جبهه ملی ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو



جبههٔ ملّی ایران
رهبر ادیب برومند
سخنگو دکتر داوود هرمیداس باوند
بنیانگذار دکتر محمد مصدق
رئیس هیئت رهبری ادیب برومند
بنیانگذاری ۱۹۴۹
روزنامه پیام جبهه ملی ایران و باختر امروز (غیررسمی)[۱]
مرام ملی‌گرا
دموکرات
سکولار
کشور  ایران
وبگاه
jebhemeliiran.org
دکتر مصدق نخستین رهبر جبهه ملی ایران

جبهه ملی ایران سازمان سیاسی ملی‌گرای فعال در ایران است.

جبهه ملی ایران در سال ۱۳۲۸ توسط سیاستمدارانی از قبیل محمد مصدق، حسین فاطمی و کریم سنجابی تأسیس شد و به پیش نهاد دکتر حسین فاطمی، ملی شدن صنعت نفت ایران را مطرح کرد. در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ ملی شدن صنعت نفت مراحل نهایی تصویب خود را طی کرد و در اردیبهشت ۱۳۳۰، محمد مصدق تشکیل دولت داد و هیئتی را به ریاست مهدی بازرگان برای اجرای ملی شدن نفت راهی شرکت نفت کرد. مصدق در زمان دولت خود تا حد امکان تلاش کرد تا قدرت محمدرضا شاه را کاهش دهد و مشروطه را اجرا کند. سرانجام در جریان کودتای ۲۸ مرداد، دولت دکتر مصدق سقوط کرد و مصدق به سه سال زندان محکوم شد. بعد از آن به دستور محمدرضا شاه، مصدق به احمدآباد تبعید گردید و تا پایان عمر خود در آن جا تحت نظر بود.

بعد از کودتای ۲۸ مرداد، چندتن از یاران مصدق به رهبری سید رضا زنجانی، نهضت مقاومت ملی را تشکیل دادند. بعد از شکست نهضت مقاومت ملی، در سال ۱۳۳۹، فعالیت‌های جبهه ملی تحت عنوان جبهه ملی دوم توسط الله‌یار صالح، کریم سنجابی، غلامحسین صدیقی ، باقر کاظمی و ...مجدداً شروع شد و در راه برقراری مشروطه و آرمان‌های مصدق تلاش کرد تا این که رهبران آن دستگیر شده و با توجه به مشکلات پیش امده و عدم اتفاق نظربا دکتر مصدق در شیوه اداره جبهه ملی الله‌یار صالح سیاست صبر و انتظار را اعلام و جبهه ملی دوم تعطیل شد. در پی این تعطیلی مصدق در حالی که در تبعید بود، دستور داد تا جبهه ملی سوم توسط احزاب نهضت آزادی، جامعه سوسیالیست‌ها، حزب ملت ایران و حزب مردم ایران، تشکیل شود و خودش رهبری آن را برعهده بگیرد که با مرگ مصدق، هرگز تشکیل نشد.[۲]که با مرگ مصدق، هرگز تشکیل نشد.[۳] [۴]

جبهه ملی درسال ۱۳۵۶ تحت رهبری کریم سنجابی مجدداً احیا شد و در راه برقراری دموکراسی و حکومت قانون تلاش کرد. پس از پیروزی انقلاب، مهدی بازرگان به عنوان نخست وزیر دولت موقت انقلاب ایران تشکیل کابینه داد و بیش‌تر اعضای کابینه او اعضای جبهه ملی و نهضت آزادی بودند. بعد از گروگان گیری در سفارت آمریکا، دولت بازرگان سقوط کرد. هنوز مدت زیادی از پیروزی انقلاب نگذشته بود که جبهه ملی به صف مخالفان جمهوری اسلامی پیوست و سرانجام در ۲۵ خرداد ۱۳۶۰، جبهه ملی تظاهراتی علیه لایحه قصاص ترتیب داد و به همین دلیل توسط روح‌الله خمینی مرتد اعلام شد. حکم ارتداد جبهه ملی باعث شد تا جبهه ملی در دهه شصت فعالیت عمومی نداشته باشد و تنها به حفظ سازمان های باقی مانده بپردازد.[۵]

در سال ۱۳۷۳، جبهه ملی مجدداً تحت رهبری ادیب برومند و باحضور افرادی چون علی اردلان، دکتر سید حسین موسویان ، مسعود حجازی ،حسین شاه‌حسینی و پرویز ورجاوند مجدداً احیا شد. جبهه ملی مطابق اساسنامه اش بر جدایی دین از حکومت تاکید دارد.

