مهدی بازرگان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
«بازرگان» تغییر مسیری به این صفحه است. برای کاربردهای دیگر بازرگان (ابهام‌زدایی) را ببینید.
مهدی بازرگان
۷۵امین نخست‌وزیر ایران
اولین نخست‌وزیر جمهوری اسلامی
مشغول به کار
۱۵ بهمن ۱۳۵۷ – ۱۵ آبان ۱۳۵۸
قائم‌مقام عباس امیرانتظام
پس از شاپور بختیار (نخست‌وزیر حکومت پهلوی)
پیش از محمدعلی رجایی
وزیر امور خارجه ایران
موقت
مشغول به کار
۱۲ فروردین ۱۳۵۸ – ۲۳ فروردین ۱۳۵۸
نخست وزیر خودش
پس از کریم سنجابی
پیش از ابراهیم یزدی
عضو مجلس شورای اسلامی
مشغول به کار
۱۴ اردیبهشت ۱۳۵۹ – ۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۳
حوزه انتخاباتی تهران
اطلاعات شخصی
تولد ۱۰ شهریور ۱۲۸۶
۱ سپتامبر ۱۹۰۷(1907-09-01)[نیازمند منبع]
تهران[۱]
مرگ ۳۰ دی ۱۳۷۳

۲۰ ژانویه ۱۹۹۵ (۸۷ سال)
زوریخ، سوئیس[۱]

ملیت ایران
حزب سیاسی نهضت آزادی ایران
فرزندان زهرا، عبدالعلی، ابوالفضل، فرشته، محمدنوید
محل تحصیل اکول سانترال پاریس (École Centrale Paris)
دین شیعه
امضاء
وب‌گاه Official website

مهدی بازرگان (۱۲۸۶ در تهران۳۰ دی ۱۳۷۳ در زوریخ)[۱] معروف به مهندس بازرگان، سیاستمدار، استاد دانشگاه و پژوهشگر قرآن اهل ایران است. او نخستین، نخست‌وزیر ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ خورشیدی (رییس دولت موقت) و نخستین دانشیار دانشگاه تهران بود.[۲]

بازرگان، در کنار محمود طالقانی و یدالله سحابی، یکی از بنیادگذاران نهضت آزادی ایران و همچنین از فعالان در ارتباط با انجمن اسلامی دانشجویان در دانشکده فنی دانشگاه تهران بود.[۳][۴][۵]

دوران کودکی و جوانی[ویرایش]

مهدی بازرگان در جوانی

مهدی بازرگان در سال‌های انقلاب مشروطه، در خانواده‌ای مذهبی آذربایجانی زاده شد. پدرش، حاج عباسقلی آقا تجارتی تبریزی، پس از چندی در تهران مقیم شد و به عنوان یکی از تاجران سرشناس بازار تهران مطرح گردید. وی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه سلطانیه تهران و متوسطه را در دارالمعلمین مرکزی به پایان رساند و سپس در سال ۱۳۰۶ در میان نخستین گروه محصلان ممتاز اعزامی دولت پهلوی قرار گرفت و به کشور فرانسه رفت. او در مدرسه حرفه و فن شهر پاریس در رشتهٔ ترمودینامیک و نساجی تحصیل کرد و پس هفت سال در سال ۱۳۱۳ به ایران بازگشت. مهدی بازرگان جزو نخستین گروه از فارغ التحصیلانی است که در تاریخ ایران زیر عنوان بورسیه به تحصیل در کشور دیگری پرداخته‌است.[۶][یادکرد دقیق]

نهضت ملی شدن صنعت نفت[ویرایش]

وی در دوران دکتر محمد مصدق(رهبر جنبش ملی شدن صنعت نفت) به عنوان رییس هیئت مدیره خلع ید از شرکت نفت انگلیسی به آبادان رفت و به عنوان رییس هیات مدیره موقت شرکت برگزیده شد. اما پس از مدتی به علت برخی کارشکنی‌ها از سوی عوامل مذهبی از این سمت استعفا داد.[نیازمند منبع]

دوران پس از کودتای ۲۸ مرداد[ویرایش]

