مهدی بازرگان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مهدی بازرگان
۷۵امین نخست‌وزیر ایران
اولین نخست‌وزیر جمهوری اسلامی
مشغول به کار
۱۵ بهمن ۱۳۵۷ – ۱۵ آبان ۱۳۵۸
قائم‌مقام عباس امیرانتظام
پس از شاپور بختیار (نخست‌وزیر حکومت پهلوی)
پیش از محمدعلی رجایی
وزیر امور خارجه ایران
موقت
مشغول به کار
۱۲ فروردین ۱۳۵۸ – ۲۳ فروردین ۱۳۵۸
نخست وزیر خودش
پس از کریم سنجابی
پیش از ابراهیم یزدی
عضو مجلس شورای اسلامی
مشغول به کار
۱۴ اردیبهشت ۱۳۵۹ – ۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۳
حوزه انتخاباتی تهران
اطلاعات شخصی
تولد ۱۰ شهریور ۱۲۸۶
۱ سپتامبر ۱۹۰۷(1907-09-01)[نیازمند منبع]
تهران[۱]
مرگ ۳۰ دی ۱۳۷۳

۲۰ ژانویه ۱۹۹۵ میلادی (۸۷ سال)
زوریخ، سوئیس[۱]

ملیت ایران
حزب سیاسی جبهه ملی ایران، نهضت آزادی ایران
فرزندان زهرا، عبدالعلی، فتانه، فرشته، محمدنوید[۲]
دانشگاه اکول سانترال پاریس (École Centrale Paris)
دین شیعه
امضاء
وب‌گاه Official website

مهدی بازرگان (۱۲۸۶ در تهران۳۰ دی ۱۳۷۳ در زوریخ)[۱] معروف به مهندس بازرگان، سیاستمدار، عضو جبهه ملی ایران، موسس حزب نهضت آزادی ایران، استاد دانشگاه، پژوهشگر قرآن اهل ایران و مدتی نخست وزیر ایران بود. او نخستین دانشیار دانشگاه تهران و مدتی بعد رئیس دانشکده فنی دانشگاه تهران شد.[۳]

بازرگان در ابتدا مخالف دخالت در سیاست بود اما با تشکیل دولت محمد مصدق وارد فعالیت سیاسی شد. او در ابتدا به عنوان معاون کریم سنجابی (وزیر فرهنگ دولت اول مصدق) برگزیده شد و سپس از طرف مصدق به عنوان رئیس هیئت خلع ید از شرکت نفت انگلیس انتخاب شد. پس از کودتای 28 مرداد، بازرگان به همراه شاپور بختیار و سید رضا زنجانی اقدام به تاسیس نهضت مقاومت ملی کردند.[۴] بعد از شکست نهضت مقاومت ملی، بازرگان به همراه غلامحسین صدیقی و کریم سنجابی، از موسسان جبهه ملی دوم بود[۵] و کمی بعد با اطلاع محمد مصدق[پانویس ۱] و با همراهی یدالله سحابی و محمود طالقانی اقدام به تاسیس حزب نهضت آزادی کرد.

مهدی بازرگان به عنوان اولین نخست‌وزیر ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ (رئیس دولت موقت) معرفی شد و نه ماه بعد پس از اشغال سفارت آمریکا، به دلیل اختلاف‌هایی که با روح‌الله خمینی و حزب جمهوری اسلامی داشت،[۶] از این مقام استعفا داد. یکی از این اختلافات سر مسئله ولایت فقیه بود که بازرگان و نهضت آزادی مخالف آن بودند و برای جلوگیری از تصویب آن، دولت بازرگان قصد انحلال مجلس خبرگان نیز داشت.[۷] روح‌الله خمینی در مقابل انحلال مجلس برای چلوگیری از تصویب ولایت فقیه، واکنش نشان داد و مانع آن شد و نیروهای هوادار وی نیز او را همراهی کردند.[۸]

بازرگان از معدود سیاستمدارانی بود که پس از فتح خرمشهر، با ادامه جنگ ایران و عراق مخالفت کرده بود. وی در سال 1367 در یک نامه به روح‌الله خمینی، یادآور شد که نهضت آزادی از سال ها پیش مخالف ادامه جنگ بوده و سپس مشکلاتی که ادامه جنگ به وجود آورده را ذکر کرده بود و ادامه جنگ را عامل نابودی نامیده بود.[۹]

