علی امینی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
علی امینی
Ali Amini Portrait (cropped).jpg
نخست‌وزیر ایران
مشغول به کار
۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۰ – ۲۶ تیر ۱۳۴۱
پادشاهمحمدرضا شاه پهلوی
پس ازجعفر شریف‌امامی
پیش ازاسدالله علم
وزیر دارایی
مشغول به کار
شهریور ۱۳۳۲ – ۱ خرداد ۱۳۳۴
نخست‌وزیرحسین علاء
فضل‌الله زاهدی
پس ازنظام‌الدین امامی
پیش ازعلی‌اصغر فروزان (سرپرست)
وزیر اقتصاد ملی
مشغول به کار
۷ آذر ۱۳۳۰ – ۲۸ تیر ۱۳۳۱
نخست‌وزیرمحمد مصدق
پس ازاحمد زیرک‌زاده (سرپرست)
پیش ازعلی‌اکبر اخوی
مشغول به کار
فروردین – خرداد ۱۳۲۹
نخست‌وزیررجبعلی منصور
پس ازتقی نصر
پیش ازصادق وثیقی
وزیر دادگستری
مشغول به کار
۱ خرداد ۱۳۳۴ – ۱۳۳۶
نخست‌وزیرحسین علاء
پس ازعمادالدین میرمطهری (سرپرست)
سفیر ایران در ایالات متحده
نماینده مجلس شورای ملی
مشغول به کار
۱۳۲۶ – ۱۳۲۸
حوزه انتخاباتیتهران (دورهٔ پانزدهم)
اطلاعات شخصی
زاده
علی امینی مجدی

۲۱ شهریور ۱۲۸۴ خورشیدی
تهران، ایران
درگذشته۲۱ آذر ۱۳۷۱ (۸۷ سال)
پاریس، فرانسه
ملیت ایران
حزب سیاسیپارتی
همسر(ان)بتول وثوق
فرزندانایرج امینی[۱]
خویشاوندانابوالقاسم امینی مجدی (برادر)
علی امین‌الدوله (پدربزرگ) اشرف الملوک فخرالدوله (مادر)
پیشهسیاستمدار
تخصصنخست‌وزیر
دیناسلام
لقب(ها)علی

علی امینی مجدی معروف به علی امینی (۲۱ شهریور ۱۲۸۴ تهران – ۲۱ آذر ۱۳۷۱ پاریسسیاست‌مدار ایرانی، از اعضای جبهه ملی و یک دوره از اردیبهشت ۱۳۴۰ تا تیر ۱۳۴۱ نخست‌وزیر ایران بود.[۲]

او فرزند محسن امین‌الدوله (داماد مظفرالدین شاه و مالک معروف) نوهٔ علی امین‌الدوله (صدراعظم مظفرالدین شاه) و نتیجهٔ میرزا محمد خان مجدالملک سینکی (وزیر و منشی عصر ناصری) بود. مادرش اشرف الملوک فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه قاجار زنی بادرایت و نیکوکار بود.

امینی از نخستین کسانی بود که جهت اصلاحات ارضی در ایران فعالیت و در تدوین اصول اصلاحات ارضی موسوم به انقلاب سفید نقش مؤثری ایفا کرد. از وی به عنوان یکی از مهمترین افراد در انقلاب سفید یاد می‌شود.

تولد و تحصیلات

علی امینی در ۲۱ شهریور ۱۲۸۴ [۳] در تهران به دنیا آمد. پدرش محسن خان امین‌الدوله، پسر علی خان امین الدوله صدر اعظم زمان مظفرالدین شاه و از مالکین بزرگ لشت نشا بود.[۴] مادرش فخرالدوله دختر مقتدر و مدبّر مظفرالدین شاه و برادر بزرگ‌ترش ابوالقاسم امینی مجدی بود. امینی در جوانی با بتول وثوق دختر حسن وثوق (وثوق الدوله) (رئیس‌الوزرای دوره قاجار و عاقد قرارداد ۱۹۱۹) ازدواج کرد.

