صادق زیباکلام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
صادق زیباکلام مفرد
ZIBAKALAM.jpg
شناسنامه
نام کامل صادق زیباکلام مفرد
معروف به صادق زیباکلام
زادروز ۲۲ خرداد ۱۳۲۷/ ۱۹۴۸
زادگاه تهران، ایران
خویشاوندان سرشناس سعید زیباکلام
فاطمه زیباکلام
تحصیلات دکترای علوم سیاسی
دین اسلام
اطلاعات سیاسی
سمت استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران
وب‌گاه رسمی zibakalam.com

صادق زیباکلام مفرد (زاده ۲۲ خرداد ۱۳۲۷ ش تهران)، استاد علوم سیاسی، نگارنده و دانشور ایرانی با گرایش‌های اصلاح‌گرایه و نوآزادی‌خواه است. او دکترای علوم سیاسی از دانشگاه برادفورد دارد. [۱] و هم‌اکنون استاد تمام دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران[۲] و واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد[۳] است.

زندگی شخصی[ویرایش]

صادق زیباکلام در سال ۱۳۲۷ در کوچه معروف به دعانویس‌ها در محلهٔ بازارچه آب‌منگول تهران در جنوب خیابان ری متولد شد. پدرش تاجر و دارای مغازه‌ای در خیابان قزوین تهران بود، اما وارد فعالیت‌های سیاسی نیز شده بود. او از طرفداران محمد مصدق بود اما از لحاظ تشکیلاتی در حزب زحمت‌کشان به رهبری مظفر بقایی فعالیت می‌کرد.[۱]

دختر بزرگ وی سارا زیباکلام است که زیباکلام او را «دقیقاً در نقطه مقابل خود» می‌داند. سارا با پسر احمد توکلی ازدواج کرده‌است. زیباکلام می‌گوید نه او و نه توکلی هیچ نقشی در این ازدواج نداشته‌اند و آن دو پس از آشنا شدن در روزنامه همشهری با هم ازدواج کرده‌اند.[۴] سارا هم اکنون سردبیر ماهنامه صبح دوکوهه به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی مسعود ده نمکی است.[۵]

فاطمه زیبا کلام ، خواهر او ، اسفند ۹۴ درگذشت.

تحصیلات[ویرایش]

صادق زیباکلام پنج سال نخست ابتدایی را در دبستان غزالی واقع در خیابان سینا و سال آخر را در دبستان دکتر قاسم‌زاده واقع در خیابان غفاری تحصیل می‌کند. با نقل مکان خانواده به منزل بزرگی در نیاوران، زیباکلام در دبیرستان رهنما در خیابان منیریه ثبت نام می‌کند.[۶] او پس از اخذ دیپلم دبیرستان در سال ۱۳۴۵ در کنکور دانشگاه تهران پذیرفته می‌شود اما پدرش با تحصیل او در ایران مخالفت کرده او را روانه اتریش می‌کند تا او را از درگیری‌های سیاسی دانشگاه تهران به دور نگه دارد. در اتریش تحت تأثیر تفکرات مارکسیستی قرار می‌گیرد و تحصیل خود را در اتریش نیمه‌تمام گذاشته و به توصیهٔ پدر در خرداد ۱۳۴۶ به انگلستان می‌رود.

بعد از طی دوره دوساله کالج او به پلی تکنیک شهر هدرزفیلد در شمال بریتانیا می‌رود و وارد رشته مهندسی شیمی می‌شود. او بعد از اتمام دوره کارشناسی وارد دوره کارشناسی ارشد و سپس دکترای مهندسی شیمی در دانشگاه برادفورد می‌شود. پس از آزادی در سال ۱۳۵۵، دستگاه امنیتی کشور مانع بازگشت او به انگلستان و ادامه دوره دکتری شده و او به ناچار در ایران مانده و به عنوان مربی در دانشکده فنی دانشگاه تهران استخدام می‌گردد. پس از انقلاب در سال ۱۳۶۳ برای ادامه تحصیل به انگلستان بازمی گردد اما به جای ادامه تحصیل در رشته مهندسی شیمی به علوم انسانی روی می‌آورد. او در دانشکده صلح شناسی دانشگاه برادفورد فوق لیسانس و دکترای خود را می‌گیرد. موضوع تز دکترای او انقلاب اسلامی ایران بوده‌است. زیباکلام در سال ۱۳۶۹ به ایران بازگشته و پس از دو سال وارد گروه علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران می‌شود.[۷]