بازرگان از فعالان در ارتباط با انجمن اسلامی دانشجویان در دانشکده فنی دانشگاه تهران بود.[۱۰][۱۱][۱۲] در زمان نخست وزیری خود نیز با وجود مخالفت با ولایت فقیه، خواستار جدایی دین از دولت نبود. اما در سال های آخر عمر خود تغییر عقیده داد و از جدایی دین از دولت حمایت کرد.[۱۳][۱۴]

دوران کودکی و جوانی[ویرایش]

مهدی بازرگان در جوانی

مهدی بازرگان در سال‌های انقلاب مشروطه، در خانواده‌ای مذهبی آذربایجانی بدنیا آمد. پدرش، حاج عباسقلی آقا تجارتی تبریزی، پس از چندی در تهران مقیم شد و به عنوان یکی از تاجران سرشناس بازار تهران مطرح گردید. وی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه سلطانیه تهران و متوسطه را در دارالمعلمین مرکزی به پایان رساند و سپس در سال ۱۳۰۶ در میان نخستین گروه محصلان ممتاز اعزامی دولت پهلوی قرار گرفت و به کشور فرانسه رفت. او در مدرسه حرفه و فن شهر پاریس در رشتهٔ ترمودینامیک و نساجی تحصیل کرد و پس هفت سال در سال ۱۳۱۳ به ایران بازگشت. مهدی بازرگان جزو نخستین گروه از فارغ التحصیلانی است که در تاریخ ایران زیر عنوان بورسیه به تحصیل در کشور دیگری پرداخته‌است.[۱۵][نیازمند منبع]

نخست وزیری محمد مصدق و کودتای ۲۸ مرداد[ویرایش]

نهضت ملی‌شدن نفت

دربار

محمدرضاشاه پهلوی
ثریا اسفندیاری

نخست‌وزیران

احمد قوام
محمد ساعد
حاجیعلی رزم‌آرا
حسین علاء
محمد مصدق
فضل‌الله زاهدی
حسین علا
منوچهر اقبال
علی امینی

چهره های مهم

محمد مصدق
سید ابوالقاسم کاشانی
مهدی بازرگان
محسن پزشکپور
محمدرضا عاملی تهرانی
مجتبی نواب صفوی
کریم سنجابی
علی شایگان
حسین مکی
عباس خلیلی
اللهیار صالح
سرتیپ افشارطوس
حسین فاطمی
احمد زیرک‌زاده

کاترین لمبتون
تیمور بختیار
خلیل ملکی
مظفر بقائی
اسدالله رشیدیان
اسکندر آزموده
شعبان جعفری
نعمت‌الله نصیری
شاپور ریپورتر
کرمیت روزولت
نورمن شوارتسکف
سیدضیاءالدین طباطبائی

احزاب و گروه‌ها

سیا
ام آی ۶
جبهه ملی ایران
حزب پان ایرانیست
حزب توده ایران
حزب ملت ایران
حزب ایران
حزب سومکا
حزب دموکرات
فدائیان اسلام
شرکت نفت ایران و انگلیس

وقایع مهم

صنعت نفت ایران
ایران جنگ جهانی دوم
کمیسیون مخصوص نفت
ملی شدن صنعت نفت
قرارداد دارسی
قرارداد ۱۹۳۳
قرارداد گس-گلشائیان
قرارداد کنسرسیوم
رویداد ۳۰ تیر ۱۳۳۱
رویداد ۹ اسفند ۱۳۳۱
انحلال مجلس
کودتای ۲۸ مرداد

با روی کار آمدن محمد مصدق، وی کریم سنجابی را به عنوان وزیر فرهنگ انتخاب کرد. بعد از این که سنجابی، بازرگان را به عنوان معاون خود معرفی کرد، فعالیت سیاسی بازرگان شروع شد.[۱۶] اما معاونت وزارت فرهنگ برای بازرگان زیاد طول نکشید و کمی بعد مصدق، او را به عنوان رئیس هیئت مدیره خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس به آبادان فرستاد تا این تاسیسات را در کنترل بگیرد. بازرگان تا مدتی در این سمت بود اما بعد از مدتی به دلیل اختلافاتی که با حسین مکی داشت، استعفا داد.[۱۷] وی پس از استعفا از ریاست هیئت خلع ید از شرکت نفت انگلیس، ریاست شرکت آب و فاضلاب تهران را بر عهده گرفت و و موفق شد نخستین شبکه لوله‌کشی آب را در تهران احداث کند.[۱۸]

