹۹]

بازسازی تاریخی سطح دریا و پیش‌بینی‌های آن تا سال ۲۱۰۰ که در سال ۲۰۱۷ توسط برنامهٔ پژوهشی تغییرات جهانی ایالات متحده منتشر شد[۲۰۰]

سطح جهانی دریا در نتیجهٔ انبساط گرمایی و ذوب یخچال‌های طبیعی و یخسارها در حال افزایش است. سرعت افزایش سطح دریا در طول زمان بیشتر شده و در فاصلهٔ سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ به ۴٫۸ سانتی‌متر در هر دهه رسیده است.[۲۰۱] هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم برای سدهٔ بیست‌ویکم، در سناریوی انتشار کم افزایش ۳۲ تا ۶۲ سانتی‌متری سطح دریا، در سناریوی انتشار متوسط افزایش ۴۴ تا ۷۶ سانتی‌متری و در سناریوی انتشار بسیار زیاد افزایش ۶۵ تا ۱۰۱ سانتی‌متری را پیش‌بینی می‌کند.[۲۰۲] فرایندهای مربوط به یخسارها در جنوبگان ممکن است به‌طور چشمگیری به این مقادیر بیفزایند،[۲۰۳] از جمله این احتمال وجود دارد که در سناریوی انتشار زیاد، سطح دریا تا سال ۲۱۰۰ دو متر افزایش یابد.[۲۰۴]

تغییر اقلیم موجب چندین دهه کاهش وسعت و ضخامت یخ دریای شمالگان شده است.[۲۰۵] انتظار می‌رود تابستان‌های بدون یخ در سطح گرمایش ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد نادر باشند، اما در سطح گرمایش ۲ درجهٔ سانتی‌گراد هر سه تا ده سال یک‌بار رخ دهند.[۲۰۶] افزایش غلظت جوی کربن دی‌اکسید باعث می‌شود کربن دی‌اکسید بیشتری در اقیانوس‌ها حل شود و آن‌ها را اسیدی‌تر کند.[۲۰۷] از آنجا که اکسیژن در آب گرم‌تر حلالیت کمتری دارد،[۲۰۸] غلظت آن در اقیانوس‌ها در حال کاهش است و پهنه‌های مرده در حال گسترش هستند.[۲۰۹]

نقاط عطف و پیامدهای بلندمدت

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
سطوح مختلف گرمایش جهانی ممکن است باعث شوند بخش‌های گوناگون سامانهٔ اقلیمی زمین به نقاط عطفی برسند که موجب گذار به وضعیت‌های متفاوت می‌شوند.[۲۱۰][۲۱۱]

هرچه میزان گرمایش جهانی بیشتر شود، خطر عبور از «نقاط عطف» نیز افزایش می‌یابد؛ آستانه‌هایی که پس از عبور از آن‌ها، حتی اگر دما به وضعیت پیشین خود بازگردد، دیگر نمی‌توان از برخی پیامدهای عمده جلوگیری کرد.[۲۱۲][۲۱۳] برای نمونه، یخسار گرینلند هم‌اکنون در حال ذوب‌شدن است، اما اگر گرمایش جهانی به سطحی میان ۱٫۷ درجهٔ سانتی‌گراد و ۲٫۳ درجهٔ سانتی‌گراد برسد، ذوب آن تا زمانی که کاملاً از میان برود ادامه خواهد یافت. حتی اگر پس از آن گرمایش به ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد یا کمتر کاهش یابد، این یخسار همچنان بسیار بیشتر از حالتی که از ابتدا اجازه داده نمی‌شد گرمایش به آن آستانه برسد، یخ از دست خواهد داد.[۲۱۴] در حالی که ذوب یخسارها هزاران سال طول می‌کشد، برخی نقاط عطف دیگر سریع‌تر رخ می‌دهند و زمان کمتری برای واکنش در اختیار جوامع می‌گذارند. فروپاشی جریان‌های عمدهٔ اقیانوسی مانند گردش واژگونی نصف‌النهاری اطلس (اِی‌اِم‌اوسی) و آسیب برگشت‌ناپذیر به بوم‌سازگان‌های مهمی مانند جنگل‌های آمازون و آبسنگ‌های مرجانی می‌تواند ظرف چند دهه رخ دهد.[۲۱۱] فروپاشی گردش واژگونی نصف‌النهاری اطلس یک فاجعهٔ شدید اقلیمی خواهد بود که به سردشدن نیم‌کرهٔ شمالی می‌انجامد.[۲۱۵]

پیامدهای بلندمدت تغییر اقلیم بر اقیانوس‌ها شامل ذوب بیشتر یخ‌ها، گرم‌شدن اقیانوس‌ها، افزایش سطح آب دریاها، اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها و کاهش اکسیژن اقیانوس‌ها است.[۲۱۶] به‌دلیل ماندگاری طولانی کربن دی‌اکسید در جو، بازهٔ زمانی این پیامدهای بلندمدت از چند سده تا چند هزاره است.[۲۱۷] برآورد می‌شود که پس از ۲۰۰۰ سال، افزایش کلی سطح آب دریاها به ازای هر درجه گرمایش به ۲٫۳ متر بر درجه سلسیوس (۴٫۲ فوت بر درجه فارنهایت) برسد.[۲۱۸] جذب کربن دی‌اکسید توسط اقیانوس‌ها آن‌قدر کند است که اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها نیز صدها تا هزاران سال ادامه خواهد یافت.[۲۱۹] اقیانوس‌های عمیق (در عمق بیش از ۲٬۰۰۰ متر (۶٬۶۰۰ فوت)) نیز در نتیجهٔ گرمایشی که تاکنون رخ داده، ناگزیر بیش از ۱۰٪ از اکسیژن محلول خود را از دست خواهند داد.[۲۲۰] افزون بر این، به نظر می‌رسد یخسار جنوبگان باختری به‌طور اجتناب‌ناپذیری وارد روند ذوبی تقریباً برگشت‌ناپذیر شده است که طی حدود ۲۰۰۰ سال سطح آب دریاها را دست‌کم ۳٫۳ متر (۱۰ فوت ۱۰ اینچ) افزایش خواهد داد.[۲۱۱][۲۲۱][۲۲۲]

طبیعت و حیات وحش

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

گرمایش اخیر بسیاری از گونه‌های خشکی‌زی و آب شیرین را به‌سمت قطب‌ها و ارتفاعات بالاتر رانده است.[۲۲۳] برای نمونه، گسترهٔ زیست صدها گونهٔ پرندهٔ آمریکای شمالی در ۵۵ سال گذشته با میانگین سرعت ۱٫۵ کیلومتر در سال به‌سمت شمال جابه‌جا شده است.[۲۲۴] افزایش میزان کربن دی‌اکسید در جو و طولانی‌تر شدن فصل رشد موجب سبزشدن جهانی شده است. با این حال، موج‌های گرما و خشکسالی بهره‌وری بوم‌سازگان‌ها را در برخی مناطق کاهش داده‌اند. توازن آیندهٔ این آثار متضاد مشخص نیست.[۲۲۵] پدیدهٔ مرتبط دیگری که تغییر اقلیم عامل آن است، درنوردیدن گیاهان چوبی است که تا ۵۰۰ میلیون هکتار از اراضی جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.[۲۲۶] تغییر اقلیم به گسترش مناطق اقلیمی خشک‌تر، مانند گسترش بیابان‌ها در جنب‌مدارگان، کمک کرده است.[۲۲۷] گستره و سرعت گرمایش جهانی احتمال وقوع تغییرات ناگهانی در بوم‌سازگان‌ها را افزایش می‌دهد.[۲۲۸] در مجموع، انتظار می‌رود تغییر اقلیم به انقراض بسیاری از گونه‌ها بینجامد.[۲۲۹]

اقیانوس‌ها کندتر از خشکی‌ها گرم شده‌اند، اما گیاهان و جانوران دریایی سریع‌تر از گونه‌های خشکی‌زی به‌سمت قطب‌های سردتر مهاجرت کرده‌اند.[۲۳۰] همانند خشکی، موج‌های گرمای دریایی نیز بر اثر تغییر اقلیم بیشتر رخ می‌دهند و به طیف گسترده‌ای از جانداران، از جمله مرجان‌ها، کتانجک و پرندگان دریایی آسیب می‌رسانند.[۲۳۱] اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها فرایند کلسیم‌سازی در جانداران دریایی مانند صدف‌های سیاه، کشتی‌چسب‌ها و مرجان‌ها را دشوارتر می‌کند و توانایی آن‌ها را برای ساخت صدف و اسکلت کاهش می‌دهد؛ موج‌های گرما نیز موجب سفیدشدگی آبسنگ‌های مرجانی شده‌اند.[۲۳۲] شکوفایی‌های جلبکی زیان‌بار که بر اثر تغییر اقلیم و پرغذایی تشدید می‌شوند، میزان اکسیژن را کاهش می‌دهند، شبکه‌های غذایی را مختل می‌کنند و موجب تلفات گستردهٔ جانداران دریایی می‌شوند.[۲۳۳] بوم‌سازگان‌های ساحلی تحت فشار ویژه‌ای قرار دارند. تقریباً نیمی از تالاب‌های جهان در نتیجهٔ تغییر اقلیم و دیگر اثرات فعالیت‌های انسانی از بین رفته‌اند.[۲۳۴] گیاهان نیز بر اثر آسیب حشرات با فشار بیشتری روبه‌رو شده‌اند.[۲۳۵]

اثرات تغییر اقلیم بر محیط زیست

انسان‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
با گرم‌تر شدن زمین، پدیده‌های حدی آب‌وهوایی به‌تدریج رایج‌تر خواهند شد.[۲۴۰]

اثرات تغییر اقلیم انسان‌ها را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهند.[۲۴۱] این پیامدها در همهٔ قاره‌ها و مناطق اقیانوسی مشاهده می‌شوند،[۲۴۲] و مناطق کمترتوسعه‌یافته در عرض‌های جغرافیایی پایین با بیشترین خطر روبه‌رو هستند.[۲۴۳] ادامهٔ گرمایش می‌تواند پیامدهایی «شدید، فراگیر و برگشت‌ناپذیر» برای انسان‌ها و بوم‌سازگان‌ها داشته باشد.[۲۴۴] خطرات به‌طور یکسان توزیع نشده‌اند، اما عموماً برای افراد محروم در کشورهای در حال توسعه و توسعه‌یافته بیشتر هستند.[۲۴۵]

سلامت و غذا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

سازمان جهانی بهداشت تغییر اقلیم را یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای سلامت جهانی در سدهٔ بیست‌ویکم می‌داند.[۱۵] دانشمندان دربارهٔ آسیب‌های برگشت‌ناپذیری که این پدیده ایجاد می‌کند هشدار داده‌اند.[۲۴۶] رویدادهای هوای خشن بر سلامت عمومی، امنیت غذایی و امنیت آب تأثیر می‌گذارند.[۲۴۷][۲۴۸][۲۴۹] دمای بسیار بالا یا بسیار پایین موجب افزایش بیماری و مرگ‌ومیر می‌شود.[۲۴۷][۲۴۸] تغییر اقلیم شدت و فراوانی رویدادهای حدی آب‌وهوایی را افزایش می‌دهد.[۲۴۸][۲۴۹] همچنین می‌تواند بر انتقال عفونت‌ها، مانند تب دنگی و مالاریا، تأثیر بگذارد.[۲۴۶][۲۴۷] بر اساس برآورد مجمع جهانی اقتصاد، انتظار می‌رود تا سال ۲۰۵۰ تغییر اقلیم موجب ۱۴٫۵ میلیون مرگ اضافی شود.[۲۵۰] در حال حاضر ۳۰٪ از جمعیت جهان در مناطقی زندگی می‌کنند که گرما و رطوبت شدید در آن‌ها با افزایش مرگ‌ومیر همراه است.[۲۵۱][۲۵۲] تا سال ۲۱۰۰، ۵۰٪ تا ۷۵٪ از جمعیت جهان در چنین مناطقی زندگی خواهند کرد.[۲۵۱][۲۵۳]

اگرچه مجموع بازده محصولات کشاورزی در ۵۰ سال گذشته به‌دلیل پیشرفت‌های کشاورزی افزایش یافته است، تغییر اقلیم از هم‌اکنون آهنگ رشد بازده را کاهش داده است.[۲۴۹] شیلات در مناطق متعددی تحت تأثیر منفی قرار گرفته است.[۲۴۹] در حالی که بهره‌وری کشاورزی در برخی مناطق دارای عرض‌های جغرافیایی بالا افزایش یافته، مناطق واقع در عرض‌های میانی و پایین تحت تأثیر منفی قرار گرفته‌اند.[۲۴۹] تغییر اقلیم بر مناسب‌بودن زمین برای بسیاری از محصولات کشاورزی تأثیر می‌گذارد و مناطق مناسب برای هر محصول معمولاً به‌سمت عرض‌های جغرافیایی و ارتفاعات بالاتر جابه‌جا می‌شوند.[۲۵۴] بر اساس برآورد مجمع جهانی اقتصاد، افزایش خشکسالی در برخی مناطق می‌تواند تا سال ۲۰۵۰ موجب ۳٫۲ میلیون مرگ ناشی از سوءتغذیه و کوتاه‌قدی ناشی از سوءتغذیه در کودکان شود.[۲۵۵] با ۲ درجهٔ سانتی‌گراد گرمایش، ممکن است شمار دام‌ها در جهان تا سال ۲۰۵۰ بین ۷ تا ۱۰٪ کاهش یابد، زیرا خوراک کمتری برای دام‌ها در دسترس خواهد بود.[۲۵۶] اگر انتشار گازها در باقی‌ماندهٔ سده همچنان افزایش یابد، تا سال ۲۱۰۰ سالانه بیش از ۹ میلیون مرگ مرتبط با اقلیم رخ خواهد داد.[۲۵۷]

اقتصاد، معیشت و نابرابری

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

خسارت‌های اقتصادی ناشی از تغییر اقلیم ممکن است شدید باشند و احتمال پیامدهای فاجعه‌بار نیز وجود دارد.[۲۵۸] انتظار می‌رود پیامدهای شدید در جنوب شرق آسیا و آفریقای سیاه رخ دهند؛ مناطقی که بیشتر ساکنان محلی آن‌ها به منابع طبیعی و کشاورزی وابسته‌اند.[۲۵۹][۲۶۰] گرمازدگی می‌تواند مانع از کار کردن کارگران در فضای باز شود. اگر گرمایش به ۴ درجهٔ سانتی‌گراد برسد، ظرفیت کاری در این مناطق ممکن است ۳۰ تا ۵۰٪ کاهش یابد.[۲۶۱] گروه بانک جهانی برآورد می‌کند که در فاصلهٔ سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۳۰، در صورت نبود سازگاری، تغییر اقلیم می‌تواند بیش از ۱۲۰ میلیون نفر را به فقر شدید بکشاند.[۲۶۲]

نابرابری‌های مبتنی بر ثروت و جایگاه اجتماعی در اثر تغییر اقلیم تشدید شده‌اند.[۲۶۳] افراد به‌حاشیه‌رانده‌شده که کنترل کمتری بر منابع دارند، در کاهش اثرات، سازگاری با آن‌ها و بازیابی پس از شوک‌های اقلیمی با دشواری‌های عمده‌ای روبه‌رو هستند.[۲۶۴][۲۵۹] بومیان که برای امرار معاش به سرزمین و بوم‌سازگان‌های خود وابسته‌اند، در نتیجهٔ تغییر اقلیم با تهدیدهایی برای سلامت و شیوهٔ زندگی خود روبه‌رو خواهند شد.[۲۶۵] یک ارزیابی مبتنی بر نظر کارشناسان به این نتیجه رسید که نقش تغییر اقلیم در جنگ در مقایسه با عواملی مانند نابرابری اجتماعی‌ـاقتصادی و توانمندی‌های دولت اندک بوده است.[۲۶۶]

اگرچه زنان ذاتاً بیش از دیگران در معرض خطر تغییر اقلیم و شوک‌های ناشی از آن نیستند، محدودیت دسترسی زنان به منابع و نقش‌های جنسیتی تبعیض‌آمیز، ظرفیت سازگاری و تاب‌آوری آنان را محدود می‌کند.[۲۶۷] برای نمونه، بار کاری زنان، از جمله ساعات کار در کشاورزی، در هنگام شوک‌های اقلیمی مانند تنش گرمایی معمولاً کمتر از مردان کاهش می‌یابد.[۲۶۷]

تغییر اقلیم با مختل کردن فصل‌های ورزشی، آسیب رساندن به زیرساخت‌ها و کاهش مشارکت هواداران، اقتصاد ورزش را تهدید می‌کند و فوری‌ترین خطرها در فوتبال، ورزش‌های زمستانی و رویدادهای فضای باز دیده می‌شوند.[۲۶۸]

مهاجرت اقلیمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

جزایر کم‌ارتفاع و جوامع ساحلی با افزایش سطح آب دریاها تهدید می‌شوند؛ پدیده‌ای که سیلاب‌های شهری را رایج‌تر می‌کند. در برخی موارد، زمین برای همیشه به دریا واگذار می‌شود.[۲۶۹] این وضعیت می‌تواند برای مردم کشورهای جزیره‌ای مانند مالدیو و تووالو به بی‌تابعیتی بینجامد.[۲۷۰] در برخی مناطق، افزایش دما و رطوبت ممکن است آن‌قدر شدید شود که انسان‌ها نتوانند با آن سازگار شوند.[۲۷۱] در بدترین سناریوهای تغییر اقلیم، مدل‌ها پیش‌بینی می‌کنند مناطقی که تقریباً یک‌سوم جمعیت بشر در آن‌ها زندگی می‌کنند ممکن است به اقلیم‌هایی بسیار گرم و غیرقابل‌سکونت شبیه صحرا تبدیل شوند.[۲۷۲]

این عوامل می‌توانند موجب مهاجرت اقلیمی یا مهاجرت زیست‌محیطی، چه در داخل کشورها و چه میان کشورها، شوند.[۲۷۳] انتظار می‌رود در نتیجهٔ افزایش سطح آب دریاها، رویدادهای حدی آب‌وهوایی و درگیری ناشی از افزایش رقابت بر سر منابع طبیعی، افراد بیشتری آواره شوند. تغییر اقلیم همچنین ممکن است آسیب‌پذیری را افزایش دهد و به شکل‌گیری «جمعیت‌های گرفتار» بینجامد؛ افرادی که به‌دلیل کمبود منابع قادر به جابه‌جایی نیستند.[۲۷۴]