وی پس از کودتا ریاست شرکت آب و فاضلاب تهران را بر عهده گرفت و و موفق شد نخستین شبکه لوله‌کشی آب را در تهران احداث کند. او همچنین در این سالها به همراه پیشوایان مذهبی مانند سید رضا زنجانی، سید ابوالفضل زنجانی و انگجی و سید محمود طالقانی در تأسیس نهضت مقاومت ملی نقشی مهم داشت. در سال ۱۳۳۴ و درپی شناسایی چاپخانه مخفی نهضت مقاومت ملی توسط فرمانداری نظامی تهران، همراه چندی دیگر از سران نهضت دستگیر شد و به زندان افتاد. مهندس بازرگان از هیات موسسین جبهه ملی دوم (جبهه ملی ایران) بودند. جبهه ملی دوم در روز ۲۳ تیرماه ۱۳۳۹ توسط یک هیأت مؤسس ۳۵ نفری شامل سید باقر کاظمی، اللهیار صالح، غلامحسین صدیقی، دکتر کریم سنجابی، دکتر سجادی، دکتر مهدی آذر، اصغر پارسا، ادیب برومند، مهدی بازرگان، کاظم حسیبی، احمد زیرک‌زاده و آیت‌الله محمود طالقانی تشکیل شد و روز سی‌ام تیرماه ۱۳۳۹ اعلامیه تشکیل جبهه ملی دوم (جبهه ملی ایران) به طور گسترده انتشار یافت. مهندس بازرگان در کنگره ۱۳۴۱ جبهه ملی دوم (جبهه ملی ایران) نیز از سوی اعضای کنگره به همراه آیت‌الله طالقانی به صورت منفرد (به دلیل عدم تصویب عضویت نهضت آزادی) به سمت عضو شورای مرکزی جبهه ملی دوم (جبهه ملی ایران) انتخاب شدند بازرگان در سال ۱۳۴۰ به همراه محمود طالقانی و یدالله سحابی نهضت آزادی ایران را پایه‌گذاری کرد. در سوم بهمن ۱۳۴۱ نهضت آزادی اقدام به انتشار اعلامیه‌ای در اعتراض به انقلاب سفید نمود که با واکنش تند حکومت همراه شد و باعث دستگیری سران نهضت و عده دیگری از فعالان نهضت شد. محاکمه بازرگان و سران و فعالان نهضت آزادی در سال‌های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ به اتهام اقدام بر ضدامنیت کشور، ضدیت با سلطنت مشروطه و اهانت‌های گستاخانه به مقام شامخ سلطنت در دادگاه نظامی برگزار شد. این دادگاه پس از ۳۱ جلسه رای به محکومیت متهمان داد و اکثر افراد به حبس‌های طولانی مدت محکوم شدند. بازرگان نیز به ۱۰ سال زندان محکوم شد. او پس از دوره کوتاهی در زندان قصر به زندان برازجان در استان بوشهر تبعید شد و در سال ۱۳۴۶، پس از پنج سال زندان و تبعید آزاد شد و فعالیتهای علمی، مذهبی و اجتماعی خود را از سر گرفت. وی در این دوران در تشکیل کمیسیون ایرانی دفاع از حقوق بشر و زندانیان سیاسی نقش موثری ایفا کرد.

نقش مهدی بازرگان در انقلاب ۱۳۵۷ خورشیدی[ویرایش]

روی جلد مجله امید ایران در تاریخ ۱۳ فروردین ۱۳۵۸: بازرگان «رای آری به جمهوری اسلامی» را در صندوق می‌اندازد، در حالی که در اندیشه «جمهوری دموکراتیک» است.[۷]

وی در جریان انقلاب ۱۳۵۷ تلاش زیادی برای تغییر حکومت به صورتی آرام و با همه‌پرسی داشت و حتی شاپور بختیار از طریق وی (به علت سابقه آشنایی در جبهه ملی) و مهندس عباس امیر انتظام حاضر به نوشتن استعفا نامه شد[نیازمند منبع] و متن آن به تایید سید محمد حسینی بهشتی و سید محمود طالقانی رسید و قرار شد که شخصاً با روح‌الله خمینی دیدار کند اما در نهایت قضیه بی نتیجه ماند.[۸][۹]

با پیروزی انقلاب، خمینی حکم نخست وزیری دولت موقت را به نام بازرگان صادر کرد.

متن حکم انتصاب بازرگان به نخست وزیری:

حکم انتصاب به نخست‌وزیری دولت موقت

در تاریخ۱۵/۱۱/۱۳۵۷ توسط آقای هاشمی رفسنجانی در مدرسه علوی قرائت گردید. بسم‌الله الرحمن الرحیم جناب آقای مهندس مهدی بازرگان بنا به پیشنهاد شورای انقلاب برحسب حق شرعی و حق قانونی ناشی از آراء اکثریت قاطع قریب به‌اتفاق ملت ایران که طی اجتماعات عظیم و تظاهرات وسیع و متعدد در سراسر ایران نسبت به رهبری جنبش ابراز شده‌است و به‌موجب اعتمادی که به ایمان راسخ شما به مکتب مقدس اسلام و اطلاعی که از سوابقتان در مبارزات اسلامی و ملی دارم جناب‌عالی را بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و بستگی به گروهی خاص مأمور تشکیل دولت موقت می‌نمایم تا ترتیب اداره امور مملکت و خصوصاً انجام رفراندوم و رجوع به آراء عمومی ملت دربارهٔ تغییر نظام سیاسی کشور به جمهوری اسلامی و تشکیل مجلس مؤسسان از منتخبین مردم جهت تصویب قانون اساسی نظام جدید و انتخاب مجلس نمایندگان ملت و برطبق قانون اساسی جدید را بدهید. مقتضی است که اعضاء دولت موقت را هرچه زودتر با توجه به شرایطی که مشخص نموده‌ام تعیین و معرفی نمائید. کارمندان دولت و ارتش و افراد ملت با دولت‌موقتِ شما همکاری کامل نموده و رعایت انضباط را برای وصول به اهداف مقدس انقلاب و سامان یافتن امور کشور خواهند نمود. موفقیت شما و دولت موقت را در این مرحلهٔ حساسِ تاریخی از خداوند متعال مسئلت می‌نمایم.

روح‌الله الموسوی الخمینی

[۱۰]

او به مدت ۹ ماه (۲۷۵ روز) سمت نخست وزیری موقت را بر عهده داشت. پس از اشغال سفارت آمریکا توسط دانشجویان در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ هیات دولت به ریاست مهندس بازرگان تشکیل جلسه داد وبرای بار سوم استعفا نمودو از سوی جریان حاکم تلاش شد تا استعفای وی در نتیجهٔ اشغال سفارت آمریکا وانمود شود.

محسن رضایی، از فرماندهان سپاه پاسداران و دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام در مورد انتخاب بازرگان اظهار می‌دارد:[۱۱]

اگر امام در اوایل انقلاب بازرگان را بر سر کار نمی‌گذاشت شاید انقلاب به ثمر نمی‌رسید، بازرگان بزرگترین کلاهی بود که امام بر سر آمریکا گذاشت، ایشان نیرویی را به کار گرفت که امریکا احساس خطر نکند.


کابینهٔ موقت مهدی بازرگان
وزیران
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ شکوهی، رجایی آموزش‌وپرورش ۱۱ طاهری راه وترابری
۲ اسلامی ارتباطات ۱۲ احمدزاده صنایع ومعادن
۳ اردلان، بنی‌صدر اقتصاد ۱۳ شریعتمداری علوم
۴ سنجابی،یزدی امورخارجه ۱۴ دوزدوزانی ارشاد
۵ صدر بازرگانی ۱۵ فروهر کار
۶ سامی بهداشت ۱۶ حاج‌سیدجوادی کشور
۷ میناچی جهانگردی ۱۷ کتیرایی‌‏‎ مسکن
۸ ایزدی کشاورزی ۱۸ معین‌فر نفت
۹ مبشری دادگستری ۱۹ تاج نیرو
۱۰ مدنی،ریاحی،چمران دفاع
معاونان نخست وزیری
ر. معاون معاونت ر. معاون معاونت
۱ یدالله سحابی وزیرمشاور ۳ سمیعی محیط زیست
۲ عزت الله سحابی برنامه وبودجه ۴ شاه‌حسینی تربیت بدنی
کابینه بازرگان

دوران پس از برکناری[ویرایش]

بازرگان بعد از استعفا از نخست وزیری در دوره اول مجلس شورای اسلامی به نمایندگی مردم تهران انتخاب شد. وی در کتاب «انقلاب ایران در دو حرکت» دلیل اصلی استعفایش را دخالتهای روحانیون در امور مملکت داری و سیاسی بیان میکند و درست شبِ قبل از گروگانگیری سفارت آمریکا استعفای خود را اعلام مینماید و قویأ در کتاب فوق الذکر عنوان مینماید استعفایش بخاطر حمله به سفارت نبوده است و حتی سه ماه قبل از استعفای نهایی،سران کشور از این تصمیم آگاه بوده اند. از آنجهت که طاقت وی از دخالتهای روحانیون و پاسدارانِ خود مختار و تندرو تاب آمده،بر استعفای دولت خود پافشاری نمود. مهندس بازرگان از جمله حامیان آیت الله منتظری بوده و کرارأ همانند آقای منتظری از اعدامهای سیاسی که بدون دادگاه و دفاعیات بوده گله مند گشته.

او تا پایان عمر خود در تمام دوره‌های انتخابات ریاست جمهوری و مجلس ثبت نام کرد اما پس از دوره اول مجلس همواره از سوی حاکمیت رد صلاحیت می‌شد.