پس از این که کودتای ۲۸ مرداد پیش آمد و دولت مصدق، سقوط کرد، مهدی بازرگان به همراه شاپور بختیار و سید رضا زنجانی اولین افرادی بودند که به مخالفت با آن پرداختند و اقدام به تاسیس نهضت مقاومت ملی کردند. شاپور بختیار در مصاحبه با پروژه تاریخ شفاهی ایران در پاسخ به سوالی درباره نهضت مقاومت ملی گفت:

بنده گمان می‌کنم که با مهندس بازرگان و مرحوم آیت‌الله زنجانی که فوت کرده، سه نفر اول بودیم... آقای بازرگان به من تلفن کرد که من می‌آیم به منزل شما و می‌رویم خیابان فرهنگ... رفتیم منزل آیت‌الله زنجانی. گفتم من یک دفعه ایشان را در اتاق دکتر مصدق دیدم. گفت خودشه. پایه نهضت مقاومت ملی در آن جا ریخته شد

— شاپور بختیار، مصاحبه با تاریخ شفاهی ایران[۱۹]

جبهه ملی و نهضت آزادی[ویرایش]

در سال ۱۳۳۴ و درپی شناسایی چاپخانه مخفی نهضت مقاومت ملی توسط فرمانداری نظامی تهران، همراه چندی دیگر از سران نهضت دستگیر شد و به زندان افتاد. مهندس بازرگان از هیئت مؤسسین جبهه ملی دوم بود. جبهه ملی دوم در روز ۲۳ تیرماه ۱۳۳۹ توسط یک هیئت مؤسس ۳۵ نفری شامل سید باقر کاظمی، اللهیار صالح، غلامحسین صدیقی، دکتر کریم سنجابی، دکتر سجادی، دکتر مهدی آذر، اصغر پارسا، ادیب برومند، مهدی بازرگان، کاظم حسیبی، احمد زیرک‌زاده و آیت‌الله محمود طالقانی تشکیل شد و روز سی‌ام تیرماه ۱۳۳۹ اعلامیه تشکیل جبهه ملی دوم (جبهه ملی ایران) به طور گسترده انتشار یافت. مهندس بازرگان در کنگره ۱۳۴۱ جبهه ملی نیز از سوی اعضای کنگره به همراه آیت‌الله طالقانی به صورت منفرد (به دلیل عدم تصویب عضویت نهضت آزادی) به سمت عضو شورای مرکزی جبهه ملی انتخاب شدند. در این دوره بازرگان و نزدیکان او در جبهه ملی موفق به دست یابی به خواسته های خود نبودند و شرایط جبهه ملی به طوری شده بود که احزاب مختلف در تصمیمات جبهه ملی دخیل نبودند. این اختلافات باعث شد تا بازرگان تصمیم گرفت مستقل از چبهه ملی عمل کند. وی در سال ۱۳۴۰ به همراه محمود طالقانی و یدالله سحابی، نهضت آزادی ایران را پایه‌گذاری کرد. محمد مصدق در پاسخ به بازرگان درباره تاسیس نهضت آزادی در یک نامه نوشت:

جناب آقای مهندس مهدی بازرگان قربانت شوم. مرقومه محترم، مورخ 21 جاری، مبشر تشکیل جمعیتی به نام نهضت آزادی ایران، عز وصول ارزانی بخشید و موجب امتنان و خوش‌وقتی گردید. تبریکات صمیمانه خود را تقدیم می‌دارم و تردید تدارم که این جمعیت تحت رهبری شخص شخیص جناب‌عالی موفق به خدمات بزرگی نسبت به مملکت خواهد شد و بنده توفیق جناب‌عالی و همکاران محترمتان را در این راه از خداوند مسئلت دارم.