زندان[ویرایش]

پیش از انقلاب ۵۷[ویرایش]

صادق در تابستان ۱۳۵۳ هنگام آمدن به ایران توسط ساواک دستگیر و به اتهام خرابکاری علیه حکومت و تبلیغ برای مجاهدین خلق به ۳ سال زندان محکوم شد. اسناد آزادشده آرشیو ملی بریتانیا در سال ۲۰۰۶ نشان می‌دهد که محافل دانشگاهی، وزارت خارجه و دفتر نخست‌وزیر بریتانیا هارولد ویلسون، که در آن زمان ریاست دانشگاه برادفورد را برعهده داشت، تلاش زیادی را برای روشن شدن وضعیت زیباکلام و آزادی او انجام داده بودند که البته بی‌نتیجه مانده بود. وی در نهایت در شهریور ۱۳۵۵ پس از ۲ سال و ۱ ماه از زندان آزاد می‌شود.[۸]

محکومیت به زندان، بعد از انقلاب ۵۷[ویرایش]

صادق زیباکلام به هجده ماه حبس تعزیری محکوم شده بود. وی اعلام کرده احکام حبس توسط دادگاه انقلاب اسلامی و در ارتباط با اظهارنظرهای او در مورد سیاست هسته‌ای جمهوری اسلامی و نحوه برخورد قضایی با متهمان پرونده اختلاس سه هزار میلیارد تومانی صادر شده است. به گفته وی به واسطه این پرسش که سیاست هسته‌ای چه حاصلی برای مملکت داشته به یک سال حبس تعزیری و به واسطه گفتن اینکه دادگاه اختلاس ۳۰۰۰ میلیارد تومانی بیش از آنکه به دنبال کشف حقیقت و اجرای عدالت بوده، به دنبال ارضاء و اقناع افکار عمومی بوده، به شش ماه حبس تعزیری محکومیت یافته‌است. وی بیان کرده است که ارسال دو نامه سرگشاده به سردبیر کیهان باعث پیگرد قضایی او شد و دادستان انقلاب علیه او به اتهامات «فعالیت تبلیغی علیه نظام جمهوری اسلامی، نشر اکاذیب به قصد تشویش اذهان عمومی و توهین به قضات و مسئولین دستگاه قضایی» تشکیل پرونده داد و روانه دادگاه انقلاب کرد.[۹]

در آبان ماه ۹۳ حکم یک سال و نیم حبس صادق زیباکلام به ۵ میلیون تومان جریمه نقدی تبدیل شد.[۱۰]

در مذاکرات کردستان[ویرایش]

در فروردین ۱۳۵۸ ابراهیم یزدی از زیباکلام برای همکاری با دفتر معاونت نخست‌وزیر در امور انقلاب دعوت کرد و از این راه او با مصطفی چمران معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب آشنا شد و از سوی دولت موقت برای حل و فصل مسائل کردستان با او همکاری کرد. با وجود اینکه به گفتهٔ خودش هیچگاه با برخی نظرات چمران پیرامون خلع سلاح و راه حل مسلحانه در برخورد با گروه‌های معارض در کردستان موافق نبوده است، اما نظرات او را اصولی می‌داند. زیباکلام علت موفق نبودن مذاکراتش با کردها را اینطور بیان می‌کند که در جریان یکی از جلسات مذاکره ربوده می‌شود و پس از چند ساعت آزاد می‌گردد، «این اتفاق باعث شد که خلخالی و حسنی و خیلی‌های دیگر، از جمله عزت‌الله سحابی و هاشم صباغیان، به من مشکوک شوند و و تصریحاً و تلویحاً بگویند زیباکلام به نفع دموکرات‌ها کار می‌کند» و این تصویر ایجاد شد که زیباکلام جاسوس دموکرات‌ها است و به این ترتیب مذاکرات با حزب دموکرات کردستان متوقف شد.[۱۱]