اثرات تغییر اقلیم بر انسان‌ها

کاهش و بازجذب انتشارها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
سناریوهای انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای بر پایهٔ سیاست‌ها و تعهدات تا نوامبر ۲۰۲۱

می‌توان تغییر اقلیم را با کاهش سرعت انتشار گازهای گلخانه‌ای به جو و افزایش سرعت حذف دی‌اکسید کربن از جو مهار کرد.[۲۸۰] برای محدودکردن گرمایش جهانی به کمتر از ۲ درجهٔ سانتی‌گراد، انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای باید تا سال ۲۰۷۰ به صفر خالص برسد.[۲۸۱] این امر مستلزم تغییرات گسترده و نظام‌مند در مقیاسی بی‌سابقه در بخش‌های انرژی، زمین، شهرها، حمل‌ونقل، ساختمان‌ها و صنعت است.[۲۸۲]

برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد برآورد می‌کند که کشورها برای محدودکردن گرمایش جهانی به ۲ درجهٔ سانتی‌گراد باید طی دههٔ آینده تعهدات خود در چارچوب توافق پاریس را سه برابر کنند.[۲۸۳] با تعهداتی که تا سال ۲۰۲۴ در چارچوب توافق پاریس ارائه شده‌اند، ۶۶٪ احتمال دارد که گرمایش جهانی تا پایان سده زیر ۲٫۸ درجهٔ سانتی‌گراد نگه داشته شود (دامنه: ۱٫۹ تا ۳٫۷ درجهٔ سانتی‌گراد، بسته به چگونگی دقیق اجرا و پیشرفت فناوری). اگر تنها سیاست‌های کنونی در نظر گرفته شوند، این مقدار به ۳٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد افزایش می‌یابد.[۲۸۴] در مقیاس جهانی، محدودکردن گرمایش به ۲ درجهٔ سانتی‌گراد ممکن است منافع اقتصادی بیشتری نسبت به هزینه‌های اقتصادی داشته باشد.[۲۸۵]

اگرچه مسیر واحدی برای محدودکردن گرمایش جهانی به ۲ درجهٔ سانتی‌گراد وجود ندارد،[۲۸۶] بیشتر سناریوها و راهبردها افزایش چشمگیر استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را همراه با گسترش اقدامات بهره‌وری انرژی برای دستیابی به کاهش لازم در انتشار گازهای گلخانه‌ای در نظر می‌گیرند.[۲۸۷] برای کاهش فشار بر بوم‌سازگان‌ها و افزایش توان آن‌ها در ترسیب کربن، تغییراتی در کشاورزی و جنگل‌داری نیز ضروری خواهد بود،[۲۸۸] مانند جلوگیری از جنگل‌زدایی و احیای بوم‌سازگان‌های طبیعی از طریق بازجنگل‌کاری.[۲۸۹]

برخی دیگر از رویکردهای کاهش تغییر اقلیم با سطح بالاتری از خطر همراه‌اند. سناریوهایی که گرمایش جهانی را به ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد محدود می‌کنند معمولاً استفادهٔ گسترده از روش‌های حذف دی‌اکسید کربن را در طول سدهٔ بیست‌ویکم پیش‌بینی می‌کنند.[۲۹۰] با این حال، نگرانی‌هایی دربارهٔ وابستگی بیش از حد به این فناوری‌ها و پیامدهای زیست‌محیطی آن‌ها وجود دارد.[۲۹۱]

اصلاح تابش خورشیدی روشی پیشنهادی برای کاهش گرمایش جهانی از طریق بازتاب بخشی از نور خورشید از زمین به فضا است. از آنجا که این روش غلظت گازهای گلخانه‌ای را کاهش نمی‌دهد، اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها را برطرف نخواهد کرد[۲۹۲] و به‌عنوان کاهش تغییر اقلیم در نظر گرفته نمی‌شود.[۲۹۳] اصلاح تابش خورشیدی باید تنها به‌عنوان مکمل کاهش تغییر اقلیم در نظر گرفته شود، نه جایگزینی برای آن،[۲۹۴] زیرا خطراتی مانند گرم‌شدن سریع در صورت توقف ناگهانی و ازسرگرفته‌نشدن آن وجود دارد.[۲۹۵] بیشترین مطالعات بر تزریق ذرات معلق به استراتوسفر متمرکز بوده‌اند.[۲۹۶] اصلاح تابش خورشیدی می‌تواند گرمایش جهانی و برخی از پیامدهای آن را، هرچند به‌شکلی ناقص، کاهش دهد.[۲۹۷] این روش خطرات زیست‌محیطی مانند تغییر الگوهای بارش[۲۹۸] و همچنین چالش‌های سیاسی، مانند این‌که چه کسی دربارهٔ استفاده از آن تصمیم بگیرد، به همراه دارد.[۲۹۶]

انرژی پاک

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
زغال‌سنگ، نفت و گاز طبیعی همچنان منابع اصلی انرژی در جهان هستند، هرچند انرژی‌های تجدیدپذیر به‌سرعت در حال افزایش‌اند.[۲۹۹][۳۰۰]
نیروی بادی و خورشیدی در آلمان

انرژی تجدیدپذیر برای محدودکردن تغییر اقلیم نقشی کلیدی دارد.[۳۰۱] برای دهه‌ها، سوخت‌های فسیلی حدود ۸۰٪ از مصرف انرژی جهان را تشکیل داده‌اند.[۳۰۲] سهم باقی‌مانده میان انرژی هسته‌ای و انرژی‌های تجدیدپذیر (از جمله انرژی آبی، زیست‌انرژی، نیروی بادی و خورشیدی و انرژی زمین‌گرمایی) تقسیم شده است.[۳۰۳] انتظار می‌رود مصرف سوخت‌های فسیلی از نظر مقدار مطلق پیش از سال ۲۰۳۰ به اوج برسد و سپس کاهش یابد و مصرف زغال‌سنگ شدیدترین کاهش را تجربه کند.[۳۰۴] انرژی‌های تجدیدپذیر ۸۶٪ از کل ظرفیت جدید تولید برق نصب‌شده در سال ۲۰۲۳ را تشکیل می‌دادند.[۳۰۵] دیگر شکل‌های انرژی پاک، مانند انرژی هسته‌ای و برق‌آبی، در حال حاضر سهم بیشتری از عرضهٔ انرژی دارند. با این حال، پیش‌بینی‌های رشد آیندهٔ آن‌ها در مقایسه محدود به نظر می‌رسد.[۳۰۶]

اگرچه پنل‌های خورشیدی و نیروی بادی خشکی‌پایه اکنون در بسیاری از مناطق از ارزان‌ترین روش‌های افزودن ظرفیت جدید تولید برق هستند،[۳۰۷] برای دستیابی به گذار سریع از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر، سیاست‌های انرژی سبز لازم است.[۳۰۸] برای دستیابی به خنثی‌بودن کربنی تا سال ۲۰۵۰، انرژی تجدیدپذیر باید به شکل غالب تولید برق تبدیل شود و در برخی سناریوها سهم آن تا سال ۲۰۵۰ به ۸۵٪ یا بیشتر برسد. سرمایه‌گذاری در زغال‌سنگ باید متوقف شود و استفاده از زغال‌سنگ تا سال ۲۰۵۰ تقریباً به‌طور کامل کنار گذاشته شود.[۳۰۹][۳۱۰]

برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر باید به منبع اصلی انرژی برای گرمایش و حمل‌ونقل نیز تبدیل شود.[۳۱۱] بخش حمل‌ونقل می‌تواند از وسایل نقلیهٔ دارای موتور درون‌سوز فاصله بگیرد و به‌سمت وسایل نقلیهٔ الکتریکی، حمل‌ونقل عمومی و حمل‌ونقل فعال (دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی) حرکت کند.[۳۱۲][۳۱۳] در کشتیرانی و هوانوردی، سوخت‌های کم‌کربن می‌توانند انتشار را کاهش دهند.[۳۱۲] کربن‌زدایی از گرمایش نیز می‌تواند با فناوری‌هایی مانند پمپ‌های حرارتی گسترش یابد.[۳۱۴]

موانعی بر سر راه ادامهٔ رشد سریع انرژی پاک، از جمله انرژی‌های تجدیدپذیر، وجود دارد.[۳۱۵] انرژی بادی و خورشیدی به‌صورت متناوب و همراه با تغییرات فصلی تولید می‌شوند. به‌طور سنتی، زمانی که تولید انرژی متغیر پایین بوده است، از سدهای برق‌آبی دارای مخزن و نیروگاه‌های سوخت فسیلی استفاده می‌شده است. در آینده می‌توان ذخیره‌سازی باتری را گسترش داد، تقاضا و عرضهٔ انرژی را با یکدیگر هماهنگ کرد و با انتقال برق در فواصل طولانی نوسان تولید انرژی‌های تجدیدپذیر را هموار ساخت.[۳۰۱] زیست‌انرژی اغلب از نظر کربنی خنثی نیست و ممکن است پیامدهای منفی برای امنیت غذایی داشته باشد.[۳۱۶] رشد انرژی هسته‌ای به‌دلیل مناقشه‌های مربوط به ضایعات هسته‌ای، اشاعهٔ سلاح‌های هسته‌ای و حوادث هسته‌ای محدود شده است.[۳۱۷][۳۱۸] رشد انرژی آبی نیز به این دلیل محدود است که بهترین مکان‌ها تاکنون توسعه یافته‌اند و پروژه‌های جدید با نگرانی‌های اجتماعی و زیست‌محیطی فزاینده‌ای روبه‌رو هستند.[۳۱۹]

انرژی کم‌کربن با کاهش تغییر اقلیم و همچنین کاهش مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا، سلامت انسان را بهبود می‌بخشد،[۳۲۰] که شمار آن در سال ۲۰۱۶ سالانه حدود ۷ میلیون نفر برآورد شده بود.[۳۲۱] دستیابی به اهداف توافق پاریس که گرمایش را به افزایش ۲ درجهٔ سانتی‌گراد محدود می‌کند، می‌تواند تا سال ۲۰۵۰ سالانه جان حدود یک میلیون نفر از این افراد را نجات دهد، در حالی که محدودکردن گرمایش جهانی به ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد می‌تواند جان میلیون‌ها نفر را نجات دهد و هم‌زمان امنیت انرژی را افزایش و فقر را کاهش دهد.[۳۲۲] بهبود کیفیت هوا همچنین منافع اقتصادی دارد که ممکن است از هزینه‌های کاهش تغییر اقلیم بیشتر باشد.[۳۲۳]

صرفه‌جویی در انرژی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

کاهش تقاضای انرژی یکی دیگر از جنبه‌های مهم کاهش انتشار است.[۳۲۴] اگر انرژی کمتری موردنیاز باشد، انعطاف بیشتری برای توسعهٔ انرژی پاک وجود خواهد داشت. همچنین مدیریت شبکهٔ برق آسان‌تر می‌شود و توسعهٔ زیرساخت‌های کربن‌بر به حداقل می‌رسد.[۳۲۵] برای دستیابی به اهداف اقلیمی، افزایش چشمگیر سرمایه‌گذاری در بهره‌وری انرژی لازم خواهد بود؛ در سطحی قابل مقایسه با میزان سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر.[۳۲۶] چندین تغییر مرتبط با دنیاگیری کووید-۱۹ در الگوهای مصرف انرژی، سرمایه‌گذاری در بهره‌وری انرژی و تأمین مالی، پیش‌بینی‌ها برای این دهه را دشوارتر و نامطمئن‌تر کرده‌اند.[۳۲۷]

راهبردهای کاهش تقاضای انرژی در بخش‌های مختلف متفاوت‌اند. در بخش حمل‌ونقل، مسافران و بار می‌توانند به شیوه‌های کارآمدتر جابه‌جایی، مانند اتوبوس و قطار، روی آورند یا از وسایل نقلیهٔ الکتریکی استفاده کنند.[۳۲۸] راهبردهای صنعتی برای کاهش تقاضای انرژی شامل بهبود سامانه‌های گرمایشی و موتورها، طراحی محصولات کم‌مصرف‌تر و افزایش عمر محصولات است.[۳۲۹] در بخش ساختمان، تمرکز بر طراحی بهتر ساختمان‌های جدید و افزایش بهره‌وری انرژی در نوسازی ساختمان‌ها است.[۳۳۰] استفاده از فناوری‌هایی مانند پمپ‌های حرارتی نیز می‌تواند بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها را افزایش دهد.[۳۳۱]

کشاورزی و صنعت

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
با در نظر گرفتن انتشار مستقیم و غیرمستقیم، صنعت بخشی است که بیشترین سهم را در انتشار جهانی دارد. داده‌ها مربوط به سال ۲۰۱۹ و برگرفته از هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم هستند.

کشاورزی و جنگل‌داری با سه چالش هم‌زمان روبه‌رو هستند: محدودکردن انتشار گازهای گلخانه‌ای، جلوگیری از تبدیل بیشتر جنگل‌ها به زمین کشاورزی و پاسخ‌گویی به افزایش تقاضای جهانی برای غذا.[۳۳۲] مجموعه‌ای از اقدامات می‌تواند انتشار ناشی از کشاورزی و جنگل‌داری را نسبت به سطح سال ۲۰۱۰ تا دوسوم کاهش دهد. این اقدامات شامل کاهش رشد تقاضا برای غذا و دیگر محصولات کشاورزی، افزایش بهره‌وری زمین، حفاظت و احیای جنگل‌ها و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از تولیدات کشاورزی است.[۳۳۳]

در سمت تقاضا، یکی از اجزای اصلی کاهش انتشار، سوق‌دادن مردم به‌سمت رژیم گیاهی است.[۳۳۴] حذف تولید دام برای گوشت و لبنیات حدود سه‌چهارم از کل انتشار ناشی از کشاورزی و دیگر کاربری‌های زمین را حذف می‌کند.[۳۳۵] دام‌ها همچنین ۳۷٪ از خشکی‌های بدون یخ زمین را اشغال می‌کنند و خوراک آن‌ها از ۱۲٪ از مساحت زمین که برای کشت محصولات استفاده می‌شود تأمین می‌شود؛ امری که به جنگل‌زدایی و تخریب زمین دامن می‌زند.[۳۳۶]

تولید فولاد و سیمان مسئول حدود ۱۳٪ از انتشار صنعتی کربن دی‌اکسید است. در این صنایع، مواد کربن‌بر مانند کُک و آهک نقشی اساسی در فرایند تولید دارند؛ بنابراین کاهش انتشار کربن دی‌اکسید مستلزم پژوهش دربارهٔ فرایندهای شیمیایی جایگزین است.[۳۳۷] در مواردی که تولید انرژی یا صنایع سنگین با انتشار بالای کربن دی‌اکسید همچنان کربن دی‌اکسید زائد تولید می‌کنند، گاهی می‌توان با استفاده از فناوری، بخش عمدهٔ این گاز را به‌جای رهاکردن در جو جذب و ذخیره کرد.[۳۳۸] این فناوری، جداسازی و ذخیره‌سازی کربن، می‌تواند نقشی مهم اما محدود در کاهش انتشار داشته باشد.[۳۳۸] این فناوری نسبتاً پرهزینه است[۳۳۹] و تاکنون تنها در مقیاسی به کار گرفته شده که حدود ۰٫۱٪ از انتشار سالانهٔ گازهای گلخانه‌ای را حذف می‌کند.[۳۳۸]

حذف دی‌اکسید کربن

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
بیشتر انتشار کربن دی‌اکسید توسط مخازن کربن جذب شده است؛ از جمله از طریق رشد گیاهان، جذب در خاک و جذب توسط اقیانوس‌ها (بودجهٔ جهانی کربن ۲۰۲۰).