محتویات

پیدایش[ویرایش]

نهضت ملی‌شدن نفت

دربار

محمدرضاشاه پهلوی
ثریا اسفندیاری

نخست‌وزیران

احمد قوام
محمد ساعد
حاجیعلی رزم‌آرا
حسین علاء
محمد مصدق
فضل‌الله زاهدی
حسین علا
منوچهر اقبال
علی امینی

چهره های مهم

محمد مصدق
سید ابوالقاسم کاشانی
مهدی بازرگان
محسن پزشکپور
محمدرضا عاملی تهرانی
مجتبی نواب صفوی
کریم سنجابی
علی شایگان
حسین مکی
عباس خلیلی
اللهیار صالح
سرتیپ افشارطوس
حسین فاطمی
احمد زیرک‌زاده

کاترین لمبتون
تیمور بختیار
خلیل ملکی
مظفر بقائی
اسدالله رشیدیان
اسکندر آزموده
شعبان جعفری
نعمت‌الله نصیری
شاپور ریپورتر
کرمیت روزولت
نورمن شوارتسکف
سیدضیاءالدین طباطبائی

احزاب و گروه‌ها

سیا
ام آی ۶
جبهه ملی ایران
حزب پان ایرانیست
حزب توده ایران
حزب ملت ایران
حزب ایران
حزب سومکا
حزب دموکرات
فدائیان اسلام
شرکت نفت ایران و انگلیس

وقایع مهم

صنعت نفت ایران
ایران جنگ جهانی دوم
کمیسیون مخصوص نفت
ملی شدن صنعت نفت
قرارداد دارسی
قرارداد ۱۹۳۳
قرارداد گس-گلشائیان
قرارداد کنسرسیوم
رویداد ۳۰ تیر ۱۳۳۱
رویداد ۹ اسفند ۱۳۳۱
انحلال مجلس
کودتای ۲۸ مرداد

در اسفند ۱۳۲۷ محمد رضا پهلوی با استناد به قانون، مجلس شورای ملی را به منظور پیشبرد اصلاحاتی که در نظر داشت منفصل کرد[نیازمند منبع]. سپس اقدام به تشکیل سیستم پارلمانی دومجلسی که در قانون مشروطه سال ۱۲۸۵ نوشته شده بود اما مجلس سنا هرگز تشکیل نشده بود کرد. در مجلس‌های دو مجلسی، سنا اقلیت هستند و انتظار می‌رفت که طرفدار شاه باشند. اما انتخابات عمومی مجلس شورای ملی که اکثریت هستند در تیر ۱۳۲۸ شروع شد. در پی قالب کاری تصویب شده در قانون مشروطه ۱۲۸۵، شاه شروع به تعیین ۳۰ سناتور از ۶۰ سناتور کرد. در مقابل انتخاب سلطنت طلبان نزدیک به شاه توسط او، و نگرانی‌ها دربارهٔ تقلبش در انتخابات عمومی، محمد مصدق در ۲۴ مهر ۱۳۲۸ (۱۳ اکتبر ۱۹۴۹) از مردم درخواست اعتراض رسمی کرد. هزاران نفر از عمارت مصدق تا باغ کاخ سلطنتی راهپیمایی کردند. در آنجا، در یک نشست با وزیر امور داخله عبدالحسین هژیر، ۲۰ سیاستمدار رادیکال مخالف به رهبری دکتر مصدق خواستار توقف مداخله شاه و ممانعت او از انتخابات آزاد شدند. بعد از سه روز تحصن مخالفان، آنها از هژیر قول گرفتند که انتخابات به صورت منصفانه برگزار شود. در آنجا بلافاصله، کمیته ۲۰ نفره از ائتلاف جبهه ملی تشکیل شد یعنی در ۲۷ یا ۲۸ مهر ۱۳۲۸. در چند هفته بعد، انتخابات با تقلب به چالش کشیده شد و در این جریان، هژیر در ۱۳ یا ۱۴ آبان ۱۳۲۸ توسط فدائیان اسلام به قتل رسید.[۶]