دیدگاه‌های برجسته[ویرایش]

روشنفکری[ویرایش]

او تعریف روشنفکر برپایه شیوهٔ دینداری و تعهد را نمی‌پذیرد، هرچند پسوندهایی که در تعریف یک روشنفکر ممکن است به‌کار رود را بی‌دلیل نمی‌داند؛[۱۲] «هر روشنفکری که خواسته تحول اساسی در جامعه‌‏اش ایجاد کند، موفق نشده است.»[۱۳]

تاریخ معاصر[ویرایش]

زیباکلام معتقد است که بالاخره روزی مجبور هستیم به کودتا ۲۸ مرداد آن‌گونه بپردازیم که بوده و نه آن گونه که دوست داریم فکر کنیم.[۱۴] زیباکلام، محمد مصدق را شریف‌ترین، ملی‌ترین و متدین‌ترین رجال سیاسی ۲۰۰ سال اخیر ایران برشمرد که این صحبت با واکنش مجری همراه شد که خطاب به وی اعلام کرد «شما در حالی از مصدق چنین تعریفی می‌کنید که قبلاً وی را به تعلل و کوتاهی و در شکست نهضت ملی نفت متهم کرده بودید» زیباکلام با رد این موضوع گفت؛ «مصدق مرد خاص در تاریخ سیاسی ایران است» و در پاسخ، با متهم کردن سلیمی نمین به توهم توطئه و نگاه دایی جان ناپلئونی به مسائل تاریخی بیان داشت: «شما زمین و زمان را به هم می‌دوزید که رضاخان را خائن معرفی کنید» او در رد ادعای سلیمی نمین مبنی بر خشم مردم از آمدن جنازه رضا شاه به تهران گفت: «وقتی جنازه رضاخان را به ایران آوردند، هزاران نفر از جنازه وی استقبال کردند. فدائیان اسلام که می‌خواستند مراسم را به هم بزنند از مردم کتک خوردند چرا که مردم پی برده بودند که رضاخان خیلی هم آدم بدی نبود»[۱۵]
زیباکلام در مناظره‌ای با رهدار در دانشگاه صنعتی اصفهان به بررسی ریشه‌های ضدیت با آمریکا و آمریکا ستیزی در ایران پرداخت و از رضا شاه دفاع کرد و گفت: «مدیون چکمه‌های رضا شاهیم. من معتقدم تاریخ بهترین تعیین کننده است به شرطی که تحریف نشود؛ به نظر من رضا شاه خدمات زیادی را به ایران کرد. من معتقدم که ایران مدیون دو نفر است؛ یکی شمشیر آقا محمد خان و دیگری چکمه رضا خان؛ هر چند در دوران رضا شاه فضای بسته و دیکتاتوری حاکم بود ولی همین رضا خان توانست یکپارچگی را در ایران حفظ کند و تمامیت ارضی را حفظ کند و خدمات عمرانی زیادی را برای ما به ارمغان بیاورد»[۱۶] زیباکلام در دیگر مناظره خود در شبکه چهار سیما از رضا شاه دفاع کرد و گفت: «در دوران دولت رضا خان، صنعت ایران با رشد بسیاری مواجه شد و صنایع راه آهن، نساجی و... از موفقیت‌های آن دوره است».

سیاست داخلی ایران[ویرایش]

وی در ۲۶ آذر ۱۳۹۳ در یک کنفرانس در دانشگاه تهران دربارهٔ برنامه اتمی جمهوری اسلامی گفت: «موضوع هسته‌ای» بیشتر از جنگ هشت ساله ایران و عراق به کشور ضربه زده است.[۱۷]
برخی از رسانه‌ها معتقدند که وی در جریان انتخابات ریاست جمهوری سال ۹۲ از حامیان جریان اکبر هاشمی رفسنجانی بوده است.[۱۸] در زمانی که صلاحیت نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری مشخص نشده‌بود، زیباکلام تأکید داشت اصلاح‌طلبان می‌بایست پشت سر هاشمی قرار گیرند و نه کواکبیان و روحانی؛ زیرا کواکبیان و روحانی نمی‌توانند بیش از یک یا دو میلیون رای را به خود اختصاص دهند.[۱۹] بعد از حذف هاشمی از انتخابات توسط شورای نگهبان و عدم حضور محمد خاتمی و در نهایت کناره‌گیری عارف به نفع روحانی، زیباکلام به این نتیجه رسید که در انتخابات از حسن روحانی می‌توان حمایت کرد. وی در مصاحبه‌ای که بعد از انتخابات انجام داد، روحانی را نه یک اصلاح‌طلب همچون خاتمی دانست و نه وی را یک اصولگرای سنتی می‌داند.[۲۰]