می‌توان ظرفیت مخازن طبیعی کربن را افزایش داد تا مقادیر بسیار بیشتری از کربن دی‌اکسید، فراتر از میزان طبیعی، ترسیب شود.[۳۴۰] بازجنگل‌کاری و جنگل‌کاری (ایجاد جنگل در مناطقی که پیش‌تر جنگلی نبوده‌اند) از پیشرفته‌ترین روش‌های ترسیب کربن هستند، هرچند جنگل‌کاری نگرانی‌هایی دربارهٔ امنیت غذایی ایجاد می‌کند.[۳۴۱] کشاورزان می‌توانند با روش‌هایی مانند استفاده از محصولات پوششی زمستانی، کاهش شدت و دفعات خاک‌ورزی و استفاده از کمپوست و کود حیوانی برای اصلاح خاک، ترسیب کربن در خاک را افزایش دهند.[۳۴۲] احیای جنگل‌ها و چشم‌اندازها فواید بسیاری برای اقلیم دارد، از جمله ترسیب گازهای گلخانه‌ای و کاهش انتشار آن‌ها.[۱۳۳] احیا یا بازآفرینی تالاب‌های ساحلی، قطعات مرغزار و علفزارهای دریایی جذب کربن در مواد آلی را افزایش می‌دهد.[۳۴۳][۳۴۴] هنگامی که کربن در خاک یا در مواد آلی مانند درختان ترسیب می‌شود، این خطر وجود دارد که بعداً در نتیجهٔ تغییر کاربری زمین، آتش‌سوزی یا دیگر تغییرات بوم‌سازگان‌ها دوباره در جو آزاد شود.[۳۴۵]

استفاده از زیست‌انرژی همراه با جذب و ذخیرهٔ کربن (بِکس) می‌تواند به انتشار خالص منفی منجر شود، زیرا کربن دی‌اکسید از جو حذف می‌شود.[۳۴۶] همچنان بسیار نامطمئن است که آیا روش‌های حذف دی‌اکسید کربن خواهند توانست نقش بزرگی در محدودکردن گرمایش به ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد ایفا کنند یا نه. تصمیم‌های سیاستی متکی بر حذف دی‌اکسید کربن، خطر فراتر رفتن گرمایش جهانی از اهداف بین‌المللی را افزایش می‌دهند.[۳۴۷]

سازگاری

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

سازگاری «فرایند تطبیق با تغییرات کنونی یا مورد انتظار اقلیم و پیامدهای آن» است.[۳۴۸]: ۵  بدون کاهش بیشتر انتشار، سازگاری نمی‌تواند خطر پیامدهای «شدید، گسترده و برگشت‌ناپذیر» را برطرف کند.[۳۴۹] تغییر اقلیم شدیدتر به سازگاری تحول‌آفرین‌تری نیاز دارد که ممکن است هزینهٔ آن بازدارنده باشد.[۳۵۰] ظرفیت و توانایی انسان برای سازگاری در مناطق و جمعیت‌های مختلف به‌طور نابرابر توزیع شده است و کشورهای در حال توسعه عموماً از ظرفیت کمتری برخوردارند.[۳۵۱] در دو دههٔ نخست سدهٔ بیست‌ویکم، با بهبود دسترسی به پساب‌زدایی پایه و برق، ظرفیت سازگاری در بیشتر کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط افزایش یافت، اما پیشرفت همچنان کند است. بسیاری از کشورها سیاست‌های سازگاری را اجرا کرده‌اند. با این حال، میان منابع مالی موردنیاز و منابع در دسترس شکاف قابل‌توجهی وجود دارد.[۳۵۲]

سازگاری با افزایش سطح آب دریاها شامل دوری از مناطق در معرض خطر، یادگیری زندگی با سیلاب‌های بیشتر و ساخت سازه‌های مهار سیل است. اگر این اقدامات کافی نباشند، ممکن است عقب‌نشینی مدیریت‌شده لازم شود.[۳۵۳] مقابله با آثار خطرناک گرما با موانع اقتصادی روبه‌رو است. پرهیز از کارهای سنگین یا برخورداری از تهویه مطبوع برای همه امکان‌پذیر نیست.[۳۵۴] در کشاورزی، گزینه‌های سازگاری شامل گذار به رژیم‌های غذایی پایدارتر، تنوع‌بخشی، کنترل فرسایش و اصلاح ژنتیکی برای افزایش تحمل در برابر اقلیم در حال تغییر است.[۳۵۵] بیمه امکان تقسیم ریسک را فراهم می‌کند، اما افراد کم‌درآمد اغلب به‌سختی به آن دسترسی دارند.[۳۵۶] آموزش، مهاجرت و سامانه‌های هشدار سریع می‌توانند آسیب‌پذیری اقلیمی را کاهش دهند.[۳۵۷] کاشت مانگرو یا تقویت دیگر پوشش‌های گیاهی ساحلی می‌تواند از شدت اثر توفان‌ها بکاهد.[۳۵۸][۳۵۹]

بوم‌سازگان‌ها با تغییر اقلیم سازگار می‌شوند؛ فرایندی که می‌توان با مداخلهٔ انسانی از آن پشتیبانی کرد. با افزایش پیوستگی میان بوم‌سازگان‌ها، گونه‌ها می‌توانند به مناطقی با شرایط اقلیمی مناسب‌تر مهاجرت کنند. همچنین می‌توان گونه‌ها را به مناطقی که در حال دستیابی به اقلیم مناسب هستند منتقل کرد. حفاظت و احیای مناطق طبیعی و نیمه‌طبیعی به افزایش تاب‌آوری کمک می‌کند و سازگاری بوم‌سازگان‌ها را آسان‌تر می‌سازد. بسیاری از اقداماتی که سازگاری بوم‌سازگان‌ها را تقویت می‌کنند، از طریق سازگاری بر پایه بوم‌سازگان به سازگاری انسان‌ها نیز کمک می‌کنند. برای نمونه، احیای رژیم‌های طبیعی آتش‌سوزی احتمال آتش‌سوزی‌های فاجعه‌بار را کاهش می‌دهد و میزان مواجههٔ انسان‌ها با آن‌ها را کم می‌کند. دادن فضای بیشتر به رودخانه‌ها امکان ذخیرهٔ آب بیشتر در سامانهٔ طبیعی را فراهم می‌کند و خطر سیلاب را کاهش می‌دهد. جنگل احیاشده به‌عنوان مخزن کربن عمل می‌کند، اما کاشت درخت در مناطق نامناسب می‌تواند پیامدهای اقلیمی را تشدید کند.[۳۶۰]

میان سازگاری و کاهش تغییر اقلیم هم‌افزایی‌هایی وجود دارد، اما در عین حال بده‌بستان‌هایی نیز میان آن‌ها دیده می‌شود.[۳۶۱] یکی از نمونه‌های هم‌افزایی، افزایش بهره‌وری غذایی است که هم برای سازگاری و هم برای کاهش تغییر اقلیم منافع زیادی دارد.[۳۶۲] نمونه‌ای از بده‌بستان این است که افزایش استفاده از تهویه مطبوع به مردم امکان می‌دهد بهتر با گرما کنار بیایند، اما تقاضای انرژی را نیز افزایش می‌دهد. نمونهٔ دیگر این است که توسعهٔ شهری متراکم‌تر می‌تواند انتشار ناشی از حمل‌ونقل و ساخت‌وساز را کاهش دهد، اما ممکن است اثر جزیره گرمایی شهری را نیز تشدید کند و مردم را بیشتر در معرض خطرات سلامتی مرتبط با گرما قرار دهد.[۳۶۳]

نمونه‌هایی از روش‌های سازگاری

سیاست‌ها و سیاست‌ورزی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

الگو:Choropleth map کشورهایی که بیشترین آسیب‌پذیری در برابر تغییر اقلیم را دارند، معمولاً تنها مسئول سهم اندکی از انتشار جهانی بوده‌اند. این مسئله پرسش‌هایی را دربارهٔ عدالت و انصاف مطرح می‌کند.[۳۶۴] محدودکردن گرمایش جهانی دستیابی به اهداف سازمان ملل متحد برای سال ۲۰۳۰، مانند ریشه‌کن‌کردن فقر و کاهش نابرابری‌ها، را بسیار آسان‌تر می‌کند. این ارتباط در هدف توسعه پایدار ۱۳ به رسمیت شناخته شده است که هدف آن «اقدام فوری برای مقابله با تغییر اقلیم و پیامدهای آن» است.[۳۶۵] اهداف مربوط به غذا، آب پاک و حفاظت از بوم‌سازگان‌ها با کاهش تغییر اقلیم هم‌افزایی دارند.[۳۶۶]

ژئوپلیتیک تغییر اقلیم پیچیده است. این موضوع اغلب به‌عنوان یک معضل مفت‌سواری مطرح شده است که در آن همهٔ کشورها از اقدامات کاهش انتشارِ انجام‌شده توسط کشورهای دیگر بهره‌مند می‌شوند، اما هر کشور به‌تنهایی ممکن است از گذار خود به یک اقتصاد کم‌کربن زیان ببیند. با این حال، کاهش انتشار گاهی منافع محلی نیز دارد. برای نمونه، منافع حذف تدریجی زغال‌سنگ برای سلامت عمومی و محیط زیست محلی تقریباً در همهٔ مناطق از هزینه‌های آن بیشتر است.[۳۶۷] افزون بر این، واردکنندگان خالص سوخت‌های فسیلی از نظر اقتصادی از گذار به انرژی پاک سود می‌برند، در حالی که صادرکنندگان خالص با دارایی‌های سرگردان روبه‌رو می‌شوند؛ یعنی سوخت‌های فسیلی‌ای که دیگر نمی‌توانند بفروشند.[۳۶۸]

گزینه‌های سیاستی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

طیف گسترده‌ای از سیاست‌ها، مقررات و قوانین برای کاهش انتشار به کار گرفته می‌شوند. تا سال ۲۰۱۹، قیمت کربن حدود ۲۰٪ از انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای را پوشش می‌داد.[۳۶۹] می‌توان برای کربن از طریق مالیات‌های کربن و سامانه‌های تجارت انتشار قیمت تعیین کرد.[۳۷۰] یارانه‌های مستقیم جهانی سوخت‌های فسیلی در سال ۲۰۱۷ به ۳۱۹ میلیارد دلار رسیدند و با احتساب هزینه‌های غیرمستقیم مانند آلودگی هوا، این رقم به ۵٫۲ تریلیون دلار می‌رسید.[۳۷۱] پایان دادن به این یارانه‌ها می‌تواند انتشار جهانی کربن را ۲۸٪ و مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا را ۴۶٪ کاهش دهد.[۳۷۲] پولی که از حذف یارانه‌های سوخت‌های فسیلی صرفه‌جویی می‌شود می‌تواند در عوض برای حمایت از گذار به انرژی پاک به کار رود.[۳۷۳] روش‌های مستقیم‌تر برای کاهش گازهای گلخانه‌ای شامل استانداردهای بهره‌وری وسایل نقلیه، استانداردهای سوخت تجدیدپذیر و مقررات آلودگی هوا برای صنایع سنگین هستند.[۳۷۴] چندین کشور شرکت‌های خدمات عمومی را ملزم کرده‌اند سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق را افزایش دهند.[۳۷۵] یک ائتلاف باز بازارهای الزامی کربن با هدف ایجاد یک سامانهٔ جهانی سقف و تجارت انتشار در کنفرانس کاپ۳۰ (۲۰۲۵) تأسیس شد. بر اساس برخی محاسبات، این سامانه می‌تواند کاهش انتشار را در مقایسه با سیاست‌های کنونی هفت برابر کند، سالانه ۲۰۰ میلیارد دلار برای برنامه‌های انرژی پاک و اجتماعی فراهم آورد و حتی شکاف میان مسیر کنونی انتشار و اهداف توافق پاریس را از میان ببرد.[۳۷۶][۳۷۷][۳۷۸]

عدالت اقلیمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

سیاست‌هایی که از منظر عدالت اقلیمی طراحی می‌شوند، می‌کوشند به مسائل حقوق بشر و نابرابری اجتماعی بپردازند. از دیدگاه حامیان عدالت اقلیمی، هزینه‌های سازگاری با تغییر اقلیم باید توسط کسانی پرداخت شود که بیشترین مسئولیت را در ایجاد تغییر اقلیم داشته‌اند، در حالی که دریافت‌کنندگان این منابع باید کسانی باشند که از پیامدهای آن آسیب می‌بینند. یکی از راه‌های عملی تحقق این رویکرد آن است که کشورهای ثروتمند هزینهٔ سازگاری کشورهای فقیرتر را تأمین کنند.[۳۷۹]

آکسفام دریافت که در سال ۲۰۲۳، ثروتمندترین ۱۰٪ جمعیت جهان مسئول ۵۰٪ از انتشار جهانی بودند، در حالی که ۵۰٪ پایین جمعیت تنها ۸٪ از انتشار را ایجاد کردند.[۳۸۰] میزان تولید انتشار نیز راه دیگری برای سنجش مسئولیت است؛ بر پایهٔ این رویکرد، ۲۱ شرکت بزرگ سوخت فسیلی در فاصلهٔ سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ در مجموع باید ۵٫۴ تریلیون دلار غرامت اقلیمی بپردازند.[۳۸۱] برای دستیابی به گذار عادلانه، افرادی که در بخش سوخت‌های فسیلی کار می‌کنند نیز به مشاغل جایگزین نیاز خواهند داشت و جوامع آن‌ها نیز به سرمایه‌گذاری نیاز دارند.[۳۸۲]

توافق‌های بین‌المللی اقلیمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
از سال ۲۰۰۰، افزایش انتشار کربن دی‌اکسید در چین و دیگر نقاط جهان از میزان انتشار ایالات متحده و اروپا فراتر رفته است.[۳۸۳][۳۸۴]
ایالات متحده به ازای هر نفر، کربن دی‌اکسید را با نرخی بسیار بیشتر از دیگر مناطق عمدهٔ جهان منتشر می‌کند.[۳۸۳][۳۸۵]

تقریباً همهٔ کشورهای جهان عضو کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم (یواِن‌اِف‌سی‌سی‌سی) هستند که در سال ۱۹۹۴ لازم‌الاجرا شد.[۳۸۶] هدف این کنوانسیون جلوگیری از مداخلهٔ خطرناک انسان در سامانهٔ اقلیمی است.[۳۸۷] همان‌گونه که در کنوانسیون آمده است، این هدف مستلزم تثبیت غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو در سطحی است که بوم‌سازگان‌ها بتوانند به‌طور طبیعی با تغییر اقلیم سازگار شوند، تولید غذا به خطر نیفتد و توسعهٔ اقتصادی بتواند ادامه یابد.[۳۸۸] خود کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد دربارهٔ تغییر اقلیم انتشارها را محدود نمی‌کند، بلکه چارچوبی برای پروتکل‌هایی فراهم می‌کند که چنین محدودیت‌هایی را تعیین می‌کنند. از زمان امضای این کنوانسیون، انتشار جهانی افزایش یافته است.[۳۸۹] کنفرانس‌های سالانهٔ آن عرصهٔ مذاکرات جهانی هستند.[۳۹۰]

پیمان کیوتو در سال ۱۹۹۷ دامنهٔ کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد دربارهٔ تغییر اقلیم را گسترش داد و برای بیشتر کشورهای توسعه‌یافته تعهدات الزام‌آور قانونی برای محدودکردن انتشارهایشان تعیین کرد.[۳۹۱] در جریان مذاکرات، گروه ۷۷ (به نمایندگی از کشورهای در حال توسعه) خواستار الزامی شد که بر اساس آن کشورهای توسعه‌یافته در کاهش انتشارهای خود «پیشگام باشند»،[۳۹۲] زیرا کشورهای توسعه‌یافته بیشترین سهم را در انباشت گازهای گلخانه‌ای در جو داشتند. انتشار سرانه نیز همچنان در کشورهای در حال توسعه نسبتاً پایین بود و این کشورها برای پاسخ‌گویی به نیازهای توسعه‌ای خود ناچار بودند انتشار بیشتری داشته باشند.[۳۹۳]

توافق کپنهاگ در سال ۲۰۰۹ به‌دلیل اهداف محدودش به‌طور گسترده ناامیدکننده توصیف شد و کشورهای فقیرتر، از جمله اعضای گروه ۷۷، آن را رد کردند.[۳۹۴] طرف‌های مرتبط با این توافق قصد داشتند افزایش دمای جهانی را به کمتر از ۲ درجهٔ سانتی‌گراد محدود کنند.[۳۹۵] این توافق هدف تأمین سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار برای کشورهای در حال توسعه به‌منظور کاهش تغییر اقلیم و سازگاری تا سال ۲۰۲۰ را تعیین کرد و تأسیس صندوق سبز اقلیم را پیشنهاد داد.[۳۹۶] تا تاریخ ۲۰۲۰، تنها ۸۳٫۳ میلیارد دلار تأمین شده بود. انتظار می‌رفت این هدف تازه در سال ۲۰۲۳ محقق شود.[۳۹۷] در سال ۲۰۱۵، همهٔ کشورهای عضو سازمان ملل متحد دربارهٔ توافق پاریس مذاکره کردند؛ توافقی که هدف آن نگه‌داشتن گرمایش جهانی در سطحی بسیار کمتر از ۲٫۰ درجهٔ سانتی‌گراد است و هدف آرمانی محدودکردن گرمایش به کمتر از ۱٫۵ °C را نیز در بر می‌گیرد.[۳۹۸] این توافق جایگزین پیمان کیوتو شد. برخلاف کیوتو، در توافق پاریس هیچ هدف الزام‌آوری برای میزان انتشار تعیین نشد. در عوض، مجموعه‌ای از رویه‌ها الزام‌آور شد. کشورها باید به‌طور منظم اهدافی هرچه بلندپروازانه‌تر تعیین کنند و هر پنج سال یک‌بار این اهداف را دوباره ارزیابی کنند.[۳۹۹] توافق پاریس بار دیگر تأکید کرد که کشورهای در حال توسعه باید از حمایت مالی برخوردار شوند.[۴۰۰] تا تاریخ اوت ۲۰۲۶، ۱۹۴ کشور و اتحادیهٔ اروپا به این توافق پیوسته یا آن را تصویب کرده‌اند.[۴۰۱]

پیمان مونترال در سال ۱۹۸۷، توافقی بین‌المللی برای توقف تدریجی تولید گازهای تخریب‌کنندهٔ لایهٔ اوزون، مزایایی نیز برای کاهش تغییر اقلیم داشته است.[۴۰۲] چندین گاز تخریب‌کنندهٔ اوزون، مانند کلروفلوئوروکربن‌ها، گازهای گلخانه‌ای نیرومندی هستند؛ بنابراین ممنوعیت تولید و استفاده از آن‌ها ممکن است از افزایش دما به میزان ۰٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد تا ۱٫۰ درجهٔ سانتی‌گراد جلوگیری کرده باشد،[۴۰۳] و همچنین با جلوگیری از آسیب پرتو فرابنفش به پوشش گیاهی، مانع گرمایش بیشتر شده باشد.[۴۰۴] برآورد می‌شود این توافق در مهار انتشار گازهای گلخانه‌ای حتی از پیمان کیوتو که مشخصاً با همین هدف طراحی شده بود مؤثرتر بوده باشد.[۴۰۵] جدیدترین اصلاحیهٔ پیمان مونترال، یعنی اصلاحیه کیگالی در سال ۲۰۱۶، کشورها را متعهد کرد انتشار هیدروفلوئوروکربن‌ها را کاهش دهند؛ موادی که به‌عنوان جایگزین گازهای ممنوع‌شدهٔ تخریب‌کنندهٔ اوزون به کار رفتند و خود نیز گازهای گلخانه‌ای نیرومندی هستند.[۴۰۶] اگر کشورها این اصلاحیه را رعایت کنند، برآورد می‌شود از ۰٫۳ درجهٔ سانتی‌گراد تا ۰٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد گرمایش جلوگیری شود.[۴۰۷]

پاسخ‌های ملی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
انتشار سالانهٔ کربن دی‌اکسید بر پایهٔ منطقه. این نمودار انتشار ناشی از سوخت‌های فسیلی و صنعت را اندازه‌گیری می‌کند. کاربری سرزمین در آن لحاظ نشده است.[۴۰۸]

در سال ۲۰۱۹، مجلس بریتانیا نخستین دولت ملی شد که وضعیت اضطراری اقلیمی اعلام کرد.[۴۰۹] کشورهای دیگر و حوزه‌های قضایی نیز از آن پیروی کردند.[۴۱۰] در همان سال، پارلمان اروپا نیز «وضعیت اضطراری اقلیمی و زیست‌محیطی» اعلام کرد.[۴۱۱] کمیسیون اروپا پیمان سبز اروپایی را با هدف دستیابی اتحادیهٔ اروپا به خنثی‌بودن کربنی تا سال ۲۰۵۰ ارائه کرد.[۴۱۲] در سال ۲۰۲۱، کمیسیون اروپا بستهٔ قانونی «آماده برای ۵۵» را منتشر کرد که شامل دستورالعمل‌هایی برای صنعت خودروسازی بود؛ از سال ۲۰۳۵، همهٔ خودروهای جدید عرضه‌شده در بازار اروپا باید وسایل نقلیهٔ بدون آلایندگی باشند.[۴۱۳]