هیئت مؤسس جبهه ملی ۱۹ نفر بودند که عبارت‌اند از: محمد مصدق، احمد ملکی (مدیر روزنامه ستاره)، محمدحسن کاویانی، دکتر کریم سنجابی، احمد زیرک‌زاده، عباس خلیلی (مدیر روزنامه اقدام)، عمیدی نوری (مدیر روزنامه داد)، سید علی شایگان، شمس الدین امیر علائی، سید محمود نریمان، ارسلان خلعتبری (شهردار تهران سال ۱۳۳۰)، غروی، ابوالحسن حائری‌زاده، حسین مکی، مظفر بقائی، عبدالقدیر آزاد، محمدرضا جلالی نائینی (مدیر روزنامه کشور)، حسین فاطمی، مشاراعظم. (هنگام کودتای ۲۸ مرداد از این گروه تنها ۳ یا ۴ نفر با مصدق بودند. بقیه یا کنار رفتند و یا آشکارا علیه جنبش ملی ایران قیام کردند و به کودتا پیوستند)

با پیوستن حزب ایران و سازمان پان ایرانیست، حزب پان ایرانیست به رهبری پزشکپور، نهضت خداپرستان سوسیالیست (جمعیت آزادی مردم ایران) به رهبری حسین راضی و محمد نخشب و حزب ملت ایران به رهبری داریوش فروهر و بعدها برخی از هواداران خلیل ملکی، جبهه ملی به صورت مهم‌ترین سازمان سیاسی ملی‌گرای ایران در جریان نهضت ملی شدن نفت در آمد.[۷][۸]

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و دستگیری رهبران وفادار به دکتر مصدق فعالیت این جبهه متوقف شد. اگرچه بعضی از فعالان آن در نهضت مقاومت ملی به مبارزه با حکومت ادامه دادند.

نهضت مقاومت ملی[ویرایش]

نوشتار اصلی: نهضت مقاومت ملی

شب بعد از کودتا حزب مردم ایران جلسه‌ای تشکیل می‌دهد و از دکتر محمد مصدق اعلام پشتیبانی می‌کند. ایدهٔ اولیه ایجاد تشکلی برای مقابله با کودتا به ذهن محمد نخشب رسید و با مذاکراتی که با آیت الله سیدرضا زنجانی با حضور حسین شاه‌حسینی و ابراهیم کریم آبادی انجام شد توانستند قدم‌های نخست را در شرایط خفقان پس از کودتا محکم و استوار بردارند. هسته اولیه تشکیل دهنده نهضت مقاومت ملی شامل دکتر محمد نخشب، حسین شاه‌حسینی و آیت الله سیدرضا زنجانی و ابراهیم کریم آبادی بود.[۹] پس از موافقت آیت الله سید رضا زنجانی بیش از ۲۰۰ نسخه اعلامیه دست‌نویس با عنوان «نهضت ادامه دارد» تهیه و شبانه توسط آیت الله سید رضا زنجانی، حسین شاه‌حسینی و عباس رادنیا در بازار، خیابان شاپور و فرعی‌های خیابان فرهنگ پخش شد. چند روز بعد آیت الله سیدرضا زنجانی از نمایندگان احزاب سیاسی در خواست نمود تا در جلسه‌ای در منزل ایشان شرکت نمایند.