او پس از اتمام تحصیلات خود در مدرسه دارالفنون تهران به فرانسه رفت و حقوق و اقتصاد خواند و در رشتهٔ اقتصاد موفق به اخذ درجه دکترا شد.

کارگزار اقتصادی

در سال ۱۳۴۰

پس از بازگشت به ایران نخست در سال ۱۳۱۰ در دادگستری مشغول به کار شد. وی ورود به دادگستری را شروع مناسبی برای ورود به کار سیاسی می‌دانست. با انتصاب داور به وزارت مالیه در سال ۱۳۱۲ او نیز که از افراد مورد اعتماد داور بود به وزارت مالیه رفت و به عنوان عضو اداره اقتصاد مشغول به کار شد.[۵]

در شانزدهم بهمن ۱۳۲۰ مشرف‌الدوله نفیسی وزیر دارایی کابینه فروغی، امینی را به عنوان معاون اقتصادی خود به مجلس معرفی کرد. او در انتخابات دوره پانزدهم مجلس شورای ملی بیشترین رأی را در تهران آورد و در سال ۱۳۲۶ به مجلس راه یافت. پس از پایان دوره نمایندگی‌اش در سال ۱۳۲۹ در کابینه منصورالملک به وزارت اقتصاد ملی (بازرگانی و صنایع و معادن) منصوب شد.[۶] اما پیش از پایان عمر دولت کنار رفت. در کابینه مصدق ابتدا به عنوان فرد مناسبی برای وزارت کشور در نظر گرفته شد اما به دلیل مخالفت شاه به وزارت اقتصاد ملی منصوب شد.[۷]

پس از کودتای ۲۸ مرداد در مقام وزیر دارائی کابینه سپهبد زاهدی مذاکرات با کنسرسیوم را اداره کرد که منجر به قرارداد کنسرسیوم شد.[۸] او همچنین ۱۵۰ میلیون دلار وام از امریکا و ده میلیون لیره از انگلیس برای ایران گرفت.

در دولت بعدی که حسین علاء تشکیل داد، امینی مدت کوتاهی عهده‌دار وزارت دارایی بود و در همین مدت، قانون جلب سرمایه خارجی را در اردیبهشت ۱۳۳۴ به تصویب رساند. سپس به پیشنهاد علاء در اول خرداد آن سال، وزارت‌خانه دادگستری به او سپرده شد که ماه‌ها بدون وزیر مانده و دولت و مجلس مدت‌ها بود به دنبال وزیری فعال بودند که بتواند دست به اصلاحات در آن بزند.[۹]

نخست‌وزیری

امینی در جلسه کابینه

در سال ۱۳۴۰ با حمایت دولت جان اف کندی در آمریکا به سمت نخست‌وزیری منصوب شد. آزادی فعالیت احزاب سیاسی از جمله جبهه ملی، اصلاحات ارضی و مبارزه با فساد از اقدامات دولت او بود. کوشش‌های او در کاهش نقش شاه در اداره امور کشور با حمایت بخشی از دستگاه ریاست جمهوری آمریکا، خیلی زود با مقاومت و مخالفت محمدرضا شاه پهلوی و عدم همراهی اپوزیسیون شاه مواجه شد و نتیجتاً او پس از ناامیدی از همراهی جبهه ملی مجبور به کناره‌گیری شد.

امینی به دلیل عدم اعتماد شاه به وی و اختلاف با شاه در مورد تنظیم بودجه در سال ۱۳۴۱ از نخست‌وزیری استعفا کرد و دیگر به عنوان نخست‌وزیر منصوب نشد. ارتباط شاه با وی محدود به مشارکت در برخی مراسم رسمی بود. در مهرماه سال ۱۳۵۷ برای مشاوره در مورد رفع نا آرامی‌ها به دیدار شاه دعوت شد. وی به شاه پیشنهاد داد یا به مسافرت برود یا هیاتی را برای تصمیم‌گیری در مورد آینده کشور تشکیل دهد یا یکی از انقلابیون مانند مهندس بازرگان را به نخست‌وزیری انتخاب کند. همهٔ پیشنهادها به دلیل بدگمانی شاه به وی رد شد.[۱۰] امینی پس از انقلاب ایران در فرانسه زندگی می‌کرد و یکی از رهبران مخالفان جمهوری اسلامی ایران بود.