کشورهای بزرگ آسیایی نیز تعهدات مشابهی داده‌اند: کرهٔ جنوبی و ژاپن متعهد شده‌اند تا سال ۲۰۵۰ و چین تا سال ۲۰۶۰ به خنثی‌بودن کربنی برسند.[۴۱۴] اگرچه هند مشوق‌های قدرتمندی برای انرژی‌های تجدیدپذیر دارد، برنامهٔ گسترش چشمگیر استفاده از زغال‌سنگ را نیز دنبال می‌کند.[۴۱۵] ویتنام از معدود کشورهای به‌سرعت در حال توسعه و وابسته به زغال‌سنگ است که متعهد شده‌اند تولید برق از زغال‌سنگ بدون فناوری کاهش انتشار را تا دههٔ ۲۰۴۰ یا در نخستین زمان ممکن پس از آن به‌تدریج کنار بگذارند.[۴۱۶]

تا سال ۲۰۲۱، بر پایهٔ اطلاعات ۴۸ برنامهٔ ملی اقلیمی که نمایندهٔ ۴۰٪ از طرف‌های توافق پاریس بودند، برآورد شد که مجموع انتشار گازهای گلخانه‌ای در مقایسه با سطح سال ۲۰۱۰ تنها ۰٫۵٪ کمتر خواهد بود؛ رقمی بسیار پایین‌تر از اهداف کاهش ۴۵٪ و ۲۵٪ که برای محدودکردن گرمایش جهانی به‌ترتیب به ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و ۲ درجهٔ سانتی‌گراد لازم‌اند.[۴۱۷]

جامعه و فرهنگ

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

انکار و کژاطلاعات

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
با گلچین‌کردن داده‌های مربوط به بازه‌های زمانی کوتاه، به‌نادرستی ادعا شده است که دمای جهانی افزایش نمی‌یابد. خطوط روند آبی بازه‌های کوتاهی را نشان می‌دهند که روندهای بلندمدت گرمایش (خطوط روند قرمز) را پنهان می‌کنند. مستطیل آبی با نقطه‌های آبی، به‌اصطلاح وقفهٔ گرمایش جهانی را نشان می‌دهد.[۴۱۸]

بحث عمومی دربارهٔ تغییر اقلیم به‌شدت تحت تأثیر انکار تغییر اقلیم و کژاطلاعات قرار گرفته است؛ پدیده‌ای که ابتدا در ایالات متحده پدیدار شد و سپس به کشورهای دیگر، به‌ویژه کانادا و استرالیا، گسترش یافت. منشأ آن شرکت‌های سوخت فسیلی، گروه‌های صنعتی، اندیشکده‌های محافظه‌کار و دانشمندان مخالف جریان غالب بود.[۴۱۹] مانند صنعت دخانیات، راهبرد اصلی این گروه‌ها ایجاد تردید دربارهٔ داده‌ها و نتایج علمی مرتبط با تغییر اقلیم بوده است.[۴۲۰] افرادی که بدون دلیل موجه دربارهٔ تغییر اقلیم تردید دارند گاهی «شکاکان» تغییر اقلیم نامیده می‌شوند، هرچند اصطلاح‌های «مخالفان» یا «انکارکنندگان» دقیق‌تر هستند.[۴۲۱]

انکار تغییر اقلیم شکل‌های مختلفی دارد: برخی اصل وقوع گرمایش را انکار می‌کنند، برخی گرمایش را می‌پذیرند اما آن را به عوامل طبیعی نسبت می‌دهند و برخی دیگر پیامدهای منفی تغییر اقلیم را کم‌اهمیت جلوه می‌دهند.[۴۲۲] ایجاد عدم قطعیت دربارهٔ علم بعدها به شکل یک مناقشه ساختگی درآمد؛ یعنی ایجاد این باور که در جامعهٔ علمی دربارهٔ تغییر اقلیم عدم قطعیت چشمگیری وجود دارد تا تغییر سیاست‌ها به تأخیر بیفتد.[۴۲۳] راهبردهای ترویج این دیدگاه‌ها شامل انتقاد از نهادهای علمی[۴۲۴] و زیر سؤال بردن انگیزه‌های دانشمندان به‌صورت فردی است.[۴۲۲] اتاق پژواک متشکل از وبلاگ‌ها و رسانه‌های انکارکنندهٔ تغییر اقلیم نیز به تشدید سوءبرداشت دربارهٔ تغییر اقلیم دامن زده است.[۴۲۵]

آگاهی و افکار عمومی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
مردم میزان اجماع علمی دربارهٔ نقش انسان در ایجاد تغییر اقلیم را به‌طور قابل‌توجهی کمتر از واقع برآورد می‌کنند (داده‌های سال ۲۰۲۲).[۴۲۶] پژوهش‌های انجام‌شده از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱[۴۲۷][۵][۴۲۸] نشان دادند که میزان اجماع علمی بین ۹۸٫۷ تا ۱۰۰٪ است.

تغییر اقلیم در اواخر دههٔ ۱۹۸۰ توجه افکار عمومی در سطح بین‌المللی را به خود جلب کرد.[۴۲۹] به‌دلیل پوشش رسانه‌ای در اوایل دههٔ ۱۹۹۰، مردم اغلب تغییر اقلیم را با دیگر مسائل زیست‌محیطی مانند تخریب لایهٔ اوزون اشتباه می‌گرفتند.[۴۳۰] در فرهنگ عامه، فیلم داستان اقلیمی پس‌فردا (۲۰۰۴) و مستند ال گور با عنوان یک حقیقت ناراحت‌کننده (۲۰۰۶) بر تغییر اقلیم تمرکز داشتند.[۴۲۹]

از نظر میزان نگرانی عمومی دربارهٔ تغییر اقلیم و نیز میزان درک آن، تفاوت‌های چشمگیری میان مناطق، جنسیت‌ها، گروه‌های سنی و گرایش‌های سیاسی وجود دارد. افراد دارای تحصیلات بالاتر و در برخی کشورها زنان و جوانان، بیشتر احتمال داشت تغییر اقلیم را تهدیدی جدی بدانند.[۴۳۱] کتاب‌های درسی زیست‌شناسی دانشگاهی در دههٔ ۲۰۱۰ در مقایسه با دههٔ پیش از آن محتوای کمتری دربارهٔ تغییر اقلیم داشتند و تأکید آن‌ها بر راه‌حل‌ها نیز کاهش یافته بود.[۴۳۲] در بسیاری از کشورها شکاف‌های حزبی نیز وجود دارد،[۴۳۳] و کشورهایی که انتشار CO2 بالایی دارند معمولاً نگرانی کمتری نشان می‌دهند.[۴۳۴] دیدگاه‌ها دربارهٔ علل تغییر اقلیم میان کشورها تفاوت زیادی دارند.[۴۳۵] پوشش رسانه‌ای مرتبط با اعتراض‌ها هم بر نگرش عمومی و هم بر این‌که کدام جنبه‌های تغییر اقلیم مورد توجه قرار گیرند اثر گذاشته است.[۴۳۶] سطوح بالاتر نگرانی با حمایت عمومی بیشتر از سیاست‌های مقابله با تغییر اقلیم همراه است.[۴۳۷] نگرانی عمومی در گذر زمان افزایش یافته است،[۴۳۸] و در سال ۲۰۲۱، اکثریت شهروندان در ۳۰ کشور نگرانی زیادی دربارهٔ تغییر اقلیم ابراز کردند یا آن را یک وضعیت اضطراری جهانی دانستند.[۴۳۹] یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۴ در ۱۲۵ کشور نشان داد که ۸۹٪ از جمعیت جهان خواستار تشدید اقدامات سیاسی بودند، اما به‌طور نظام‌مند میزان تمایل دیگران به اقدام را کمتر از واقع برآورد می‌کردند.[۲۵][۲۶]

جنبش اقلیمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

اعتراض‌های اقلیمی از رهبران سیاسی می‌خواهند برای جلوگیری از تغییر اقلیم اقدام کنند. این اعتراض‌ها می‌توانند به شکل تظاهرات عمومی، خروج سرمایه از سوخت‌های فسیلی، طرح دعوی قضایی و دیگر فعالیت‌ها باشند.[۴۴۰][۴۴۱] از اعتراض‌های شاخص می‌توان به فراخوان جمعه‌ها برای آینده اشاره کرد. در این ابتکار، جوانان سراسر جهان از سال ۲۰۱۸ با الهام از کنشگر سوئدی و نوجوان آن زمان، گرتا تونبرگ، روزهای جمعه به مدرسه نرفته و اعتراض کرده‌اند.[۴۴۲] گروه‌هایی مانند شورش علیه انقراض نیز با اقدام‌های گستردهٔ نافرمانی مدنی و ایجاد اختلال در جاده‌ها و حمل‌ونقل عمومی اعتراض کرده‌اند.[۴۴۳]

دادخواهی به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان ابزاری برای تقویت اقدام اقلیمی از سوی نهادهای عمومی و شرکت‌ها به کار می‌رود. کنشگران همچنین دعاوی‌ای علیه دولت‌ها مطرح می‌کنند و از آن‌ها می‌خواهند اقدامات بلندپروازانه‌ای انجام دهند یا قوانین موجود دربارهٔ تغییر اقلیم را اجرا کنند.[۴۴۴] دعاوی علیه شرکت‌های سوخت فسیلی عموماً با هدف دریافت غرامت بابت زیان و آسیب مطرح می‌شوند.[۴۴۵] در ۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، دیوان بین‌المللی دادگستری سازمان ملل متحد نظر مشورتی خود را صادر کرد و صراحتاً گفت که دولت‌ها موظف‌اند برای متوقف‌کردن تغییر اقلیم اقدام کنند و اگر از انجام این وظیفه کوتاهی کنند، دیگر دولت‌ها می‌توانند علیه آن‌ها طرح دعوی کنند. این تعهد شامل اجرای تعهدات آن‌ها در توافق‌های بین‌المللی‌ای است که عضو آن‌ها هستند، مانند توافق اقلیمی پاریس ۲۰۱۵.[۴۴۶][۴۴۷][۴۴۸]

تاریخ

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

کشفیات اولیه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
یونیس نیوتن فوت در سال ۱۸۵۶ اثر به‌دام‌اندازی گرما توسط دی‌اکسید کربن را نشان داد و پیامدهای آن را برای کرهٔ زمین پیش‌بینی کرد.[۴۴۹] (در آن زمان دی‌اکسید کربن «گاز اسید کربنیک» نامیده می‌شد)

دانشمندان سدهٔ نوزدهم، مانند الکساندر فون هومبولت، آغاز به پیش‌بینی اثرات تغییر اقلیم کردند.[۴۵۰][۴۵۱][۴۵۲][۴۵۳] در دههٔ ۱۸۲۰، ژوزف فوریه اثر گلخانه‌ای را برای توضیح این موضوع پیشنهاد کرد که چرا دمای زمین از مقداری که تنها با انرژی دریافتی از خورشید قابل توضیح است بالاتر است. جو زمین برای نور خورشید شفاف است، بنابراین نور خورشید به سطح زمین می‌رسد و در آنجا به گرما تبدیل می‌شود. با این حال، جو در برابر گرمای تابش‌شده از سطح زمین شفاف نیست و بخشی از این گرما را به دام می‌اندازد که در نتیجه سیاره را گرم می‌کند.[۴۵۴] در سال ۱۸۵۶، یونیس نیوتن فوت نشان داد که اثر گرم‌کنندگی خورشید در هوای دارای بخار آب بیشتر از هوای خشک است و این اثر در حضور دی‌اکسید کربن (کربن دی‌اکسید) حتی بیشتر می‌شود. او در مقالهٔ «شرایط مؤثر بر گرمای پرتوهای خورشید» نتیجه گرفت که «جَوی از آن گاز، دمای بالایی به زمین ما می‌بخشد».[۴۵۵][۴۵۶]

این مقالهٔ سال ۱۹۱۲ به‌اختصار اثر گلخانه‌ای و این موضوع را توضیح می‌دهد که چگونه سوزاندن زغال‌سنگ با تولید دی‌اکسید کربن موجب گرمایش جهانی و تغییر اقلیم می‌شود.[۴۵۷]

از سال ۱۸۵۹،[۴۵۸] جان تیندال نشان داد که نیتروژن و اکسیژن، که در مجموع ۹۹٪ از هوای خشک را تشکیل می‌دهند، در برابر گرمای تابشی شفاف هستند. با این حال، بخار آب و گازهایی مانند متان و دی‌اکسید کربن گرمای تابشی را جذب می‌کنند و آن را دوباره در جو می‌تابانند. تیندال پیشنهاد کرد که تغییر در غلظت این گازها ممکن است در گذشته موجب تغییرات اقلیمی، از جمله عصرهای یخبندان، شده باشد.[۴۵۹]

سوانته آرنیوس خاطرنشان کرد که میزان بخار آب در هوا پیوسته تغییر می‌کند، اما غلظت کربن دی‌اکسید در هوا تحت تأثیر فرایندهای زمین‌شناختی بلندمدت قرار دارد. گرمایش ناشی از افزایش میزان کربن دی‌اکسید باعث افزایش مقدار بخار آب می‌شود و در یک چرخهٔ بازخورد مثبت، گرمایش را تشدید می‌کند. او در سال ۱۸۹۶ نخستین مدل اقلیمی از این نوع را منتشر کرد و پیش‌بینی کرد که نصف‌شدن میزان کربن دی‌اکسید می‌تواند موجب افت دما و آغاز یک عصر یخبندان شود. آرنیوس افزایش دمای مورد انتظار در اثر دو برابر شدن کربن دی‌اکسید را حدود ۵ تا ۶ درجهٔ سانتی‌گراد محاسبه کرد.[۴۶۰] دیگر دانشمندان در ابتدا تردید داشتند و معتقد بودند اثر گلخانه‌ای به حالت اشباع رسیده است، به‌طوری که افزودن کربن دی‌اکسید بیشتر تفاوتی ایجاد نمی‌کند و اقلیم خودتنظیم‌گر است.[۴۶۱] از سال ۱۹۳۸، گای استوارت کالندر شواهدی منتشر کرد که نشان می‌داد اقلیم در حال گرم‌شدن و میزان کربن دی‌اکسید در حال افزایش است،[۴۶۲] اما محاسبات او نیز با همان مخالفت‌ها روبه‌رو شد.[۴۶۱]

شکل‌گیری اجماع علمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
اجماع علمی دربارهٔ علت: پژوهش‌های دانشگاهی دربارهٔ میزان توافق علمی میان متخصصان اقلیم بر سر گرمایش جهانی ناشی از فعالیت‌های انسانی (۲۰۱۰–۲۰۱۵) نشان می‌دهند که میزان اجماع با سطح تخصص در علوم اقلیمی همبستگی دارد.[۴۶۳] یک پژوهش در سال ۲۰۱۹ میزان اجماع علمی را ۱۰۰٪ برآورد کرد،[۴۲۷] و پژوهشی در سال ۲۰۲۱ نتیجه گرفت که میزان اجماع از ۹۹٪ فراتر رفته است.[۵] پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۱ نشان داد که ۹۸٫۷٪ از متخصصان اقلیم گفته‌اند زمین عمدتاً به‌دلیل فعالیت‌های انسانی در حال گرم‌شدن است.[۴۲۸]

در دههٔ ۱۹۵۰، گیلبرت پلاس یک مدل رایانه‌ای دقیق ساخت که لایه‌های مختلف جو و طیف فروسرخ را در بر می‌گرفت. این مدل پیش‌بینی کرد که افزایش میزان کربن دی‌اکسید موجب گرمایش خواهد شد. تقریباً در همان زمان، هانس زوس شواهدی یافت که نشان می‌داد میزان کربن دی‌اکسید در حال افزایش است و راجر ریول نشان داد که اقیانوس‌ها این افزایش را جذب نخواهند کرد. این دو دانشمند سپس به چارلز دیوید کیلینگ کمک کردند تا ثبت پیوستهٔ این افزایش را آغاز کند؛ ثبت‌هایی که به «منحنی کیلینگ» معروف شدند[۴۶۱] و بخشی از تحقیقات علمی ادامه‌دار در دههٔ ۱۹۶۰ دربارهٔ احتمال نقش انسان در گرمایش جهانی بودند.[۴۶۴] پژوهش‌هایی مانند شورای ملی پژوهش در گزارش چارنی سال ۱۹۷۹، درستی مدل‌های اقلیمی‌ای را تأیید کردند که گرمایش چشمگیری را پیش‌بینی می‌کردند.[۴۶۵] نقش انسان در گرمایش جهانی مشاهده‌شده و خطرات گرمایش مهارنشده در شهادت جیمز هانسن در سال ۱۹۸۸ در برابر یکی از کمیته‌های مجلس سنای ایالات متحده آمریکا به‌طور عمومی مطرح شد.[۴۶۶]

تقریباً اجماع علمی کاملی وجود دارد که اقلیم در حال گرم‌شدن است و این گرمایش ناشی از فعالیت‌های انسانی است.[۵] هیچ نهاد علمی معتبر در سطح ملی یا بین‌المللی با این دیدگاه مخالفت نمی‌کند.[۴۶۷] تا سال ۲۰۱۹، میزان توافق در متون علمی جدید به بیش از ۹۹٪ رسیده بود.[۴۲۷][۵] گزارش ارزیابی سال ۲۰۲۱ هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم اعلام کرد که این موضوع «بی‌ابهام» است که تغییر اقلیم ناشی از فعالیت‌های انسانی است.[۵] همچنین اجماع بیشتری شکل گرفته است که برای محافظت از مردم در برابر پیامدهای تغییر اقلیم باید اقدام شود. آکادمی‌های ملی علوم از رهبران جهان خواسته‌اند انتشار جهانی را کاهش دهند.[۴۶۸]