زیباکلام در اظهارنظری در آبان ۱۳۹۲ عنوان کرد: «اگر به عقب برگردیم یعنی به ماه‌های پس از ۲ خرداد ۱۳۷۶، مشاهده می‌کنیم که تا چه اندازه فضایی کنونی کشور مشابه آن فضا است. در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲ خرداد ۷۶ جناح راست، همچون انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲ غافلگیر شدند؛ چرا که همان‌طور که انتظار پیروزی سید محمد خاتمی را نداشتند، حسن روحانی نیز به همان ترتیب پیروز شد. در هر دو مورد، راست‌گرایان تا مدتی در شوک شکست به سر بردند و بعد از چندماه با موضع‌گیری جدید شروع به زورآزمایی با دولت منتخب نمودند.[۲۱]
وی در ۲۳ آذر ۱۳۹۳ در جمع دانشجویان دانشگاه شهید باهنر کرمان اظهار کرد: «در موضوع حصر با مطهری موافقم».[۲۲][۲۳]

در مصاحبه‌ای با «آرمان» نظر صادق زیباکلام در رابطه با انتخابات مجلس ۹۴ پس از پرسش خبرنگار مبنی بر آنکه: «اصلاح‌طلبان در این دوره از اقبال خوبی برخوردارند، چه الزامی وجود دارد که از اصولگرایان میانه‌رو در شهرهای بزرگ استفاده کنیم؟» در جواب این‌طور پاسخ داده شد که:[۲۴]

«در تهران از میان مجموع داوطلبانی که تأیید صلاحیت شدند حتی می‌توان گفت که اصلاح‌طلبان بیش از سی نامزد هم در تهران دارند، بنابراین لیست اصلاح‌طلبان در تهران به‌استثنای دکتر علی مطهری لیست کاملاً اصلاح‌طلب خواهد بود. چهره‌هایی نیز مانند خانم جلودار زاده، محجوب و کواکبیان در ائتلاف اصلاح‌طلبان قرار دارند؛ بنابراین مسئله گنجاندن نام اصولگرایان میانه‌رو در شرایطی است که اصلاح‌طلبان هیچ نامزدی در آن حوزه انتخابیه ندارند. در یک چنین حوزه‌هایی اصلاح‌طلبان باید گزینه‌ای داشته باشند، مثلاً در حوزه انتخابیه رشت درصورتی‌که هیچ نامزد اصلاح‌طلبی وجود نداشته باشد، اصلاح‌طلبان باید چه‌کار کنند؟»

سیاست خارجی ایران[ویرایش]

صادق زیباکلام و عبدالله گنجی مدیرمسئول روزنامه جوان در مناظره‌ای با موضوع «تعامل انقلاب اسلامی با غرب» در دانشگاه امام صادق حضور یافتند. زیباکلام ضمن بیان اینکه علت دشمنی رژیم صهیونیستی با ایران بدین خاطر است که ما می‌خواهیم آنان را محو کنیم، گفت: من کشور اسرائیل را به رسمیت می‌شناسم چرا که سازمان ملل آن را به رسمیت شناخته است.[۲۵]
زیبا کلام معتقد است مسائل هسته‌ای ایران نباید در خدمت نگاه ایدئولوژیک ایران با غرب باشد و بر همین اساس وی به شدت حامی کلیات توافقنامه هسته‌ای ژنو بوده تا حدی که اعلام داشته است: «نسبت به کلیت آن مثل سنگ می‌ایستم و از توافق ژنو دفاع می‌کنم».[۲۶]