— امضا: دکتر محمد مصدق، [۲۰]

مصدق بعدها درباره جدا شدن نهضت آزادی از جبهه ملی در یک نامه، علت آن را عملکرد اشتباه جبهه ملی و تلاش برای غالب کردن یک حزب بر جبهه ملی دانست و نوشت:

جبهه را به صورتی درآوردند که قادر به هیچ عملی نیست و این انشعابی که به وقوع پیوست (نهضت آزادی) و سبب گردید عده‌ای تحت تعقیب قرار گرفتند، نتیجه عملیات جبهه است. چنان چه نسبت به احزاب به یک طریق عمل می‌کردند و از هر حزبی یک نماینده می‌پذیرفتند، حزب مذبور (نهضت آزادی) هم یک نماینده می‌فرستاد و این اختلافات روی نمی‌داد

— امضا: دکتر محمد مصدق، [۲۱]

در سوم بهمن ۱۳۴۱ نهضت آزادی اقدام به انتشار اعلامیه‌ای در اعتراض به انقلاب سفید نمود که با واکنش تند حکومت همراه شد و باعث دستگیری سران نهضت و عده دیگری از فعالان نهضت شد. محاکمه بازرگان و سران و فعالان نهضت آزادی در سال‌های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ به اتهام اقدام بر ضدامنیت کشور، ضدیت با سلطنت مشروطه و اهانت‌های گستاخانه به مقام شامخ سلطنت در دادگاه نظامی برگزار شد. این دادگاه پس از ۳۱ جلسه رای به محکومیت متهمان داد و اکثر افراد به حبس‌های طولانی مدت محکوم شدند. بازرگان نیز به ۱۰ سال زندان محکوم شد. او پس از دوره کوتاهی در زندان قصر به زندان برازجان در استان بوشهر تبعید شد و در سال ۱۳۴۶، پس از پنج سال زندان و تبعید آزاد شد و فعالیتهای علمی، مذهبی و اجتماعی خود را از سر گرفت. وی در این دوران در تشکیل کمیسیون ایرانی دفاع از حقوق بشر و زندانیان سیاسی نقش مؤثری ایفا کرد.

انقلاب ۱۳۵۷ خورشیدی[ویرایش]

وی در جریان انقلاب ۱۳۵۷ تلاش زیادی برای تغییر حکومت به صورتی آرام و با همه‌پرسی داشت و حتی شاپور بختیار از طریق وی (به علت سابقه آشنایی در جبهه ملی) و عباس امیر انتظام حاضر به نوشتن استعفاء نامه شد[نیازمند منبع] و متن آن به تأیید سید محمد حسینی بهشتی و سید محمود طالقانی رسید و قرار شد که شخصاً با روح‌الله خمینی دیدار کند اما در نهایت قضیه بی‌نتیجه ماند.[۲۲][۲۳] شاپور بختیار در یک مصاحبه و هم‌چنین در کتاب خاطرات خود (یک‌رنگی) یادآور شد که در روزهای انقلاب در منزل علی اکبر سیاسی با بازرگان دیدار کرده.

با پیروزی انقلاب، خمینی حکم نخست وزیری دولت موقت را به نام بازرگان صادر کرد. وی از همان ابتدا با روح‌الله خمینی اختلاف داشت. اولین اختلاف دولت موقت، سر مسئله همه پرسی بود. ابتدا دولت موقت مطرح کرد که جمهوری دموکراتیک باید به رفراندوم گذاشته شود. بعد از این که با این حرکت، مخالفت هایی صورت گرفت، بازرگان آن را تصحیح کرد و از عنوان جمهوری دموکراتیک اسلامی حمایت کرد. اما روح‌الله خمینی اظهار داشت: فقط "جمهوری اسلامی" نه یک کلمه زیاد و نه یک کلمه کم[۲۴]

روی جلد مجله امید ایران در تاریخ ۱۳ فروردین ۱۳۵۸: بازرگان «رای آری به جمهوری اسلامی» را در صندوق می‌اندازد، در حالی که در اندیشه «جمهوری دموکراتیک» است.[۲۵]

دولت موقت، برای جلوگیری از تصویب ولایت فقیه، طرح انحلال مجلس خبرگان را ارائه داد اما به واکنش شدید روح‌الله خمینی مواجه شد.