تحولات اخیر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

نسبت‌شناسی رویدادهای شدید (ای‌ای‌ای)، که با نام علم نسبت‌شناسی نیز شناخته می‌شود، در دهه‌های نخست سدهٔ بیست‌ویکم توسعه یافت.[۴۶۹] نسبت‌شناسی رویدادهای شدید از مدل‌های اقلیمی برای شناسایی و اندازه‌گیری نقش تغییر اقلیم ناشی از فعالیت‌های انسانی در فراوانی، شدت، مدت و پیامدهای رویدادهای شدید آب‌وهوایی مشخص استفاده می‌کند.[۴۷۰][۴۷۱] نتایج مطالعات نسبت‌شناسی به دانشمندان و روزنامه‌نگاران اجازه می‌دهد گزاره‌هایی از این دست بیان کنند: «تغییر اقلیم ناشی از فعالیت‌های انسانی احتمال وقوع این رویداد آب‌وهوایی را دست‌کم n برابر کرده است» یا «این موج گرما در مقایسه با جهانی بدون گرمایش جهانی، m درجه گرم‌تر شده است» یا «وقوع این رویداد بدون تغییر اقلیم عملاً ناممکن بود».[۴۷۲]

افزایش توان رایانشی در دههٔ ۲۰۰۰ و پیشرفت‌های مفهومی در اوایل تا میانهٔ دههٔ ۲۰۱۰[۴۷۳] به علم نسبت‌شناسی امکان داد آثار تغییر اقلیم بر برخی رویدادها را با اطمینان بالایی شناسایی کند.[۴۶۹] دانشمندان از روش‌های نسبت‌شناسی و شبیه‌سازی‌های اقلیمی‌ای استفاده می‌کنند که پیش‌تر تحت داوری همتا قرار گرفته‌اند؛ امری که امکان می‌دهد «مطالعات نسبت‌شناسی سریع» پس از رویدادهای آب‌وهوایی در بازهٔ زمانی یک «چرخهٔ خبری» منتشر شوند.[۴۷۳]