ملی‌گرایی ایرانی[ویرایش]

صادق زیبا کلام در راهپیمایی روز قدس سال ۹۳ دربارهٔ شعار نه غزه و نه لبنان در گفتگو با افکار نیوز گفت: بنده به عنوان یک ایرانی مسلمان نمی‌دانم که چرا باید از شعار نه غزه و نه لبنان اعلام برائت کنم؟ من فکر می‌کنم هنوز هم اول برای من اول ایران می‌آید، دوم ایران می‌آید و مهم است وسوم هم ایران می‌آید و آخر هم ایران می‌آید.[۲۷]

نژادپرستی ایرانی[ویرایش]

در ۲۹ آوریل ۲۰۱۲ در دانشگاه قم از ۳ میلیون افغانستانی‌های ایران برای ستم‌دیدگی‌شان از سوی ایرانیان، عذرخواهی کرد. [۲۸] همچنین از بی‌احترامی‌های ایرانیان به عرب‌های خلیج فارس عذرخواهی کرد. [۲۹] سخنان زیباکلام در این نشست، با تنش بسیجی روبرو شد. [۳۰]

زیباکلام در آستانهٔ مسابقات تیم ایران در جام جهانی فوتبال ۲۰۱۴ برزیل در ماهنامه «دنیای فوتبال» نوشت: برای بسیاری از کشورها، پیروزی در جام جهانی، صرفاً پیروزی در جام جهانی و در زمین فوتبال است. اگر پیروز شوند، اما در ایران آن پیروزی بیش از آن که پیروزی در فوتبال باشد، پیروزی سیاسی و ایدئولوژیک ایران محسوب خواهد شد؛ و بلافاصله خیلی از مسئولان ما و ارگان‌های دولتی از آن بهره‌برداری سیاسی و تبلیغاتی می‌کنند. پیروزی در زمین فوتبال را مسئولان ما تبدیل به پیروزی سیاسی و ایدئولوژیک خواهند نمود. به زعم آن‌ها، آن پیروزی مبین درستی رویکرد و مواضع سیاسی و بین‌المللی ایران خواهد بود. تفاوت دیگر رویکرد نژادپرستانه و شوونیزم ما ایرانیان است. در جوامع دیگر، پیروزی در فوتبال، پیروزی در فوتبال است و به معنای برتری نژادشان، قومشان، ملیتشان، فرهنگ و تمدنشان، پرچمشان و مردمشان بر دیگران نیست؛ اما در ایران این‌گونه نیست.[۳۱] او در پاسخ به اینکه «ما ایرانی‌ها نژادپرست هستیم یا نه؟» گفت: «پاسخ من آری است. من چند ویژگی را دیده‌ام و به این نتیجه رسیده‌ام که نژادپرستیم. اول اینکه ما خود را برتر از دیگران می‌بینیم، ساختاری که نظام رسمی ما پیدا می‌کند و وجهی رسمی که در میان مردم جاری است این را نشان می‌دهد. همچنین تنفر از اقوام و ملیت‌های دیگر که برجسته‌ترین آن نفرتی است که از اعراب و افاغنه داریم. ویژگی دیگر جایگاه مهمی است که در تاریخ برای ایران قائل هستیم و نگاه شک‌برانگیزی که به کشورهای دیگر داریم».»[۳۲]

رویدادها[ویرایش]

صادق زیباکلام، در یک سخنرانی در دانشگاه سمنان، در ارتباط با حادثه اسیدپاشی‌های زنجیره‌ای در اصفهان، این اقدام را به تندروها و افراط‌گرایان مذهبی نسبت داد و آن را با حادثه قتل‌های زنجیره‌ای مشابه دانست.[۳۳]

آمریکاستیزی[ویرایش]

وی در جریان یک مناظره با حمید رسایی نماینده مجلس ایران گفت: " اگر آمریکاستیزی را از نظام و رهبر جمهوری اسلامی بگیریم چه حرفی برای گفتن دارند؟ " این سخنان با واکنش دانشجویان بسیجی حاضر در سالن مواجه شد.[۲۳]

بازگشت به صدا و سیما[ویرایش]