امینی نمایندگی لاهیجان را در مجلس مؤسسان بر عهده داشت.[۳]

علی امینی

کتاب خاطرات علی امینی که توسط دانشگاه هاروارد تحت عنوان خاطرات شفاهی ایران گردآوردی شده بود، در سال ۱۳۷۶ در ایران منتشر شد.

تبارنامه

تبارنامه خاندان امینی
باباخانمیرزا اسدالله نوری
آقافتحعلیدخترمیرزا آقاخان نوری
مجدالملک سینکی
علی امین‌الدولهتقی‌ مجدالملکطاووس خانممعتمدالسلطنههما خانمعلاءالسلطنه
محسن‌ امین‌الدولهاشرف‌الملوک فخرالدولهحسن وثوقاحمد قوامحسین علاء
ابوالقاسم امینیعلی امینیاحمد امینیمحمود امینیمعصومه امینی


جستارهای وابسته

پانویس

  1. «ایرج امینی: آمریکایی‌ها روز ۲۸ مرداد نقشی نداشتند». تاریخ ایرانی. ۲۰۱۵-۱۰-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۱۰-۱۶.
  2. «۱۶ اردیبهشت، علی امینی نخست‌وزیر شد». تاریخ ایرانی. دریافت‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۵.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ حسین کلاته. «علی امینی مجدی در آیینه تصاویر - ۲». مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  4. کاظمی‌نیا، مهران؛ غلامی، سمیه. فخرالدوله. فارسی مدیا.
  5. خاطرات علی امینی - شابک ۹۶۴-۵۵۷۰-۳۸-۷ صفحه: 63 - 61
  6. خاطرات علی امینی - شابک ۹۶۴-۵۵۷۰-۳۸-۷ صفحه: 85-87
  7. خاطرات علی امینی - شابک ۹۶۴-۵۵۷۰-۳۸-۷ صفحه: 93-95
  8. خاطرات علی امینی - شابک ۹۶۴-۵۵۷۰-۳۸-۷ صفحه: 113
  9. «مذاکرات جلسه ۱۲۳ دوره هجدهم مجلس شورای ملی دوم خرداد ۱۳۳۴».
  10. خاطرات علی امینی - شابک ۹۶۴-۵۵۷۰-۳۸-۷ صفحه: 177-180

منابع


وزیران کابینهٔ اول محمد مصدق
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ محمدحسن لقمان‌ادهم، محمدعلی ملکی بهداری ۷ حسنعلی فرمند، خلیل طالقانی کشاورزی
۲ یوسف مشار، غلامحسین صدیقی پست و تلگراف ۸ علی‌اصغر نقدی، مرتضی یزدان‌پناه جنگ
۳ باقر کاظمی امور خارجه ۹ فضل‌الله زاهدی، امیرعلائی، محمدابراهیم امیرتیمور کلالی ، صالح ، رام کشور
۴ جواد بوشهری راه ۱۰ محمدابراهیم امیرتیمور کلالی کار
۵ محمدعلی وارسته، محمود نریمان دارایی ۱۱ کریم سنجابی، محمود حسابی فرهنگ
۶ علی هیئت، شمس‌الدین امیرعلائی دادگستری ۱۲ شمس‌الدین امیرعلائی، علی امینی اقتصاد ملی
وزیر مشاور: محمدحسن لقمان‌ادهم
وزیر دربار: حسین علاء
معاون پارلمانی نخست وزیر: حسین فاطمی
کفالت نخست وزیری: باقر کاظمی