منابع

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ "GISS Surface Temperature Analysis (v4)". NASA. Retrieved 12 January 2024.
  2. ↑ IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers 2021, SPM-7
  3. ↑ Sources for data and graphic:
  4. ↑ Forster et al. 2026, p. 3889: "For the 2016–2025 decade average, observed warming relative to 1850–1900 was 1.26 [1.13 to 1.36] °C, of which 1.24 [1.0 to 1.5] °C was human-induced."
  5. 1 2 3 4 5 6 Lynas, Mark; Houlton, Benjamin Z.; Perry, Simon (19 October 2021). "Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature". Environmental Research Letters. 16 (11): 114005. Bibcode:2021ERL....16k4005L. doi:10.1088/1748-9326/ac2966.
  6. 1 2 Our World in Data, 18 September 2020
  7. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. 67: "Concentrations of کربن دی‌اکسید, methane (CH
    4    ), and nitrous oxide (N
    2    O    ) have increased to levels unprecedented in at least 800,000 years, and there is high confidence that current کربن دی‌اکسید concentrations have not been experienced for at least 2 million years."
  8. ↑
    • IPCC AR6 WG2 SPM 2022, p. 9: "Observed increases in areas burned by wildfires have been attributed to human-induced climate change in some regions (medium to high confidence)"
  9. ↑ IPCC SROCC 2019, p. 16: "Over the last decades, global warming has led to widespread shrinking of the cryosphere, with mass loss from ice sheets and glaciers (very high confidence), reductions in snow cover (high confidence) and Arctic sea ice extent and thickness (very high confidence), and increased permafrost temperature (very high confidence)."
  10. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch11 2021, p. 1517
  11. ↑ EPA (19 January 2017). "Climate Impacts on Ecosystems". Archived from the original on 27 January 2018. Retrieved 5 February 2019. Mountain and arctic ecosystems and species are particularly sensitive to climate change... As ocean temperatures warm and the acidity of the ocean increases, bleaching and coral die-offs are likely to become more frequent.
  12. ↑ IPCC SR15 Ch1 2018, p. 64: "Sustained net zero anthropogenic emissions of کربن دی‌اکسید and declining net anthropogenic non-کربن دی‌اکسید radiative forcing over a multi-decade period would halt anthropogenic global warming over that period, although it would not halt sea level rise or many other aspects of climate system adjustment."
  13. ↑ "Consequences of climate change". climate.ec.europa.eu (in English). European Commission. Retrieved 10 April 2025.
  14. ↑
  15. 1 2 WHO, Nov 2023
  16. ↑ IPCC AR6 WG2 SPM 2022, p. 19
  17. ↑
    • IPCC AR6 WG2 SPM 2022, pp. 21–26
    • IPCC AR6 WG2 Ch16 2022, p. 2504
    • IPCC AR6 SYR SPM 2023, pp. 8–9: "Effectiveness15 of adaptation in reducing climate risks16 is documented for specific contexts, sectors and regions (high confidence) … Soft limits to adaptation are currently being experienced by small-scale farmers and households along some low-lying coastal areas (medium confidence) resulting from financial, governance, institutional and policy constraints (high confidence). Some tropical, coastal, polar and mountain ecosystems have reached hard adaptation limits (high confidence). Adaptation does not prevent all losses and damages, even with effective adaptation and before reaching soft and hard limits (high confidence)."
  18. ↑ Tietjen, Bethany (2 November 2022). "Loss and damage: Who is responsible when climate change harms the world's poorest countries?". The Conversation. Retrieved 30 August 2023.
  19. ↑ "Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability". IPCC. 27 February 2022. Retrieved 30 August 2023.
  20. Ivanova, Irina (June 2, 2022). "California is rationing water amid its worst drought in 1,200 years". سی‌بی‌اس نیوز.
  21. ↑ "2024 – a second record-breaking year, following the exceptional 2023". برنامه کوپرنیک. 10 January 2025. Retrieved 10 January 2025.
  22. ↑ Carrington, Damian (10 January 2025). "Hottest year on record sent planet past 1.5C of heating for first time in 2024". The Guardian. Retrieved 10 January 2025.
  23. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. 71
  24. 1 2 United Nations Environment Programme 2024, p. XVIII: "The full implementation and continuation of the level of mitigation effort implied by unconditional or conditional NDC scenarios lower these projections to 2.8 °C (range: 1.9–3.7) and 2.6 °C (range: 1.9–3.6), respectively. All with at least a 66 per cent chance."
  25. 1 2 Carrington, Damian (22 April 2025). "'Spiral of silence': climate action is very popular, so why don't people realise it?". The Guardian. Retrieved 22 April 2025.
  26. 1 2 Andre, Peter; Boneva, Teodora; Chopra, Felix; Falk, Armin (9 February 2024). "Globally representative evidence on the actual and perceived support for climate action". Nature Climate Change. 14 (3): 253–259. Bibcode:2024NatCC..14..253A. doi:10.1038/s41558-024-01925-3.
  27. ↑ United Nations Environment Programme 2024, p. XV: "As at 1 June 2024, 101 parties representing 107 countries and covering approximately 82 per cent of global GHG emissions had adopted net-zero pledges either in law (28 parties), in a policy document such as an NDC or a long-term strategy (56 parties), or in an announcement by a high-level government official (17 parties)."
  28. ↑
  29. ↑ IPCC AR6 WG3 Technical Summary 2022, p. 84: "Stringent emissions reductions at the level required for 2°C or 1.5°C are achieved through the increased electrification of buildings, transport, and industry, consequently all pathways entail increased electricity generation (high confidence)."
  30. ↑
  31. ↑ Duarte, C.M.; Delgado-Huertas, A.; et al. (17 January 2025). "Carbon burial in sediments below seaweed farms matches that of Blue Carbon habitats". Nature Climate Change. 15 (2): 180–187. Bibcode:2025NatCC..15..180D. doi:10.1038/s41558-024-02238-1.
  32. ↑ Winfield, E.; Ostoja, S. (2020). "Climate-Smart Agriculture: Soil Health & Carbon Farming [Factsheet]". USDA California Climate Hub. Retrieved 13 August 2025.
  33. 1 2 NASA, 5 December 2008.
  34. ↑ NASA, 7 July 2020
  35. ↑ Shaftel 2016: " 'Climate change' and 'global warming' are often used interchangeably but have distinct meanings.  ... Global warming refers to the upward temperature trend across the entire Earth since the early 20th century ... Climate change refers to a broad range of global phenomena ...[which] include the increased temperature trends described by global warming."
  36. ↑ Associated Press, 22 September 2015: "The terms global warming and climate change can be used interchangeably. Climate change is more accurate scientifically to describe the various effects of greenhouse gases on the world because it includes extreme weather, storms and changes in rainfall patterns, ocean acidification and sea level".
  37. ↑ IPCC AR5 SYR Glossary 2014, p. 120: "Climate change refers to a change in the state of the climate that can be identified (e.g. , by using statistical tests) by changes in the mean and/or the variability of its properties and that persists for an extended period, typically decades or longer. Climate change may be due to natural internal processes or external forcings such as modulations of the solar cycles, volcanic eruptions and persistent anthropogenic changes in the composition of the atmosphere or in land use."
  38. ↑ Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), ed. (2023), "Annex VII: Glossary", Climate Change 2021 – The Physical Science Basis: Working Group I Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022, ISBN 978-1-00-915788-9, retrieved 2026-01-22
  39. ↑ Broecker, Wallace S. (8 August 1975). "Climatic Change: Are We on the Brink of a Pronounced Global Warming?". Science. 189 (4201): 460–463. Bibcode:1975Sci...189..460B. doi:10.1126/science.189.4201.460. JSTOR 1740491. PMID 17781884.
  40. ↑ Weart "The Public and Climate Change: The Summer of 1988", "News reporters gave only a little attention ...".
  41. ↑ Joo et al. 2015.
  42. ↑ Hodder & Martin 2009
  43. ↑ BBC Science Focus Magazine, 3 February 2020
  44. ↑ Neukom et al. 2019b.
  45. ↑ "Global Annual Mean Surface Air Temperature Change". ناسا. Retrieved 23 February 2020.
  46. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch2 2021, pp. 294, 296.
  47. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch2 2021, p. 366.
  48. ↑ Marcott, S. A.; Shakun, J. D.; Clark, P. U.; Mix, A. C. (2013). "A reconstruction of regional and global temperature for the past 11,300 years". Science. 339 (6124): 1198–1201. Bibcode:2013Sci...339.1198M. doi:10.1126/science.1228026. PMID 23471405.
  49. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch2 2021, p. 296.
  50. ↑ IPCC AR5 WG1 Ch5 2013, p. 386
  51. ↑ Neukom et al. 2019a
  52. ↑ IPCC SR15 Ch1 2018, p. 57: "This report adopts the 51-year reference period, 1850–1900 inclusive, assessed as an approximation of pre-industrial levels in AR5 ... Temperatures rose by 0.0 °C–0.2 °C from 1720–1800 to 1850–1900"
  53. ↑ Hawkins et al. 2017, p. 1844
  54. ↑ "Mean Monthly Temperature Records Across the Globe / Timeseries of Global Land and Ocean Areas at Record Levels for September from 1951–2023". NCEI.NOAA.gov. National Centers for Environmental Information (NCEI) of the National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). September 2023. Archived from the original on 14 October 2023. (change "202309" in URL to see years other than 2023, and months other than 09=September)
  55. ↑ Top 700 meters: Lindsey, Rebecca; Dahlman, Luann (6 September 2023). "Climate Change: Ocean Heat Content". climate.gov. National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA).{{cite web}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده) ● Top 2000 meters: "Ocean Warming / Latest Measurement: December 2022 / 345 (± 2) zettajoules since 1955". NASA.gov. National Aeronautics and Space Administration. Archived from the original on 20 October 2023.
  56. ↑ IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers 2013, pp. 4–5: "Global-scale observations from the instrumental era began in the mid-19th century for temperature and other variables ... the period 1880 to 2012 ... multiple independently produced datasets exist."
  57. ↑ "Global 'Sunscreen' Has Likely Thinned, Report NASA Scientists". ناسا. 15 March 2007.
  58. 1 2 3 Quaas, Johannes; Jia, Hailing; Smith, Chris; Albright, Anna Lea; Aas, Wenche; Bellouin, Nicolas; Boucher, Olivier; Doutriaux-Boucher, Marie; Forster, Piers M.; Grosvenor, Daniel; Jenkins, Stuart; Klimont, Zbigniew; Loeb, Norman G.; Ma, Xiaoyan; Naik, Vaishali; Paulot, Fabien; Stier, Philip; Wild, Martin; Myhre, Gunnar; Schulz, Michael (21 September 2022). "Robust evidence for reversal of the trend in aerosol effective climate forcing". Atmospheric Chemistry and Physics. 22 (18): 12221–12239. Bibcode:2022ACP....2212221Q. doi:10.5194/acp-22-12221-2022. hdl:20.500.11850/572791.
  59. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. 43
  60. ↑ IPCC SR15 Ch1 2018, p. 81.
  61. ↑ Forster et al. 2026, p. 3889
  62. ↑ Samset, B. H.; Fuglestvedt, J. S.; Lund, M. T. (7 July 2020). "Delayed emergence of a global temperature response after emission mitigation". Nature Communications. 11 (1): 3261. Bibcode:2020NatCo..11.3261S. doi:10.1038/s41467-020-17001-1. hdl:11250/2771093. PMC 7341748. PMID 32636367. At the time of writing, that translated into 2035–2045, where the delay was mostly due to the impacts of the around 0.2 °C of natural, interannual variability of global mean surface air temperature
  63. ↑ Seip, Knut L.; Grøn, ø.; Wang, H. (31 August 2023). "Global lead-lag changes between climate variability series coincide with major phase shifts in the Pacific decadal oscillation". Theoretical and Applied Climatology (in English). 154 (3–4): 1137–1149. Bibcode:2023ThApC.154.1137S. doi:10.1007/s00704-023-04617-8. hdl:11250/3088837.
  64. ↑ Yao, Shuai-Lei; Huang, Gang; Wu, Ren-Guang; Qu, Xia (January 2016). "The global warming hiatus—a natural product of interactions of a secular warming trend and a multi-decadal oscillation". Theoretical and Applied Climatology (in English). 123 (1–2): 349–360. Bibcode:2016ThApC.123..349Y. doi:10.1007/s00704-014-1358-x.
  65. ↑ Xie, Shang-Ping; Kosaka, Yu (June 2017). "What Caused the Global Surface Warming Hiatus of 1998–2013?". Current Climate Change Reports (in English). 3 (2): 128–140. Bibcode:2017CCCR....3..128X. doi:10.1007/s40641-017-0063-0.
  66. ↑ Tollefson, Jeff (10 January 2025). "Earth breaches 1.5 °C climate limit for the first time: what does it mean?". Nature. 637 (8047): 769–770. Bibcode:2025Natur.637..769T. doi:10.1038/d41586-025-00010-9. PMID 39794429.
  67. ↑ "Summary for Policymakers". Climate Change 2021 – the Physical Science Basis. 2023. pp. 3–32. doi:10.1017/9781009157896.001. ISBN 978-1-00-915789-6.
  68. ↑ McGrath, Matt (17 May 2023). "Global warming set to break key 1.5C limit for first time". بی‌بی‌سی نیوز. Retrieved 31 January 2024. The researchers stress that temperatures would have to stay at or above 1.5C for 20 years to be able to say the Paris agreement threshold had been passed.
  69. ↑ Kennedy et al. 2010, p. S26. Figure 2.5.
  70. ↑ Loeb et al. 2021.
  71. ↑ "Global Warming". آزمایشگاه پیش‌رانش جت. 3 June 2010. Retrieved 11 September 2020. Satellite measurements show warming in the troposphere but cooling in the stratosphere. This vertical pattern is consistent with global warming due to increasing greenhouse gases but inconsistent with warming from natural causes.
  72. ↑ Kennedy et al. 2010, pp. S26, S59–S60
  73. ↑ USGCRP Chapter 1 2017, p. 35
  74. ↑ IPCC AR6 WG2 2022, pp. 257–260
  75. ↑ IPCC SRCCL Summary for Policymakers 2019, p. 7
  76. ↑ Sutton, Dong & Gregory 2007.
  77. ↑ "Climate Change: Ocean Heat Content". Noaa Climate.gov. NOAA. 2018. Archived from the original on 12 February 2019. Retrieved 20 February 2019.
  78. ↑ IPCC AR5 WG1 Ch3 2013, p. 257: "Ocean warming dominates the global energy change inventory. Warming of the ocean accounts for about 93% of the increase in the Earth's energy inventory between 1971 and 2010 (high confidence), with warming of the upper (0 to 700 m) ocean accounting for about 64% of the total.
  79. ↑ von Schuckman, K.; Cheng, L.; Palmer, M. D.; Hansen, J.; et al. (7 September 2020). "Heat stored in the Earth system: where does the energy go?". Earth System Science Data. 12 (3): 2013–2041. Bibcode:2020ESSD...12.2013V. doi:10.5194/essd-12-2013-2020. hdl:20.500.11850/443809.
  80. ↑ NOAA, 10 July 2011.
  81. 1 2 United States Environmental Protection Agency 2016, p. 5: "Black carbon that is deposited on snow and ice darkens those surfaces and decreases their reflectivity (albedo). This is known as the snow/ice albedo effect. This effect results in the increased absorption of radiation that accelerates melting."
  82. ↑ "Arctic warming three times faster than the planet, report warns". فیز دات ارگ (in English). 20 May 2021. Retrieved 6 October 2022.
  83. ↑ Rantanen, Mika; Karpechko, Alexey Yu; Lipponen, Antti; Nordling, Kalle; Hyvärinen, Otto; Ruosteenoja, Kimmo; Vihma, Timo; Laaksonen, Ari (11 August 2022). "The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979". Communications Earth & Environment. 3 (1): 168. Bibcode:2022ComEE...3..168R. doi:10.1038/s43247-022-00498-3. hdl:11250/3115996.
  84. ↑ Liu, Wei; Fedorov, Alexey V.; Xie, Shang-Ping; Hu, Shineng (26 June 2020). "Climate impacts of a weakened Atlantic Meridional Overturning Circulation in a warming climate". Science Advances. 6 (26) eaaz4876. Bibcode:2020SciA....6.4876L. doi:10.1126/sciadv.aaz4876. PMC 7319730. PMID 32637596.
  85. 1 2 Pearce, Fred (18 April 2023). "New Research Sparks Concerns That Ocean Circulation Will Collapse" (in English). Retrieved 3 February 2024.
  86. ↑ Lee, Sang-Ki; Lumpkin, Rick; Gomez, Fabian; Yeager, Stephen; Lopez, Hosmay; Takglis, Filippos; Dong, Shenfu; Aguiar, Wilton; Kim, Dongmin; Baringer, Molly (13 March 2023). "Human-induced changes in the global meridional overturning circulation are emerging from the Southern Ocean". Communications Earth & Environment. 4 (1): 69. Bibcode:2023ComEE...4...69L. doi:10.1038/s43247-023-00727-3.
  87. ↑ "NOAA Scientists Detect a Reshaping of the Meridional Overturning Circulation in the Southern Ocean". اداره ملی اقیانوسی و جوی. 29 March 2023.
  88. ↑ Schuur, Edward A. G.; Abbott, Benjamin W.; Commane, Roisin; Ernakovich, Jessica; Euskirchen, Eugenie; Hugelius, Gustaf; Grosse, Guido; Jones, Miriam; Koven, Charlie; Leshyk, Victor; Lawrence, David; Loranty, Michael M.; Mauritz, Marguerite; Olefeldt, David; Natali, Susan; Rodenhizer, Heidi; Salmon, Verity; Schädel, Christina; Strauss, Jens; Treat, Claire; Turetsky, Merritt (2022). "Permafrost and Climate Change: Carbon Cycle Feedbacks From the Warming Arctic". Annual Review of Environment and Resources. 47: 343–371. Bibcode:2022ARER...47..343S. doi:10.1146/annurev-environ-012220-011847. Medium-range estimates of Arctic carbon emissions could result from moderate climate emission mitigation policies that keep global warming below 3 °C (e.g. , RCP4.5). This global warming level most closely matches country emissions reduction pledges made for the Paris Climate Agreement...
  89. ↑ Phiddian, Ellen (5 April 2022). "Explainer: IPCC Scenarios". Cosmos. Retrieved 30 September 2023. "The IPCC doesn't make projections about which of these scenarios is more likely, but other researchers and modellers can. فرهنگستان علوم استرالیا، for instance, released a report last year stating that our current emissions trajectory had us headed for a 3 °C warmer world, roughly in line with the middle scenario. Climate Action Tracker predicts 2.5 to 2.9 °C of warming based on current policies and action, with pledges and government agreements taking this to 2.1 °C.
  90. ↑ WMO 2024b, p. 2.
  91. ↑ "Climate Change 2021 – The Physical Science Basis" (PDF). Intergovernmental Panel on Climate Change. 7 August 2021. IPCC AR6 WGI. Archived (PDF) from the original on 5 April 2024.
  92. ↑ IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers 2021, p. SPM-17
  93. ↑ Meinshausen, Malte; Smith, S. J.; Calvin, K.; Daniel, J. S.; Kainuma, M. L. T.; Lamarque, J-F.; Matsumoto, K.; Montzka, S. A.; Raper, S. C. B.; Riahi, K.; Thomson, A.; Velders, G. J. M.; van Vuuren, D.P. P. (2011). "The RCP greenhouse gas concentrations and their extensions from 1765 to 2300". Climatic Change (in English). 109 (1–2): 213–241. Bibcode:2011ClCh..109..213M. doi:10.1007/s10584-011-0156-z.
  94. ↑ Lyon, Christopher; Saupe, Erin E.; Smith, Christopher J.; Hill, Daniel J.; Beckerman, Andrew P.; Stringer, Lindsay C.; Marchant, Robert; McKay, James; Burke, Ariane; O'Higgins, Paul; Dunhill, Alexander M.; Allen, Bethany J.; Riel-Salvatore, Julien; Aze, Tracy (2021). "Climate change research and action must look beyond 2100". Global Change Biology (in English). 28 (2): 349–361. doi:10.1111/gcb.15871. hdl:20.500.11850/521222. PMID 34558764.
  95. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, pp. 43–44
  96. ↑ Rogelj et al. 2019
  97. ↑ United Nations Environment Programme 2024, pp. XI, XVII.
  98. ↑ Brown, Patrick T.; Li, Wenhong; Xie, Shang-Ping (27 January 2015). "Regions of significant influence on unforced global mean surface air temperature variability in climate models: Origin of global temperature variability". Journal of Geophysical Research: Atmospheres. 120 (2): 480–494. doi:10.1002/2014JD022576. hdl:10161/9564.
  99. ↑ Trenberth, Kevin E.; Fasullo, John T. (December 2013). "An apparent hiatus in global warming?". Earth's Future. 1 (1): 19–32. Bibcode:2013EaFut...1...19T. doi:10.1002/2013EF000165.
  100. ↑ National Research Council 2012, p. 9
  101. ↑ IPCC AR5 WG1 Ch10 2013, p. 916.
  102. ↑ Knutson 2017, p. 443; IPCC AR5 WG1 Ch10 2013, pp. 875–876
  103. 1 2 USGCRP 2009, p. 20.
  104. ↑ IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers 2021, p. 7
  105. ↑ NASA. "The Causes of Climate Change". Climate Change: Vital Signs of the Planet. Archived from the original on 8 May 2019. Retrieved 8 May 2019.
  106. ↑ Ozone acts as a greenhouse gas in the lowest layer of the atmosphere, the تروپوسفر (as opposed to the stratospheric لایه ازون). Wang, Shugart & Lerdau 2017
  107. ↑ Schmidt et al. 2010; USGCRP Climate Science Supplement 2014, p. 742
  108. ↑ IPCC AR4 WG1 Ch1 2007, FAQ1.1: "To emit 240 W m−2, a surface would have to have a temperature of around −19 °C. This is much colder than the conditions that actually exist at the Earth's surface (the global mean surface temperature is about 14 °C).
  109. ↑ ACS. "What Is the Greenhouse Effect?". Archived from the original on 26 May 2019. Retrieved 26 May 2019.
  110. ↑ The Guardian, 19 February 2020.
  111. ↑ WMO 2024a, p. 2.
  112. ↑ The Cenozoic CO2 Proxy Integration Project (CenCOPIP) Consortium 2023.
  113. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. TS-35.