در ۲۶ مرداد ۱۳۹۲ زیباکلام در صفحهٔ فیسبوک خود از ممنوع‌الورود شدنش به صدا و سیمای جمهوری اسلامی خبر داد.[۳۴]

وی در مناظره‌ای با دکترشهریار زرشناس در برنامه تلویزیونی زاویه که در تاریخ ۳ مهر ۱۳۹۲ از کانال چهار صدا و سیما پخش شد، شرکت کرد. موضوع این مناظره سنت و مدرنیته بود.[۳۵]

وی در ۳۰ فروردین ۱۳۹۳ نیز با حمید رسایی در برنامه مناظره رادیو گفتگو مناظره کرد. موضوع مناظره ممنوع‌الورود شدن حمید ابوطالبی به آمریکا به عنوان نمایندهٔ ایران در سازمان ملل بود.[۳۶]

همچنین در ۱۷ فروردین ۱۳۹۴ نیز با حمید رسایی در مناظره آمفی تئاتر باشگاه خبر نگاران مناظره کرد. موضوع مناظره دربارهٔ توافق هسته‌ای لوزان بود.[۳۷]

تالیفات[ویرایش]

  • ما چگونه، ما شدیم: ریشه‌یابی علل عقب ماندگی در ایران، صادق زیبا کلام، تهران: روزنه
  • هاشمی بدون روتوش: پنج سال گفتگو با هاشمی رفسنجانی، صادق زیبا کلام، فرشته سادات اتفاق فر، تهران: روزنه
  • جامعه‌شناسی به زبان ساده، صادق زیبا کلام، تهران: روزنه
  • مقدمه‌ای بر انقلاب اسلامی، صادق زیبا کلام، تهران: روزنه
  • فرهنگ خاص علوم سیاسی (دربرگیرنده کلیه اصطلاحاتی که به «ایسم» ختم می‌شوند)، حسن علیزاده، صادق زیبا کلام (مقدمه)، تهران: روزنه
  • سنت و مدرنیته: ریشه یابی علل ناکامی اصلاحات و نوسازی سیاسی در ایران عصر قاجار، صادق زیبا کلام، تهران: روزنه
  • از دموکراسی تا مردم سالاری دینی: نگرشی بر اندیشه سیاسی شریعتی و زمانه او، صادق زیبا کلام، تهران: روزنه
  • تحولات سیاسی و اجتماعی ایران ۱۳۲۰–۱۳۲۲، صادق زیبا کلام، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)
  • قربانیان، وقایع نگاری فرازها و فرودهای جنبش نوخاسته اصلاحات، صادق زیبا کلام، امیرهوشنگ شهلا، تهران: قطره
  • آذری غریب، صادق زیبا کلام، نصیر عبادپور (به اهتمام)، تهران: بیدگل
  • نهادها و اندیشه‌های سیاسی در ایران و اسلام، حمید عنایت، صادق زیبا کلام (مصحح)، تهران: روزنه
  • از هانتینگتون و خاتمی تا بن لادن: برخورد یا گفتگو میان تمدن ها؟، صادق زیبا کلام، تهران: روزنه
  • مبانی علم و سیاست، مرتضی صادقی، جواد شفیع‌پور، حسین عنایت مهدی، صادق زیبا کلام (زیرنظر)، تهران: رهپویان شریف
  • افلاطون، توماس هابز، جان لاک، جان استوارت میل و کارل مارکس: پنج گفتار در باب حکومت، صادق زیباکلام، تهران: روزنه
  • ایران در عصر نادر، مایکل اکسورتی، صادق زیباکلام (مترجم)، سیدامیر نیاکویی (مترجم)، تهران: روزنه
  • گفتن یا نگفتن
  • کتاب توهم توطئه
  • هاشمی رفسنجانی و دوم خرداد
  • عکسهای یادگاری با جامعه مدنی
  • یادداشت‌های انقلاب
  • غرب چگونه غرب شد؟ (چاپ اول: 1395)