قضیه طرح آنکه مجلس خبرگان منحل بشود که در زمان دولت موقت این طرح شد و بعد هم معلوم شد که اساسش از امیر انتظام بوده و آن مسائل. آن وقت آمدند آقایان پیش ما؛ همه این آقایانی که، آقای بازرگان و رفقایش گفتند: ما خیال داریم این مجلس را منحلش کنیم. من گفتم: شما چه کاره هستید اصلش که می‌خواهید این کار را بکنید! شما چه سمتی دارید که بتوانید مجلس منحل کنید؟ پا شوید بروید سراغ کارتان. وقتی دیدند محکم است مسئله، کنار رفتند

— روح‌الله خمینی، [۲۶]

او به مدت ۹ ماه (۲۷۵ روز) سمت نخست وزیری موقت را بر عهده داشت. پس از اشغال سفارت آمریکا توسط دانشجویان در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ هیئت دولت به ریاست مهندس بازرگان تشکیل جلسه داد وبرای بار سوم استعفاء نمودو از سوی جریان حاکم تلاش شد تا استعفای وی در نتیجهٔ اشغال سفارت آمریکا وانمود شود.

کابینه بازرگان


نخست وزیر: مهدی بازرگان
وزیران
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ شکوهیرجایی آموزش‌وپرورش ۱۱ طاهری راه وترابری
۲ اسلامی پست ۱۲ احمدزاده صنایع ومعادن
۳ اردلانبنی‌صدر اقتصاد ۱۳ شریعتمداری آموزش عالی
۴ سنجابییزدی امورخارجه ۱۴ فروهر کار
۵ صدر بازرگانی ۱۵ حاج‌سیدجوادیصباغیان کشور
۶ سامی بهداری ۱۶ کتیرایی‌‏‎ مسکن
۷ میناچی ارشاد ۱۷ معین‌فر نفت
۸ ایزدی کشاورزی ۱۸ تاج نیرو
۹ مبشریحاج‌سیدجوادی دادگستری ۱۹ مدنیریاحیچمران دفاع
معاونان نخست وزیری
ر. معاون معاونت ر. معاون معاونت
۱ یدالله سحابی وزیرمشاور ۳ سمیعی محیط زیست
۲ عزت الله سحابی برنامه وبودجه ۴ شاه‌حسینی تربیت بدنی

محسن رضایی، از فرماندهان سپاه پاسداران و دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام در مورد انتخاب بازرگان اظهار می‌دارد:[۲۷]

اگر امام در اوایل انقلاب بازرگان را بر سر کار نمی‌گذاشت شاید انقلاب به ثمر نمی‌رسید، بازرگان بزرگترین کلاهی بود که امام بر سر آمریکا گذاشت، ایشان نیرویی را به کار گرفت که آمریکا احساس خطر نکند.

دوران پس از برکناری[ویرایش]

بازرگان بعد از استعفاء از نخست وزیری در دوره اول مجلس شورای اسلامی به نمایندگی مردم تهران انتخاب شد. وی در کتاب «انقلاب ایران در دو حرکت» دلیل اصلی استعفایش را دخالتهای روحانیون در امور مملکت داری و سیاسی بیان می‌کند و درست شبِ قبل از گروگانگیری سفارت آمریکا استعفای خود را اعلام می‌نماید و قویأ در کتاب فوق‌الذکر عنوان می‌نماید استعفایش بخاطر حمله به سفارت نبوده است و حتی سه ماه قبل از استعفای نهایی، سران کشور از این تصمیم آگاه بوده‌اند. مهندس بازرگان از جمله حامیان آیت‌الله منتظری بود.

او تا پایان عمر خود در تمام دوره‌های انتخابات ریاست جمهوری و مجلس ثبت نام کرد اما پس از دوره اول مجلس همواره از سوی حاکمیت رد صلاحیت می‌شد.

رد صلاحیت او در انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۶۴) منجر به آن شد که برخی روحانیون انتخابات را تحریم کردند[۲۸]

همچنین در نتیجه فشارهای مختلف و بازداشت مکرر اعضای نهضت آزادی ایران، فعالیت‌های نهضت آزادی که وی یکی از مؤسسان آن بود نیز تا حدود زیادی محدود گردید. نهضت آزادی در دوران جنگ ایران و عراق، مخالفت خود را با ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر اعلام کرد که این امر بر فشارها افزود.[۲۹][۳۰]

درگذشت[ویرایش]

مهدی بازرگان در ۳۰ دی ۱۳۷۳ خورشیدی در ضمن سفر درمانی، در ژنو درگذشت و بعد از انتقال پیکر او به تهران و تشییع از مقابل حسینیه ارشاد، در قم دفن شد. بنا به وصیت بازرگان، پیکرش در مقبره بیات در نزدیکی آرامگاه فاطمه معصومه و در کنار والدین و برخی از اقوامش به خاک سپرده شد.[۳۱]