  114. ↑ References for Global Carbon Budget chart updated through 2024:
    • For carbon entries: "Home ›The Data Hub 2025 ›The Latest GCB Data (2025)". Global Carbon Budget. Click "Global Carbon Budget v2025" to download Excel xlsx file. Multiply these carbon entries by 3.664 to arrive at carbon dioxide figures. Contains land use data only since 1959; see OWID references for complete data:
    • For carbon dioxide entries for other industry, flaring, cement, gas, oil, and coal: Ritchie, Hannah; Rosado, Pablo; Roser, Max (23 June 2020). "CO₂ emissions by fuel". Our World in Data (OWID). Download data from chosen chart, "CO₂ emissions by fuel or industry type, World".
    • For carbon dioxide entries for land use: "Annual CO₂ emissions from land-use change". Our World in Data (OWID). Select "Line", choose "Download", select "Data", click "Download displayed data".
  115. ↑ IPCC AR6 WG3 Summary for Policymakers 2022, Figure SPM.1.
  116. ↑ Olivier & Peters 2019, p. 17
  117. ↑ Our World in Data, 18 September 2020; EPA 2020: "Greenhouse gas emissions from industry primarily come from burning fossil fuels for energy, as well as greenhouse gas emissions from certain chemical reactions necessary to produce goods from raw materials."
  118. ↑ "Redox, extraction of iron and transition metals". Hot air (oxygen) reacts with the coke (carbon) to produce carbon dioxide and heat energy to heat up the furnace. Removing impurities: The calcium carbonate in the limestone thermally decomposes to form calcium oxide. calcium carbonate → calcium oxide + carbon dioxide
  119. ↑ Kvande 2014: "Carbon dioxide gas is formed at the anode, as the carbon anode is consumed upon reaction of carbon with the oxygen ions from the alumina (Al
    2    O
    3    ). Formation of carbon dioxide is unavoidable as long as carbon anodes are used, and it is of great concern because کربن دی‌اکسید is a greenhouse gas."
  120. ↑ EPA 2020
  121. ↑ Global Methane Initiative 2020: "Estimated Global Anthropogenic Methane Emissions by Source, 2020: Enteric fermentation (27%), Manure Management (3%), Coal Mining (9%), پسماند جامد شهری (11%), Oil & Gas (۲۴٪), فاضلاب (۷٪), Rice Cultivation (7%)."
  122. ↑ EPA 2019: "Agricultural activities, such as fertilizer use, are the primary source of N
    2    O     emissions."
  123. ↑ Davidson 2009: "2.0% of manure nitrogen and 2.5% of fertilizer nitrogen was converted to nitrous oxide between 1860 and 2005; these percentage contributions explain the entire pattern of increasing nitrous oxide concentrations over this period."
  124. ↑ "Understanding methane emissions". International Energy Agency.
  125. 1 2 Riebeek, Holli (16 June 2011). "The Carbon Cycle". Earth Observatory. NASA. Archived from the original on 5 March 2016. Retrieved 5 April 2018.
  126. ↑ IPCC SRCCL Summary for Policymakers 2019, p. 10
  127. ↑ IPCC SROCC Ch5 2019, p. 450.
  128. ↑ Weisse, Mikaela; Goldman, Elizabeth (April 2026). "Indicators of Forest Extent / Forest Loss /". World Resources Institute (WRI). Archived from the original on 30 April 2026. Chart in section titled "Annual rates of global tree cover loss have risen since 2000".
  129. ↑ Ritchie & Roser 2018
  130. ↑ The Sustainability Consortium, 13 September 2018; UN FAO 2016, p. 18.
  131. ↑ IPCC SRCCL Summary for Policymakers 2019, p. 18
  132. ↑ Curtis et al. 2018
  133. 1 2 3 Garrett, L.; Lévite, H.; Besacier, C.; Alekseeva, N.; Duchelle, M. (2022). The key role of forest and landscape restoration in climate action. Rome: FAO. doi:10.4060/cc2510en. ISBN 978-92-5-137044-5.
  134. 1 2 World Resources Institute, 8 December 2019
  135. ↑ IPCC SRCCL Ch2 2019, p. 172: "The global biophysical cooling alone has been estimated by a larger range of climate models and is −0.10 ± 0.14 °C; it ranges from −0.57 °C to +0.06 °C ... This cooling is essentially dominated by increases in surface albedo: historical land cover changes have generally led to a dominant brightening of land."
  136. ↑ Haywood 2016, p. 456; McNeill 2017; Samset et al. 2018.
  137. ↑ IPCC AR5 WG1 Ch2 2013, p. 183.
  138. ↑ He et al. 2018; Storelvmo et al. 2016
  139. ↑ "Aerosol pollution has caused decades of global dimming". اتحادیه ژئوفیزیک آمریکا. 18 February 2021. Archived from the original on 27 March 2023. Retrieved 18 December 2023.
  140. ↑ Monroe, Robert (20 January 2023). "Increased Atmospheric Dust has Masked Power of Greenhouse Gases to Warm Planet | Scripps Institution of Oceanography". scripps.ucsd.edu (in English). Retrieved 8 November 2024.
  141. ↑ Wild et al. 2005; Storelvmo et al. 2016; Samset et al. 2018.
  142. ↑ Twomey 1977.
  143. ↑ Albrecht 1989.
  144. 1 2 3 USGCRP Chapter 2 2017, p. 78.
  145. ↑ "A review of black carbon in snow and ice and its impact on the cryosphere". Earth-Science Reviews (in American English). 210. 2020-11-01. doi:10.1016/j.ear (inactive 8 August 2026). ISSN 0012-8252. Archived from the original on 2024-02-16.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:doi غیرفعال از اوت 2026 (رده)
  146. ↑ Ramanathan & Carmichael 2008
  147. ↑ RIVM 2016.
  148. ↑ Sand et al. 2015
  149. ↑ "IMO 2020 – cutting sulphur oxide emissions". imo.org.
  150. ↑ Carbon Brief, 3 July 2023
  151. ↑ "Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I – Chapter 3: Detection and Attribution of Climate Change". science2017.globalchange.gov. U.S. Global Change Research Program (USGCRP): 1–470. 2017. Archived from the original on 23 September 2019. Adapted directly from Fig. 3.3.
  152. ↑ Wuebbles, D. J.; Fahey, D. W.; Hibbard, K. A.; Deangelo, B.; Doherty, S.; Hayhoe, K.; Horton, R.; Kossin, J. P.; Taylor, P. C.; Waple, A. M.; Yohe, C. P. (23 November 2018). "Climate Science Special Report / Fourth National Climate Assessment (NCA4), Volume I /Executive Summary / Highlights of the Findings of the U.S. Global Change Research Program Climate Science Special Report". globalchange.gov. U.S. Global Change Research Program: 1–470. doi:10.7930/J0DJ5CTG (inactive 23 May 2026). Archived from the original on 14 June 2019.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:doi غیرفعال از مه 2026 (رده)
  153. ↑ National Academies 2008, p. 6
  154. ↑ "Is the Sun causing global warming?". Climate Change: Vital Signs of the Planet. 18 September 2014. Archived from the original on 5 May 2019. Retrieved 10 May 2019.
  155. ↑ IPCC AR4 WG1 Ch9 2007, pp. 702–703; Randel et al. 2009.
  156. 1 2 USGCRP Chapter 2 2017, p. 79
  157. ↑ Fischer & Aiuppa 2020.
  158. ↑ "Thermodynamics: Albedo". NSIDC. Archived from the original on 11 October 2017. Retrieved 10 October 2017.
  159. ↑ Milman, Oliver (10 September 2026). "Climate 'feedback loops' could worsen global warming by 30%, study finds" – via The Guardian.
  160. ↑ "The study of Earth as an integrated system". Vitals Signs of the Planet. Earth Science Communications Team at NASA's Jet Propulsion Laboratory / California Institute of Technology. 2013. Archived from the original on 26 February 2019.
  161. 1 2 USGCRP Chapter 2 2017, pp. 89–91.
  162. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. 58: "The net effect of changes in clouds in response to global warming is to amplify human-induced warming, that is, the net cloud feedback is positive (high confidence)"
  163. ↑ USGCRP Chapter 2 2017, pp. 89–90.
  164. ↑ IPCC AR5 WG1 2013, p. 14
  165. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. 93: "Feedback processes are expected to become more positive overall (more amplifying of global surface temperature changes) on multi-decadal time scales as the spatial pattern of surface warming evolves and global surface temperature increases."
  166. ↑ Williams, Ceppi & Katavouta 2020.
  167. ↑ NASA, 28 May 2013.
  168. ↑ Cohen et al. 2014.
  169. 1 2 Turetsky et al. 2019
  170. ↑ Climate.gov, 23 June 2022: "Carbon cycle experts estimate that natural "sinks"—processes that remove carbon from the atmosphere—on land and in the ocean absorbed the equivalent of about half of the carbon dioxide we emitted each year in the 2011–2020 decade."
  171. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. TS-122, Box TS.5, Figure 1
  172. ↑ Melillo et al. 2017: Our first-order estimate of a warming-induced loss of 190 Pg of soil carbon over the 21st century is equivalent to the past two decades of carbon emissions from fossil fuel burning.
  173. ↑ IPCC SRCCL Ch2 2019, pp. 133, 144.
  174. ↑ USGCRP Chapter 2 2017, pp. 93–95.
  175. ↑ Liu, Y.; Moore, J. K.; Primeau, F.; Wang, W. L. (22 December 2022). "Reduced CO2 uptake and growing nutrient sequestration from slowing overturning circulation". Nature Climate Change. 13: 83–90. doi:10.1038/s41558-022-01555-7. OSTI 2242376.
  176. ↑ IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, pp. 58, 59: "Clouds remain the largest contribution to overall uncertainty in climate feedbacks."
  177. ↑ Wolff et al. 2015: "the nature and magnitude of these feedbacks are the principal cause of uncertainty in the response of Earth's climate (over multi-decadal and longer periods) to a particular emissions scenario or greenhouse gas concentration pathway."
  178. ↑ IPCC AR5 SYR Glossary 2014, p. 120.
  179. ↑ Carbon Brief, 15 January 2018, "What are the different types of climate models?"
  180. ↑ Wolff et al. 2015
  181. ↑ Carbon Brief, 15 January 2018, "Who does climate modelling around the world?"
  182. ↑ Carbon Brief, 15 January 2018, "What is a climate model?"
  183. ↑ IPCC AR4 WG1 Ch8 2007, FAQ 8.1.
  184. ↑ Stroeve et al. 2007; National Geographic, 13 August 2019
  185. ↑ Liepert & Previdi 2009.
  186. ↑ Rahmstorf et al. 2007; Mitchum et al. 2018
  187. ↑ USGCRP Chapter 15 2017.
  188. ↑ Hébert, R.; Herzschuh, U.; Laepple, T. (31 October 2022). "Millennial-scale climate variability over land overprinted by ocean temperature fluctuations". نیچر ژئوساینس. 15 (1): 899–905. Bibcode:2022NatGe..15..899H. doi:10.1038/s41561-022-01056-4. PMC 7614181. PMID 36817575.
  189. ↑ Carbon Brief, 15 January 2018, "What are the inputs and outputs for a climate model?"
  190. ↑ Matthews et al. 2009
  191. ↑ Carbon Brief, 19 April 2018; Meinshausen 2019, p. 462.
  192. ↑ Giguere, Otto; Tanenenbaum, Vahlbert (30 May 2025). "Climate Change and the Escalation of Global Extreme Heat: Assessing and Addressing the Risks" (PDF). Climate Central, Red Cross Red Crescent Climate Centre, and World Weather Attribution. Archived (PDF) from the original on 31 May 2025. Click on "Download the data", and in spreadsheet choose "Countries and territories" tab at bottom to view raw data
  193. ↑ Hansen et al. 2016; Smithsonian, 26 June 2016.
  194. ↑ USGCRP Chapter 15 2017, p. 415.
  195. ↑ Scientific American, 29 April 2014; Burke & Stott 2017.
  196. ↑ Liu, Fei; Wang, Bin; Ouyang, Yu; Wang, Hui; Qiao, Shaobo; Chen, Guosen; Dong, Wenjie (19 April 2022). "Intraseasonal variability of global land monsoon precipitation and its recent trend". npj Climate and Atmospheric Science (in English). 5 (1): 30. Bibcode:2022npCAS...5...30L. doi:10.1038/s41612-022-00253-7. ISSN 2397-3722.
  197. ↑ USGCRP Chapter 9 2017, p. 260.
  198. ↑ Studholme, Joshua; Fedorov, Alexey V.; Gulev, Sergey K.; Emanuel, Kerry; Hodges, Kevin (29 December 2021). "Poleward expansion of tropical cyclone latitudes in warming climates". نیچر ژئوساینس. 15: 14–28. doi:10.1038/s41561-021-00859-1.
  199. ↑ "Hurricanes and Climate Change". Center for Climate and Energy Solutions. 10 July 2020.
  200. ↑ NOAA 2017.
  201. ↑ WMO 2024a, p. 6.
  202. ↑ IPCC AR6 WG2 2022, p. 1302
  203. ↑ DeConto & Pollard 2016
  204. ↑ Bamber et al. 2019.
  205. ↑ Zhang et al. 2008
  206. ↑ IPCC SROCC Summary for Policymakers 2019, p. 18
  207. ↑ Doney et al. 2009.
  208. ↑ Deutsch et al. 2011
  209. ↑ IPCC SROCC Ch5 2019, p. 510; "Climate Change and Harmful Algal Blooms". EPA. 5 September 2013. Retrieved 11 September 2020.
  210. ↑ "Tipping Elements – big risks in the Earth System". Potsdam Institute for Climate Impact Research. Retrieved 31 January 2024.
  211. 1 2 3 Armstrong McKay, David I.; Staal, Arie; Abrams, Jesse F.; Winkelmann, Ricarda; Sakschewski, Boris; Loriani, Sina; Fetzer, Ingo; Cornell, Sarah E.; Rockström, Johan; Lenton, Timothy M. (9 September 2022). "Exceeding 1.5 °C global warming could trigger multiple climate tipping points". Science. 377 (6611) eabn7950. doi:10.1126/science.abn7950. hdl:10871/131584. PMID 36074831.
  212. ↑ IPCC SR15 Ch3 2018, p. 283.
  213. ↑ Carbon Brief, 10 February 2020
  214. ↑ Bochow, Nils; Poltronieri, Anna; Robinson, Alexander; Montoya, Marisa; Rypdal, Martin; Boers, Niklas (18 October 2023). "Overshooting the critical threshold for the Greenland ice sheet". Nature. 622 (7983): 528–536. Bibcode:2023Natur.622..528B. doi:10.1038/s41586-023-06503-9. PMC 10584691. PMID 37853149.
  215. ↑ Ditlevsen, Peter; Ditlevsen, Susanne (25 July 2023). "Warning of a forthcoming collapse of the Atlantic meridional overturning circulation". Nature Communications (in English). 14 (1): 4254. arXiv:2304.09160. Bibcode:2023NatCo..14.4254D. doi:10.1038/s41467-023-39810-w. PMC 10368695. PMID 37491344.
  216. ↑ IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers 2021, p. 21
  217. ↑ IPCC AR5 WG1 Ch12 2013, pp. 88–89, FAQ 12.3
  218. ↑ Smith et al. 2009; Levermann et al. 2013
  219. ↑ IPCC AR5 WG1 Ch12 2013, p. 1112.
  220. ↑ Oschlies, Andreas (16 April 2021). "A committed fourfold increase in ocean oxygen loss". Nature Communications. 12 (1) 2307. Bibcode:2021NatCo..12.2307O. doi:10.1038/s41467-021-22584-4. PMC 8052459. PMID 33863893.
  221. ↑ Lau, Sally C. Y.; Wilson, Nerida G.; Golledge, Nicholas R.; Naish, Tim R.; Watts, Phillip C.; Silva, Catarina N. S.; Cooke, Ira R.; Allcock, A. Louise; Mark, Felix C.; Linse, Katrin (21 December 2023). "Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial". Science. 382 (6677): 1384–1389. Bibcode:2023Sci...382.1384L. doi:10.1126/science.ade0664. PMID 38127761.
  222. ↑ Naughten, Kaitlin A.; Holland, Paul R.; De Rydt, Jan (23 October 2023). "Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century". Nature Climate Change. 13 (11): 1222–1228. Bibcode:2023NatCC..13.1222N. doi:10.1038/s41558-023-01818-x.
  223. ↑ IPCC SR15 Ch3 2018, p. 218.
  224. ↑ Martins, Paulo Mateus; Anderson, Marti J.; Sweatman, Winston L.; Punnett, Andrew J. (9 April 2024). "Significant shifts in latitudinal optima of North American birds". مقالات آکادمی ملی علوم ایالات متحده آمریکا (in English). 121 (15) e2307525121. Bibcode:2024PNAS..12107525M. doi:10.1073/pnas.2307525121. ISSN 0027-8424. PMC 11009622. PMID 38557189.
  225. ↑ IPCC SRCCL Ch2 2019, p. 133.
  226. ↑ Deng, Yuanhong; Li, Xiaoyan; Shi, Fangzhong; Hu, Xia (December 2021). "Woody plant encroachment enhanced global vegetation greening and ecosystem water-use efficiency". Global Ecology and Biogeography. 30 (12): 2337–2353. Bibcode:2021GloEB..30.2337D. doi:10.1111/geb.13386.
  227. ↑ IPCC SRCCL Summary for Policymakers 2019, p. 7; Zeng & Yoon 2009.
  228. ↑ Turner et al. 2020, p. 1.
  229. ↑ Urban 2015.
  230. ↑ Poloczanska et al. 2013; Lenoir et al. 2020
  231. ↑ Smale et al. 2019
  232. ↑ IPCC SROCC Summary for Policymakers 2019, p. 13.
  233. ↑ IPCC SROCC Ch5 2019, p. 510
  234. ↑ IPCC SROCC Ch5 2019, p. 451.
  235. ↑ Azevedo-Schmidt, Lauren; Meineke, Emily K.; Currano, Ellen D. (18 October 2022). "Insect herbivory within modern forests is greater than fossil localities". مقالات آکادمی ملی علوم ایالات متحده آمریکا (in English). 119 (42) e2202852119. Bibcode:2022PNAS..11902852A. doi:10.1073/pnas.2202852119. ISSN 0027-8424. PMC 9586316. PMID 36215482.
  236. ↑ "Coral Reef Risk Outlook". اداره ملی اقیانوسی و جوی. 2 January 2012. Retrieved 4 April 2020. At present, local human activities, coupled with past thermal stress, threaten an estimated 75 percent of the world's reefs. By 2030, estimates predict more than 90% of the world's reefs will be threatened by local human activities, warming, and acidification, with nearly 60% facing high, very high, or critical threat levels.
  237. ↑ Carbon Brief, 7 January 2020.
  238. ↑ IPCC AR5 WG2 Ch28 2014, p. 1596: "Within 50 to 70 years, loss of hunting habitats may lead to elimination of polar bears from seasonally ice-covered areas, where two-thirds of their world population currently live."
  239. ↑ "What a changing climate means for Rocky Mountain National Park". سازمان پارک‌های ملی. Retrieved 9 April 2020.
  240. ↑ IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers 2021, p. SPM-23, Fig. SPM.6
  241. ↑ Lenton, Timothy M.; Xu, Chi; Abrams, Jesse F.; Ghadiali, Ashish; Loriani, Sina; Sakschewski, Boris; Zimm, Caroline; Ebi, Kristie L.; Dunn, Robert R.; Svenning, Jens-Christian; Scheffer, Marten (2023). "Quantifying the human cost of global warming". Nature Sustainability. 6 (10): 1237–1247. Bibcode:2023NatSu...6.1237L. doi:10.1038/s41893-023-01132-6. hdl:10871/132650.
  242. ↑ IPCC AR5 WG2 Ch18 2014, pp. 983, 1008
  243. ↑ IPCC AR5 WG2 Ch19 2014, p. 1077.
  244. ↑ IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers 2014, p. 8, SPM 2
  245. ↑ IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers 2014, p. 13, SPM 2.3
  246. 1 2 Romanello 2023
  247. 1 2 3 Ebi et al. 2018
  248. 1 2 3 Romanello 2022
  249. 1 2 3 4 5 IPCC AR6 WG2 SPM 2022, p. 9
  250. ↑ World Economic Forum 2024, p. 4
  251. 1 2 Carbon Brief, 19 June 2017
  252. ↑ Mora et al. 2017
  253. ↑ IPCC AR6 WG2 Ch6 2022, p. 988
  254. ↑ The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture 2025 (in English). FAO. 2025. doi:10.4060/cd7488en. ISBN 978-92-5-140285-6.  این مقاله دربردارنده متونی از اثر محتوای آزاد است لیسانس تحت CC BY 4.0 License statement/permission on Wikimedia Commons. نوشته گرفته شده از برای یادگیری در مورد چگونگی افزودن لیسانس باز نوشته به مقالات ویکی‌پدیا، می‌توانید این صفحه را ببینید. برای اطلاع دربارهٔ بهره‌بری دوباره از نوشته‌های ویکی‌پدیا، می‌توانید شرایط استفاده از آن را ببینید.
  255. ↑ World Economic Forum 2024, p. 24
  256. ↑ IPCC AR6 WG2 Ch5 2022, p. 748
  257. ↑ IPCC AR6 WG2 Technical Summary 2022, p. 63
  258. ↑ DeFries et al. 2019, p. 3; Krogstrup & Oman 2019, p. 10.
  259. 1 2 Women's leadership and gender equality in climate action and disaster risk reduction in Africa − A call for action. Accra: FAO & The African Risk Capacity (ARC) Group. 2021. doi:10.4060/cb7431en. ISBN 978-92-5-135234-2.
  260. ↑ IPCC AR5 WG2 Ch13 2014, pp. 796–797
  261. ↑ IPCC AR6 WG2 2022, p. 725
  262. ↑ Hallegatte et al. 2016, p. 12.
  263. ↑ IPCC AR5 WG2 Ch13 2014, p. 796.
  264. ↑ Grabe, Grose and Dutt, 2014; FAO, 2011; FAO, 2021a; Fisher and Carr, 2015; IPCC, 2014; Resurrección et al. , 2019; UNDRR, 2019; Yeboah et al. , 2019.
  265. ↑ "Climate Change | United Nations For Indigenous Peoples". United Nations Department of Economic and Social Affairs. Retrieved 29 April 2022.
  266. ↑ Mach et al. 2019.
  267. 1 2 The status of women in agrifood systems – Overview (PDF). Rome: FAO. 2023. doi:10.4060/cc5060en.  این مقاله دربردارنده متونی از اثر محتوای آزاد است لیسانس تحت CC BY-SA 3.0 License statement/permission on Wikimedia Commons. نوشته گرفته شده از برای یادگیری در مورد چگونگی افزودن لیسانس باز نوشته به مقالات ویکی‌پدیا، می‌توانید این صفحه را ببینید. برای اطلاع دربارهٔ بهره‌بری دوباره از نوشته‌های ویکی‌پدیا، می‌توانید شرایط استفاده از آن را ببینید.
  268. ↑ "Climate shocks threaten $2.3 trillion global sports economy, study warns". CNA (in English). Retrieved 2026-02-28.
  269. ↑ IPCC SROCC Ch4 2019, p. 328.
  270. ↑ UNHCR 2011, p. 3.
  271. ↑ Matthews 2018, p. 399.
  272. ↑ Balsari, Dresser & Leaning 2020
  273. ↑ Cattaneo et al. 2019; IPCC AR6 WG2 2022, pp. 15, 53
  274. ↑ Flavell 2014, p. 38; Kaczan & Orgill-Meyer 2020
  275. ↑ Serdeczny et al. 2016.
  276. ↑ IPCC SRCCL Ch5 2019, pp. 439, 464.
  277. ↑ اداره ملی اقیانوسی و جوی. "What is nuisance flooding?". Retrieved April 8, 2020.
  278. ↑ Kabir et al. 2016.
  279. ↑ Vautard et al. 2020.
  280. ↑ IPCC AR5 SYR Glossary 2014, p. 125.
  281. ↑ IPCC SR15 Summary for Policymakers 2018, p. 12
  282. ↑ IPCC SR15 Summary for Policymakers 2018, p. 15
  283. ↑ United Nations Environment Programme 2019, p. XX
  284. ↑ United Nations Environment Programme 2024, pp. 33, 34.
  285. ↑ IPCC AR6 WG3 Ch3 2022, p. 300: "The global benefits of pathways limiting warming to 2 °C (>67%) outweigh global mitigation costs over the 21st century, if aggregated economic impacts of climate change are at the moderate to high end of the assessed range, and a weight consistent with economic theory is given to economic impacts over the long term. This holds true even without accounting for benefits in other sustainable development dimensions or nonmarket damages from climate change (medium confidence)."
  286. ↑ IPCC SR15 Ch2 2018, p. 109.
  287. ↑ Teske, ed. 2019, p. xxiii.
  288. ↑ World Resources Institute, 8 August 2019
  289. ↑ IPCC SR15 Ch3 2018, p. 266: "Where reforestation is the restoration of natural ecosystems, it benefits both carbon sequestration and conservation of biodiversity and ecosystem services."