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «زندگی نامه دکتر صادق زیباکلام». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ آگوست ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۶. 
  2. گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران
  3. صفحه شخصی
  4. احمد توکلی و زیباکلام فامیل شدند
  5. صبح دوکوهه طلوع کرد مشرق نیوز
  6. «خاطره خواندنی زیباکلام دربارهٔ تختی». ایسنا، پنجشنبه ۶ شهریور ۱۳۹۳. 
  7. «وب سایت صادق زیباکلام». 
  8. /«اسرار فعالیتهای ضد ایرانی در خارج از کشور»، دفترچه‌ای از ساواک، ص ۳۴
  9. زیباکلام به زندان محکوم شد' بی‌بی‌سی فارسی 29 خرداد 1393
  10. «خبرآنلاین». 
  11. «دکتر چمران، مهندس بازرگان را مثل بت می‌پرستید». وب‌گاه رسمی زیبا کلام، ۱۳۹۱/۰۴/۰۷. 
  12. «روشنفکر را نمی‌‏توان به متعهد و غیرمتعهد تقسیم‌‏بندی کرد». بند دوم. «معتقدم روشنفکر، روشنکفر است» 
  13. «روشنفکر را نمی‌‏توان به متعهد و غیرمتعهد تقسیم‌‏بندی کرد». بند دوم. «معتقدم روشنفکر، روشنکفر است» 
  14. «کودتای ۲۸ مرداد به روایت سوم شخص غایب- صادق زیباکلام». تاریخ ایرانی. ۲۰۱۵-۱۰-۱۶. بازبینی‌شده در ۲۰۱۵-۱۰-۱۶. 
  15. مناظره داغ تلویزیونی بر سر رضاخان تابناک
  16. مدیون چکمه‌های رضا شاهیم تابناک
  17. مخالفت صریح با برنامه اتمی ایران در همایش هسته‌ای دانشگاه تهران رادیو فردا
  18. آیا احمدی‌نژاد در تلاش برای نزدیکی به رفسنجانی است؟ بی‌بی‌سی فارسی
  19. زیباکلام: اگر گزینه خاتمی و هاشمی برای اصولگرایان بد است، رحیم مشایی برای آنها بدتر است خبرآنلاین
  20. بعد از حمایت هاشمی و خاتمی، نظرم بر روحانی مثبت شد/ روحانی یک میانه‌روی نزدیک به اصلاح‌طلبان است خبرگزاری فردا
  21. تاریخ در حال تکرار است؟! خبرگزاری فرارو
  22. زیباکلام :در موضوع حصر با مطهری موافقم بهار نیوز
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «رسایی:روحانی هم به اندازه زیباکلام ازبرجام حمایت نکرد/زیباکلام:آمریکاستیزی هدف انقلاب نبود+صوت». 
  24. «مثالی که زیباکلام برای مجلس دهم از حوزه انتخابیه شهر رشت زد چه بود؟». گیلان. ۲۰۱۶-۰۲-۱۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۶-۰۲-۱۹. 
  25. گزارش فارس از مناظره «تعامل انقلاب اسلامی با غرب» خبرگزاری فارس
  26. «به دنبال جسارت احمدی‌نژاد هستم/ از توافق ژنو دفاع می‌کنم». 16 شهریور 1393. 
  27. زیباکلام :شعار نه غزه، نه لبنان شعار درستی بود! افکار نیوز
  28. . بند اول. http://zibakalam.com/news/787.+«من از ۳ میلیون افغانی به خاطر ظلم‌هایی که به آن‌ها می‌کنید، معذرت‌خواهی می‌کنم» 
  29. . بند اول. http://zibakalam.com/news/787. 
  30. . بند اول. http://zibakalam.com/news/787. 
  31. «ایسنا». 
  32. http://www.sharghdaily.ir/News/98514/ايرانيان-نژادپرست‌-هستند-يا-نه؟
  33. ایران وایر سخنان صریح زیباکلام در دانشگاه سمنان
  34. «ورود زیباکلام به صداوسیما ممنوع شد!». تابناک، ۲۸ مرداد ۱۳۹۲. 
  35. مناظره دکتر زیباکلام و دکتر زرشناس aparat.com
  36. فایل صوتی مناظره رادیو گفتگو با حمید رسایی
  37. زیبا کلام-با-رسایی-توافق-لوزان-1394

پیوند به بیرون[ویرایش]