رد صلاحیت او در انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۶۴) برای رقابت با علی خامنه‌ای منجر به آن شد که برخی مراجع از جمله سید محمدکاظم شریعتمداری، سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی و محمدصادق روحانی انتخابات را تحریم کردند[۱۲] همچنین در نتیجه فشارهای مختلف و بازداشت مکرر اعضای نهضت آزادی ایران، فعالیت‌های نهضت آزادی که وی یکی از موسسان آن بود نیز تا حدود زیادی محدود گردید. نهضت آزادی در دوران جنگ ایران و عراق، مخالفت خود را با ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر اعلام کرد که این امر بر فشارها افزود.[۱۳][۱۴]

درگذشت[ویرایش]

مهدی بازرگان در ۳۰ دی ۱۳۷۳ خورشیدی در ضمن سفر درمانی در ژنو درگذشت و بعد از انتقال پیکر او به تهران و تشییع از مقابل حسینیه ارشاد، در قم دفن شد. بنا به وصیت بازرگان، پیکرش در مقبره بیات در نزدیکی آرامگاه فاطمه معصومه و در کنار والدین و برخی از اقوامش به خاک سپرده شد.[۱۵]

پس از درگذشت وی بنیاد فرهنگی مهدی بازرگان امور مربوط به آثار و افکار او است. از مهندس بازرگان ۱۰۵ عنوان کتاب منتشر شده‌است.[۱۶] لای

آثار[ویرایش]

کتاب‌ها[ویرایش]

کتاب‌های چاپ شده از مهدی بازرگان[۱۷]:

  • انقلاب ایران در دوحرکت،۱۳۶۲
  • آتیه شرکت ملی نفت ایران، ۱۳۳۰
  • آتیه صنعت در ایران، ۱۳۲۸
  • آثار عظیم اجتماع، ۱۳۲۹
  • آموزش تعالیم دینی، ۱۳۳۸
  • آموزش قرآن، کتاب اول، ۱۳۳۸
  • آموزش قرآن، کتاب دوم، ۱۳۳۸
  • آموزش قرآن، کتاب سوم، ۱۳۴۳
  • آموزش قرآن، راهنمای کتاب اول، ۱۳۴۳
  • آموزش قرآن، راهنمای کتاب دوم، ۱۳۴۳
  • آیین خوشبختی (مقدمه کتاب)، ۱۳۳۵
  • احتیاج روز، ۱۳۳۶
  • اختیار، ۱۳۲۸
  • ارمغان فرنگ، ۱۳۱۳
  • از خداپرستی تا خودپرستی، ۱۳۳۱
  • اسلام جوان، ۱۳۴۱
  • اسلام مکتب مبارز و مولد، ۱۳۴۰
  • انتظارات مردم از مراجع، ۱۳۴۱
  • انسان و خدا، ۱۳۳۹
  • انگیزه و انگیزنده، ۱۳۴۸
  • اول به فکر ایران! دوم به‌فکر ایران!! سوم هم به‌فکر ایران!!!، ۱۳۳۰
  • باد و باران در قرآن، ۱۳۴۳، زندان قصر، شهریور ۱۳۴۴
  • بازی جوانان با سیاست، ۱۳۲۱
  • بررسی نظریه اریک فروم، ۱۳۵۵
  • برنامه ترتبیت و تعلیم دینی، ۱۳۳۸
  • بسازیم یا برایمان بسازند، ۱۳۳۵
  • بعثت و ایدئولوژی، ۱۳۴۳
  • بعثت و تکامل، ۱۳۴۶
  • بهره‌برداری از پالایشگاه نفت در آبادان، ۱۳۳۰
  • بی‌نهایت کوچک‌ها، ۱۳۲۸
  • پراگماتیسم در اسلام، ۱۳۲۸
  • تأثیر ملی شدن نفت در وضع صنعتی ایران، ۱۳۳۱
  • تبلیغ پیغمبر، ۱۳۴۲
  • ترمودینامیک در زندگی، ۱۳۳۴
  • توحید، طبیعت، تکامل، ۱۳۵۶
  • جنگ دیروز و فردا، ۱۳۳۴
  • چرا با استبداد مخالفیم، ۱۳۴۲
  • چشم هم‌چشمی، ۱۳۴۴
  • چگونه باشیم، ۱۳۲۹
  • چند کلمه دیگر در زمینه تغییر خط، ۱۳۳۸
  • چیزی که به فکر آن نیستیم، ۱۳۲۷
  • خاطرات زندان، (۱۳۴۶ ۱۳۴۲)
  • خاطرات سفر حج، ۱۳۳۹
  • خاطراتی از دوران جوانی،(۱۳۲۲ ۱۳۱۹)
  • خانه مردم، ۱۳۳۸
  • خدا در اجتماع، ۱۳۴۴
  • خداپرستی و افکار روز، ۱۳۳۷
  • خودجوشی، ۱۳۴۰
  • در وصف صنعت، ۱۳۱۱
  • درس دین‌داری، ۱۳۴۰
  • دعا، ۱۳۴۲
  • دل و دماغ، ۱۳۲۶
  • دومین ناهار اهواز، ۱۳۳۰
  • دین و تمدن، ۱۳۵۰
  • ذره بی‌انتها، ۱۳۴۴
  • راه طی شده، ۱۳۲۶
  • رضایت از خانه، ۱۳۲۶
  • روح ملت‌ها (مقدمه کتاب)، ۱۳۴۳
  • زمستان تهران و دود بخاری‌ها، ۱۳۲۳
  • زندان هارون‌الرشید یا آتشکده ساسانی، ۱۳۲۳
  • سازگاری ایرانی، ۱۳۴۳
  • سازمان مسافربری شهر تهران، ۱۳۲۳
  • سرچشمه استقلال، ۱۳۲۷
  • سِرِّعقب افتادگی ملل مسلمان، ۱۳۳۰
  • ضریب تبادل مادیات و معنویات، ۱۳۲۲
  • طرح یک پیشنهاد برای حل عبور و مرور خیابان‌های تهران، ۱۳۳۸
  • عشق و پرستش، ۱۳۳۶
  • علمی‌بودن مارکسیسم، ۱۳۵۴
  • علی و اسلام، ۱۳۳۹
  • غرض از تأسیس نهضت آزادی ایران،۱۳۴۰
  • قیمتی‌تر از نفت، ۱۳۳۰
  • کار در اسلام، ۱۳۲۵
  • گزارش فنی از بنای ساختمان بانک ملی اصفهان، ۱۳۲۳
  • گفتگویی با خانواده از زندان(۱۳۴۳ ۱۳۴۲)
  • ما معلمیم یا مربی، ۱۳۲۸
  • مدافعات در دادگاه بدوی نظامی، ۱۳۴۲
  • مذهب در اروپا، ۱۳۲۱
  • مرز میان دین و سیاست، ۱۳۴۱
  • مرگ زنگنه یا انتحار ملی، ۱۳۳۰
  • مسئله وحی، ۱۳۴۱
  • مسلمان اجتماعی و جهانی، ۱۳۳۸
  • مطهرات در اسلام، ۱۳۲۲
  • مهندس خارجی، ۱۳۳۴
  • مهندس خلیل ارجمند، مرد ایمان و... ، ۱۳۲۳
  • نقشه شهرها و طرز تشکیل دماغ‌ها در ایران، ۱۳۲۹
  • نماز، ۱۳۲۰
  • نیک‌نیازی، ۱۳۴۶
  • یادداشتی از سفر حج، ۱۳۳۹

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ حدّاد عادل، دانشنامه جهان اسلام.
  2. بی‌بی‌سی
  3. ۱ در یوتیوب
  4. ۲ در یوتیوب
  5. ۳ در یوتیوب
  6. بر گرفته از کهن دیارا، فرح پهلوی
  7. ایران
  8. یزدی، ابراهیم - آخرین تلاشها در آخرین روزها - انتشارات قلم
  9. یکرنگی - خاطرات شاپور بختیار در گفتگو با مهشید جهانشاهی - پاریس
  10. مهدی بازرگان و روزهای انقلاب
  11. «وب‌گاه تاریخ ایران». بازبینی‌شده در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۲. 
  12. . کتاب خاطرات هاشمی رفسنجانی، (امید و دلواپسی) خاطرات سال ۱۳۶۴ صفحه ۲۳۵ و ۲۳۶
  13. خاطرات آیت‌الله رفسنجانی ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۹
  14. انقلاب ایران در دوحکت - مهدی بازرگان - نهضت آزادی - ۱۳۶۲
  15. در. آخرین. روزهای. حیات.html «بازرگان در آخرین روزهای حیات»(فارسی)‎. تاریخ ایرانی، ۱ بهمن ۱۳۸۹. 
  16. «فهرست آثار بازرگان - وبگاه رسمی مهندس مهدی بازرگان». بازبینی‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۰۸. 
  17. فهرست آثار مهندس بازرگان که تا کنون در قالب مجموعه‌های آثار چاپ شده‌است

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌گفتاورد مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به مهدی بازرگان در ویکی‌گفتاورد موجود است.