  290. ↑ Bui et al. 2018, p. 1068; IPCC SR15 Summary for Policymakers 2018, p. 17
  291. ↑ IPCC SR15 2018, p. 34; IPCC SR15 Summary for Policymakers 2018, p. 17
  292. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch5 2021, p. 768
  293. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch4 2021, p. 619
  294. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch4 2021, p. 624
  295. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch4 2021, p. 629
  296. 1 2 IPCC AR6 WG3 Ch14 2022, p. 1494
  297. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch4 2021, p. 625
  298. ↑ IPCC AR6 WG1 Ch4 2021, pp. 625–627
  299. ↑ Friedlingstein et al. 2019
  300. ↑ "GCB 2025". Global Carbon Budget. 2026. Archived from the original on 8 February 2026. GCB links to downloadable data at "Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category". CICERO Center for International Climate Research. 2026. Archived from the original on 1 March 2026.
  301. 1 2 United Nations Environment Programme 2019, p. 46; Vox, 20 September 2019; Sepulveda, Nestor A.; Jenkins, Jesse D.; De Sisternes, Fernando J.; Lester, Richard K. (2018). "The Role of Firm Low-Carbon Electricity Resources in Deep Decarbonization of Power Generation". Joule. 2 (11): 2403–2420. Bibcode:2018Joule...2.2403S. doi:10.1016/j.joule.2018.08.006.
  302. ↑ IEA World Energy Outlook 2023, pp. 18
  303. ↑ REN21 2020, p. 32, Fig.1.
  304. ↑ IEA World Energy Outlook 2023, pp. 18, 26
  305. ↑ "Record Growth in Renewables, but Progress Needs to be Equitable". IRENA. 27 March 2024.
  306. ↑ IEA 2021, p. 57, Fig 2.5; Teske et al. 2019, p. 180, Table 8.1
  307. ↑ Our World in Data-Why did renewables become so cheap so fast?; IEA – Projected Costs of Generating Electricity 2020
  308. ↑ "IPCC Working Group III report: Mitigation of Climate Change". Intergovernmental Panel on Climate Change. 4 April 2022. Retrieved 19 January 2024.
  309. ↑ IPCC SR15 Ch2 2018, p. 131, Figure 2.15
  310. ↑ Teske 2019, pp. 409–410.
  311. ↑ United Nations Environment Programme 2019, p. XXIII, Table ES.3; Teske, ed. 2019, p. xxvii, Fig.5.
  312. 1 2 IPCC SR15 Ch2 2018, pp. 142–144; United Nations Environment Programme 2019, Table ES.3 & p. 49
  313. ↑ "Transport emissions". Climate action. کمیسیون اروپا. 2016. Archived from the original on 10 October 2021. Retrieved 2 January 2022.
  314. ↑ IPCC AR5 WG3 Ch9 2014, p. 697; NREL 2017, pp. vi, 12
  315. ↑ Berrill et al. 2016.
  316. ↑ IPCC SR15 Ch4 2018, pp. 324–325.
  317. ↑ Gill, Matthew; Livens, Francis; Peakman, Aiden. "Nuclear Fission". In Letcher (2020), pp. 147–149.
  318. ↑ Horvath, Akos; Rachlew, Elisabeth (January 2016). "Nuclear power in the 21st century: Challenges and possibilities". Ambio. 45 (Suppl 1): S38–49. Bibcode:2016Ambio..45S..38H. doi:10.1007/s13280-015-0732-y. ISSN 1654-7209. PMC 4678124. PMID 26667059.
  319. ↑ "Hydropower". iea.org. آژانس بین‌المللی انرژی. Retrieved 12 October 2020. Hydropower generation is estimated to have increased by over 2% in 2019 owing to continued recovery from drought in Latin America as well as strong capacity expansion and good water availability in China (...) capacity expansion has been losing speed. This downward trend is expected to continue, due mainly to less large-project development in China and Brazil, where concerns over social and environmental impacts have restricted projects.
  320. ↑ Watts et al. 2019, p. 1854; WHO 2018, p. 27
  321. ↑ Watts et al. 2019, p. 1837; WHO 2016
  322. ↑ WHO 2018, p. 27; Vandyck et al. 2018; IPCC SR15 2018, p. 97: "Limiting warming to 1.5 °C can be achieved synergistically with poverty alleviation and improved energy security and can provide large public health benefits through improved air quality, preventing millions of premature deaths. However, specific mitigation measures, such as bioenergy, may result in trade-offs that require consideration."
  323. ↑ IPCC AR6 WG3 2022, p. 300
  324. ↑ IPCC SR15 Ch2 2018, p. 97
  325. ↑ IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers 2014, p. 29; IEA 2020b
  326. ↑ IPCC SR15 Ch2 2018, p. 155, Fig. 2.27
  327. ↑ IEA 2020b
  328. ↑ IPCC SR15 Ch2 2018, p. 142
  329. ↑ IPCC SR15 Ch2 2018, pp. 138–140
  330. ↑ IPCC SR15 Ch2 2018, pp. 141–142
  331. ↑ IPCC AR5 WG3 Ch9 2014, pp. 686–694.
  332. ↑ World Resources Institute, December 2019, p. 1
  333. ↑ World Resources Institute, December 2019, pp. 1, 3
  334. ↑ IPCC SRCCL 2019, p. 22, B.6.2
  335. ↑ IPCC SRCCL Ch5 2019, pp. 487, 488, FIGURE 5.12 Humans on a vegan exclusive diet would save about 7.9 Gtکربن دی‌اکسید equivalent per year by 2050 IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021, p. 51 Agriculture, Forestry and Other Land Use used an average of 12 Gtکربن دی‌اکسید per year between 2007 and 2016 (23% of total anthropogenic emissions).
  336. ↑ IPCC SRCCL Ch5 2019, pp. 82, 162, FIGURE 1.1
  337. ↑ "Low and zero emissions in the steel and cement industries" (PDF). pp. 11, 19–22.
  338. 1 2 3 Lebling, Katie; Gangotra, Ankita; Hausker, Karl; Byrum, Zachary (13 November 2023). "7 Things to Know About Carbon Capture, Utilization and Sequestration" (in English). مؤسسه منابع جهان. Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
  339. ↑ IPCC AR6 WG3 Summary for Policymakers 2022, p. 38
  340. ↑ World Resources Institute, 8 August 2019: IPCC SRCCL Ch2 2019, pp. 189–193.
  341. ↑ Kreidenweis et al. 2016
  342. ↑ National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine 2019, pp. 95–102
  343. ↑ National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine 2019, pp. 45–54
  344. ↑ Nelson, J. D. J.; Schoenau, J. J.; Malhi, S. S. (1 October 2008). "Soil organic carbon changes and distribution in cultivated and restored grassland soils in Saskatchewan". Nutrient Cycling in Agroecosystems. 82 (2): 137–148. Bibcode:2008NCyAg..82..137N. doi:10.1007/s10705-008-9175-1.
  345. ↑ Ruseva et al. 2020
  346. ↑ IPCC AR5 SYR 2014, p. 125; Bednar, Obersteiner & Wagner 2019.
  347. ↑ IPCC SR15 2018, p. 34
  348. ↑ IPCC, 2022: Summary for Policymakers [H.-O. Pörtner, D. C. Roberts, E. S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (eds.)]. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D. C. Roberts, M. Tignor, E. S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge and New York, pp. 3–33, doi:10.1017/9781009325844.001.
  349. ↑ IPCC AR5 SYR 2014, p. 17.
  350. ↑ IPCC SR15 Ch4 2018, pp. 396–397.
  351. ↑ IPCC AR4 WG2 Ch19 2007, p. 796.
  352. ↑ UNEP 2018, pp. xii–xiii.
  353. ↑ Stephens, Scott A.; Bell, Robert G.; Lawrence, Judy (2018). "Developing signals to trigger adaptation to sea-level rise". Environmental Research Letters. 13 (10). 104004. Bibcode:2018ERL....13j4004S. doi:10.1088/1748-9326/aadf96. ISSN 1748-9326.
  354. ↑ Matthews 2018, p. 402.
  355. ↑ IPCC SRCCL Ch5 2019, p. 439.
  356. ↑ Surminski, Swenja; Bouwer, Laurens M.; Linnerooth-Bayer, Joanne (2016). "How insurance can support climate resilience". Nature Climate Change. 6 (4): 333–334. Bibcode:2016NatCC...6..333S. doi:10.1038/nclimate2979.
  357. ↑ IPCC SR15 Ch4 2018, pp. 336–337.
  358. ↑ "Mangroves against the storm". Shorthand (in English). Retrieved 20 January 2023.
  359. ↑ "How marsh grass could help protect us from climate change". World Economic Forum (in English). 24 October 2021. Retrieved 20 January 2023.
  360. ↑ Morecroft, Michael D.; Duffield, Simon; Harley, Mike; Pearce-Higgins, James W.; et al. (2019). "Measuring the success of climate change adaptation and mitigation in terrestrial ecosystems". Science. 366 (6471) eaaw9256. doi:10.1126/science.aaw9256. PMID 31831643.
  361. ↑ Berry, Pam M.; Brown, Sally; Chen, Minpeng; Kontogianni, Areti; et al. (2015). "Cross-sectoral interactions of adaptation and mitigation measures". Climate Change. 128 (3): 381–393. Bibcode:2015ClCh..128..381B. doi:10.1007/s10584-014-1214-0. hdl:10.1007/s10584-014-1214-0.
  362. ↑ IPCC AR5 SYR 2014, p. 54.
  363. ↑ Sharifi, Ayyoob (2020). "Trade-offs and conflicts between urban climate change mitigation and adaptation measures: A literature review". Journal of Cleaner Production. 276 122813. Bibcode:2020JCPro.27622813S. doi:10.1016/j.jclepro.2020.122813.
  364. ↑ IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers 2014, p. 17, Section 3
  365. ↑ IPCC SR15 Ch5 2018, p. 447; United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development (A/RES/71/313)
  366. ↑ IPCC SR15 Ch5 2018, p. 477.
  367. ↑ Rauner et al. 2020
  368. ↑ Mercure et al. 2018
  369. ↑ World Bank, June 2019, p. 12, Box 1
  370. ↑ Union of Concerned Scientists, 8 January 2017; Hagmann, Ho & Loewenstein 2019.
  371. ↑ Watts et al. 2019, p. 1866
  372. ↑ UN Human Development Report 2020, p. 10
  373. ↑ International Institute for Sustainable Development 2019, p. iv
  374. ↑ ICCT 2019, p. iv; Natural Resources Defense Council, 29 September 2017
  375. ↑ National Conference of State Legislators, 17 April 2020; European Parliament, February 2020
  376. ↑ "Building a Climate Coalition: Aligning Carbon Pricing, Trade, and Development". The Salata Institute (in English). 16 September 2025. Retrieved 7 October 2025.
  377. ↑ "Carbon Market Coalition Welcomes 18 Member Countries at COP30". COP30 Brasil Amazonia Belem 2025. Retrieved 20 November 2025.
  378. ↑ Coppenborge, Florentine (16 January 2026). "A coalition on compliance carbon markets to make climate clubs politically feasible". Nature Climate Change. 16 (3): 232–233. Bibcode:2026NatCC..16..232K. doi:10.1038/s41558-025-02541-5. Retrieved 16 January 2026.
  379. ↑ Carbon Brief, 16 October 2021
  380. ↑ Khalfan, Ashfaq; Nilsson Lewis, Astrid; Aguilar, Carlos; Persson, Jaqueline; Lawson, Max; Dabi, Nafkote; Jayoussi, Safa; Acharya, Sunil (2023). Climate Equality: A planet for the 99% (Report). doi:10.21201/2023.000001. hdl:10546/621551.
  381. ↑ Grasso, Marco; Heede, Richard (19 May 2023). "Time to pay the piper: Fossil fuel companies' reparations for climate damages". One Earth. 6 (5): 459–463. Bibcode:2023OEart...6..459G. doi:10.1016/j.oneear.2023.04.012. hdl:10281/416137.
  382. ↑ Carbon Brief, 4 Jan 2017.
  383. 1 2 Friedlingstein et al. 2019, Table 7.
  384. ↑ "GCB 2025". Global Carbon Budget. 2026. Archived from the original on 8 February 2026. GCB links to downloadable data at "Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 73: Global CO2 emissions by region". CICERO Center for International Climate Research. 2026. Archived from the original on 1 March 2026.
  385. ↑ "GCB 2025". Global Carbon Budget. 2026. Archived from the original on 8 February 2026. GCB links to downloadable data at "Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 74: Global CO2 emissions per capita". CICERO Center for International Climate Research. 2026. Archived from the original on 1 March 2026.
  386. ↑ UNFCCC, "What is the United Nations Framework Convention on Climate Change?"
  387. ↑ UNFCCC 1992, Article 2.
  388. ↑ IPCC AR4 WG3 Ch1 2007, p. 97.
  389. ↑ EPA 2019.
  390. ↑ UNFCCC, "What are United Nations Climate Change Conferences?"
  391. ↑ Kyoto Protocol 1997; Liverman 2009, p. 290.
  392. ↑ Dessai 2001, p. 4; Grubb 2003.
  393. ↑ Liverman 2009, p. 290.
  394. ↑ Müller 2010; The New York Times, 25 May 2015; UNFCCC: Copenhagen 2009; EUobserver, 20 December 2009.
  395. ↑ UNFCCC: Copenhagen 2009.
  396. ↑ Conference of the Parties to the Framework Convention on Climate Change. Copenhagen. 7–18 December 2009. FCCC/CP/2009/L.7. Archived from the original on 18 October 2010. Retrieved 24 October 2010.
  397. ↑ Bennett, Paige (2 May 2023). "High-Income Nations Are on Track Now to Meet $100 Billion Climate Pledges, but They're Late". Ecowatch. Retrieved 10 May 2023.
  398. ↑ Paris Agreement 2015.
  399. ↑ Climate Focus 2015, p. 3; Carbon Brief, 8 October 2018.
  400. ↑ Climate Focus 2015, p. 5.
  401. ↑ "Status of Treaties, United Nations Framework Convention on Climate Change". United Nations Treaty Collection. Retrieved 31 March 2025.; Salon, 25 September 2019.
  402. ↑ Velders et al.; Young et al.
  403. ↑ WMO SAOD Executive Summary 2022, pp. 20, 31
  404. ↑ WMO SAOD Executive Summary 2022, pp. 20, 35; Young et al.
  405. ↑ Goyal et al. 2019; Velders et al.
  406. ↑ Carbon Brief, 21 November 2017
  407. ↑ WMO SAOD Executive Summary 2022, p. 15; Velders et al.
  408. ↑ "Annual کربن دی‌اکسید emissions by world region" (chart). ourworldindata.org. جهان ما در داده‌ها. Retrieved 18 September 2024.
  409. ↑ BBC, 1 May 2019; Vice, 2 May 2019.
  410. ↑ The Verge, 27 December 2019.
  411. ↑ The Guardian, 28 November 2019
  412. ↑ Politico, 11 December 2019.
  413. ↑ "European Green Deal: Commission proposes transformation of EU economy and society to meet climate ambitions". کمیسیون اروپا. 14 July 2021.
  414. ↑ The Guardian, 28 October 2020
  415. ↑ "India". Climate Action Tracker. 15 September 2021. Retrieved 3 October 2021.
  416. ↑ Do, Thang Nam; Burke, Paul J. (2023). "Phasing out coal power in a developing country context: Insights from Vietnam". Energy Policy. 176 (May 2023 113512) 113512. Bibcode:2023EnPol.17613512D. doi:10.1016/j.enpol.2023.113512. hdl:1885/286612.
  417. ↑ UN NDC Synthesis Report 2021, pp. 4–5; UNFCCC Press Office (26 February 2021). "Greater Climate Ambition Urged as Initial NDC Synthesis Report Is Published". Retrieved 21 April 2021.
  418. ↑ Stover 2014.
  419. ↑ Dunlap & McCright 2011, pp. 144, 155; Björnberg et al. 2017
  420. ↑ Oreskes & Conway 2010; Björnberg et al. 2017
  421. ↑ O'Neill & Boykoff 2010; Björnberg et al. 2017
  422. 1 2 Björnberg et al. 2017
  423. ↑ Dunlap & McCright 2015, p. 308.
  424. ↑ Dunlap & McCright 2011, p. 146.
  425. ↑ Harvey et al. 2018
  426. ↑ "Public perceptions on climate change" (PDF). PERITIA Trust EU – The Policy Institute of King's College London. June 2022. p. 4. Archived (PDF) from the original on 15 July 2022.
  427. 1 2 3 Powell, James (20 November 2019). "Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming". Bulletin of Science, Technology & Society. 37 (4): 183–184. doi:10.1177/0270467619886266.
  428. 1 2 Myers, Krista F.; Doran, Peter T.; Cook, John; Kotcher, John E.; Myers, Teresa A. (20 October 2021). "Consensus revisited: quantifying scientific agreement on climate change and climate expertise among Earth scientists 10 years later". Environmental Research Letters. 16 (10): 104030. Bibcode:2021ERL....16j4030M. doi:10.1088/1748-9326/ac2774.
  429. 1 2 Weart "The Public and Climate Change (since 1980)"
  430. ↑ Newell 2006, p. 80; Yale Climate Connections, 2 November 2010
  431. ↑ Pew 2015, p. 10.
  432. ↑ Preston, Caroline; Hechinger (1 October 2023). "In Some Textbooks, Climate Change Content Is Few and Far Between". undark.org/.
  433. ↑ Pew 2020.
  434. ↑ Pew 2015, p. 15.
  435. ↑ Yale 2021, p. 7.
  436. ↑ Gulliver, Robyn (3 November 2021). "A Comparative Analysis of Australian Media Coverage of the 2019 Climate Protests". The Commons Social Change Library (in Australian English). Retrieved 5 March 2025.
  437. ↑ Smith & Leiserowitz 2013, p. 943.
  438. ↑ Pew 2020; UNDP 2024, pp. 22–26
  439. ↑ Yale 2021, p. 9; UNDP 2021, p. 15.
  440. ↑ Gunningham 2018.
  441. ↑ Hartley, Sophie (10 October 2023). "Climate Activism: Start Here". The Commons Social Change Library (in Australian English). Retrieved 5 March 2025.
  442. ↑ The Guardian, 19 March 2019; Boulianne, Lalancette & Ilkiw 2020.
  443. ↑ Deutsche Welle, 22 June 2019.
  444. ↑ Connolly, Kate (29 April 2021). "'Historic' German ruling says climate goals not tough enough". گاردین. Retrieved 1 May 2021.
  445. ↑ Setzer & Byrnes 2019.
  446. ↑ "Obligations of States in respect of Climate Change" (PDF). ICJ-CIJ.org. 23 July 2025.
  447. ↑ "Summary: Obligations of States in respect of Climate Change" (PDF). ICJ-CIJ.org. 23 July 2025.
  448. ↑ "Press Release: Obligations of States in respect of Climate Change" (PDF). ICJ-CIJ.org. 23 July 2025.
  449. ↑ Foote, Eunice (November 1856). "Circumstances affecting the Heat of the Sun's Rays". The American Journal of Science and Arts. 22: 382–383. Archived from the original on 30 September 2020. Retrieved 31 January 2016.
  450. ↑ Nord, D. C. (2020). Nordic Perspectives on the Responsible Development of the Arctic: Pathways to Action. Springer Polar Sciences. Springer International Publishing. p. 51. ISBN 978-3-030-52324-4. Retrieved 11 March 2023.
  451. ↑ Van Der Gun, Jac (2021). "Groundwater resources sustainability". Global Groundwater. pp. 331–345. doi:10.1016/B978-0-12-818172-0.00024-4. ISBN 978-0-12-818172-0.
  452. ↑ von Humboldt, A.; Wulf, A. (2018). Selected Writings of Alexander von Humboldt: Edited and Introduced by Andrea Wulf. Everyman's Library Classics Series. Knopf Doubleday Publishing Group. p. 10. ISBN 978-1-101-90807-5. Retrieved 11 March 2023.
  453. ↑ Erdkamp, Paul; Manning, Joseph G.; Verboven, Koenraad (2021). Climate Change and Ancient Societies in Europe and the Near East: Diversity in Collapse and Resilience. Palgrave Studies in Ancient Economies. Springer International Publishing. p. 6. ISBN 978-3-030-81103-7. Retrieved 11 March 2023.
  454. ↑ Archer & Pierrehumbert 2013, pp. 10–14
  455. ↑ Foote, Eunice (November 1856). "Circumstances affecting the Heat of the Sun's Rays". The American Journal of Science and Arts. 22: 382–383. Retrieved 31 January 2016 – via گوگل بوکس.
  456. ↑ Huddleston 2019
  457. ↑ "Coal Consumption Affecting Climate". Rodney and Otamatea Times, Waitemata and Kaipara Gazette. Warkworth, New Zealand. 14 August 1912. p. 7. Text was earlier published in Popular Mechanics, March 1912, p. 341.
  458. ↑ Tyndall 1861.
  459. ↑ Archer & Pierrehumbert 2013, pp. 39–42; Fleming 2008, Tyndall
  460. ↑ Lapenis 1998.
  461. 1 2 3 Weart "The Carbon Dioxide Greenhouse Effect"; Fleming 2008, Arrhenius
  462. ↑ Callendar 1938; Fleming 2007.
  463. ↑ Cook, John; Oreskes, Naomi; Doran, Peter T.; Anderegg, William R. L.; et al. (2016). "Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming". Environmental Research Letters. 11 (4) 048002. Bibcode:2016ERL....11d8002C. doi:10.1088/1748-9326/11/4/048002. hdl:1983/34949783-dac1-4ce7-ad95-5dc0798930a6.
  464. ↑ Weart "Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969)"
  465. ↑ Charney, Jule; Arakawa, Akio; Baker, D. James; Bolin, Bert; Dickinson, Robert E; Goody, Richard M; Leith, Cecil; Stommel, Henry; Wunsch, Carl (1979). Carbon Dioxide and Climate: A Scientific Assessment. National Academies Press. doi:10.17226/12181. ISBN 978-0-309-11910-8. Archived from the original on 24 April 2024.
  466. ↑ Shabecoff, Philip (24 June 1988). "Global Warming Has Begun, Expert Tells Senate". New York Times. p. 1. Retrieved 1 August 2012. ...Dr. James E. Hansen of the National Aeronautics and Space Administration told a Congressional committee that it was 99 percent certain that the warming trend was not a natural variation but was caused by a buildup of carbon dioxide and other artificial gases in the atmosphere.
  467. ↑ National Academies 2008, p. 2; Oreskes 2007, p. 68; Gleick, 7 January 2017
  468. ↑ Joint statement of the (G8+5 Academies 2009); Gleick, 7 January 2017.
  469. 1 2 Herring, Stephanie C.; Hoell, Andrew; Hoerling, Martin P.; Kossin, James P.; Schreck III, Carl J.; Stott, Peter A. (1 December 2016). "Bulletin of the American Meteorological Society / Introduction to Explaining Extreme Events of 2015 from a Climate Perspective". American Meteorological Society. Archived from the original on 28 June 2025.
  470. ↑ Attribution of Extreme Weather Events in the Context of Climate Change. Washington, D.C.: The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NASEM). 2016. Bibcode:2016nap..book21852N. doi:10.17226/21852. ISBN 978-0-309-38094-2.
  471. ↑ McSweeney, Robert; Tandon, Ayesha (18 November 2024). "Mapped: How climate change affects extreme weather around the world". Climate Central. Archived from the original on 10 June 2025.
  472. ↑ Clarke, Ben; Otto, Friederike (2021). "Reporting extreme weather and climate change A guide for journalists" (PDF). World Weather Attribution. Archived (PDF) from the original on 1 June 2025.
  473. 1 2 Sneed, Annie (2 January 2017). "Yes, Some Extreme Weather Can Be Blamed on Climate Change". ساینتیفیک آمریکن. Archived from the original on 3 January 2017.

منابع

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

گزارش‌های هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

گزارش ارزیابی چهارم

Fifth Assessment report

Special Report: Global Warming of 1.5 °C

Special Report: Climate change and Land

Special Report: The Ocean and Cryosphere in a Changing Climate

Sixth Assessment Report

دیگر منابع داوری همتا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

کتاب‌ها، گزارش‌ها و اسناد حقوقی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

Non-technical sources

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پیوند به بیرون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=تغییر_اقلیم&oldid=44479585»