پس از درگذشت وی، بنیاد فرهنگی مهدی بازرگان متولی امور مربوط به آثار و افکار او است. از مهندس بازرگان ۱۰۵ عنوان کتاب منتشر شده‌است.[۳۲]

آثار[ویرایش]

کتاب‌ها[ویرایش]

کتاب‌های چاپ شده از مهدی بازرگان:[۳۳]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. مهدی بازرگان در یک نامه تاسیس نهضت آزادی را به اطلاع محمد مصدق رساند (متن نامه در کتاب مدافعات آمده) و مصدق در جواب از این کار او تشکر کرد (متن نامه مصدق به بازرگان به همراه تصویر اصل نامه در کتاب نامه های دکتر مصدق آمده)
  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ حدّاد عادل، دانشنامه جهان اسلام.
  2. «همسر مهدی بازرگان: ناسزاگویان ابراز ندامت کردند». مؤسسه فرهنگی مطبوعاتی انتخاب، ۱ بهمن ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۴. 
  3. بی‌بی‌سی
  4. Iranian Oral History Project. «Shapour Bakhtiar». Harvard University. 
  5. کاتوزیان، همایون. مصدق و نبرد قدرت.  - ترجمه احمد تدین
  6. کاتوزیان، همایون. مصدق و نبرد قدرت.  - ترجمه احمد تدین
  7. «چه کسانی مخالف اصل «ولایت فقیه» در قانون اساسی بودند؟». mashreghnews، ۱۱ مرداد ۱۳۹۴. 
  8. خمینی، روح‌الله. صحیفه امام، جلد چهارده.  - صفحه 438
  9. «نامه محرمانه بازرگان به امام خمینی/ 1367». parsine.com - کد خبر: ۱۸۹۸۰۶، تاریخ انتشار: ۰۳ خرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در 29 دی 1394. 
  10. ۱ در یوتیوب
  11. ۲ در یوتیوب
  12. ۳ در یوتیوب
  13. سخن رانی خدا و آخرت، تنها هدف بعثت انبیا
  14. بازرگان، مهدی. بعثت و آفات رسالت. بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان. 
  15. بر گرفته از کهن دیارا، فرح پهلوی
  16. سنجابی، کریم. امیدها و ناامیدی ها. 
  17. مصاحبه با عزت الله سحابی در مستند نقشی به یاد
  18. مصاحبه عت الله سحابی با مستند نقشی به یاد
  19. Iranian Oral History Project. «Shapour Bakhtiar». Harvard University. 
  20. مصدق، محمد. نامه های دکتر مصدق.  - گردآوری محمد ترکمان، تصویر اصل این نامه در انتهای کتاب نیز ضمیمه شده است
  21. مصدق، محمد. نامه های دکتر مصدق.  - گردآوری محمد ترکمان، صفحه 318
  22. یزدی، ابراهیم - آخرین تلاشها در آخرین روزها - انتشارات قلم
  23. یکرنگی - خاطرات شاپور بختیار در گفتگو با مهشید جهانشاهی - پاریس
  24. «روند برگزاری رفراندوم نظام جمهوری اسلامی». مرکز اسناد انقلاب اسلامی. 
  25. ایران
  26. خمینی، روح‌الله. صحیفه امام، جلد چهارده.  - صفحه 438
  27. «وب‌گاه تاریخ ایران». بازبینی‌شده در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۲. 
  28. . کتاب خاطرات هاشمی رفسنجانی، (امید و دلواپسی) خاطرات سال ۱۳۶۴ صفحه ۲۳۵ و ۲۳۶
  29. خاطرات آیت‌الله رفسنجانی ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۹
  30. انقلاب ایران در دوحکت - مهدی بازرگان - نهضت آزادی - ۱۳۶۲
  31. در. آخرین. روزهای. حیات.html «بازرگان در آخرین روزهای حیات»(فارسی)‎. تاریخ ایرانی، ۱ بهمن ۱۳۸۹. 
  32. «فهرست آثار بازرگان - وبگاه رسمی مهندس مهدی بازرگان». بازبینی‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۰۸. 
  33. فهرست آثار مهندس بازرگان که تا کنون در قالب مجموعه‌های آثار چاپ شده‌است

پیوند به بیرون[ویرایش]