در آن جلسه برای دعوت از نمایندگان مورد اعتماد احزاب و گروه‌های ملی و مذهبی، برای عضویت در سازمان جدید، مذاکره و تبادل نظر شد. در این جلسه، دکتر محمد نخشب (حزب مردم ایران)، خرگامی (نماینده حزب ایران)، مهندس عظیما (حزب ملت ایران)، حاج حسن قاسمیه، مهندس بازرگان، حسین شاه‌حسینی، صدر الحفاظی، احمد توانگر و مهندس وفایی حضور داشتند در این جلسه دکتر شاپور بختیار پیشنهاد داد نام نهضت مقاومت که برگرفته از مبارزات فرانسه در جنگ دوم جهانی بود بر آن نهاده شود و در تکمیل آن ناصر صدر الحفاظی پیشنهاد داد نام نهضت مقاومت ملی بر این حرکت نهاده شود.[۱۰]

پس از چندی به درخواست آیت الله حاج سید رضا زنجانی نظر حقوقی نهضت توسط دکتر عبدالله معظمی تنظیم شده و در منزل آیت الله سیدرضا زنجانی به تصویب اکثریت اعضا می‌رسد. نهضت مقاومت ملی در روزهای بعد توانست با بررسی و تحلیل رویدادهای پیش و پس از کودتای ۲۵ مرداد و نیز روزهای سرنوشت‌ساز ۲۵ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و درک علل شکست نیروهای ملی در کودتای انگلیسی-آمریکایی، قدرت و امکانات خود را برای مبارزه به درستی ارزیابی نماید. این سازمان اعتقاد داشت که استراتژی استعمارگران در زمینه اجرای کودتا مبتنی بر اهداف زیر است:[۱۱]

  1. اهداف کوتاه مدت براندازی دولت محمد مصدق، بازگردانیدن محمد رضا شاه و دوام سلطنت، تضمین سلطه آمریکا و انگلستان و تصویب قرارداد کنسرسیوم.
  2. اهداف دراز مدت سرکوب نهضت ملی ایران و ریشه کن ساختن آن به نحوی که تجربه ایران در هیچ کشور صادرکننده نفت تکرار نشود تا منافع اقتصادی و استراتژیک نفت در آینده مورد مخاطره قرار نگیرد.
تصویر جمعی از اعضای شورای مرکزی جبهه ملی دوم
میتینگ جلالیه

تعدادی از فعالان جوان جبهه ملی در سازمان مخفی و نوبنیاد نهضت مقاومت ملی با همگامی اعضای حزب مردم ایران (دکتر محمد نخشب) عضویت داشتند و پس از اندک مدتی حزب ایران و حزب پان ایرانیست بدان پیوستند و نمایندگان احزاب ملی (حزب ایران، حزب مردم ایران، حزب ملت ایران و حزب سوسیالیست - دکتر محمدعلی خنجی و دکترمسعود حجازی) و نمایندگان بازار و دانشگاه تهران اعضای کمیته مرکزی را انتخاب کرده و سپس ساختار تشکیلاتی نهضت را به تصویب رسانید.[۱۱] این نهضت که در برنامه‌های تبلیغاتی خود پیروی از راه مصدق و آرمان‌های او را عامل تعیین کننده اتحاد و همبستگی مردم در جهت ادامه مبارزه علیه رژیم کودتا می‌دانست اهدافش را به شرح زیر اعلام نمود:[۱۱]

  • ادامه نهضت ملی و اعاده حیثیت استقلال ایران و برقراری حکومت ملی
  • مبارزه با حکومتهای دست نشانده خارجی اعم از انگلیس و روس و آمریکا
  • مبارزه با حکومتهای دست نشانده خارجی و عمال فساد

جبهه ملی دوم[ویرایش]

با رشد نارضایتی‌ها و گشایش نسبی فضای سیاسی ایران در سال ۱۳۳۹ رهبران و اعضا و هواداران جبهه ملی دوباره فعالیت سیاسی خود را از سر گرفتند. جبهه ملی در سال ۱۳۴۱ نخستین و بزرگترین کنگره خود را برگزار نمود. ریاست کنگره با الله‌یار صالح بود. از برگزیدگان این کنگره می‌توان به کاظم حسیبی، الله‌یار صالح، کریم سنجابی، شاپور بختیار، غلامحسین صدیقی، داریوش فروهر، مهدی بازرگان و آیت الله محمود طالقانی اشاره داشت. پس از تلاش فعالان جبهه ملی برای برگزاری تظاهرات اعتراض آمیز در روز ششم بهمن ماه سال ۱۳۴۱ در اعتراض به برنامه همه‌پرسی انقلاب سفید شاه و ملت، جمعی از اعضای جبهه ملی دستگیر شدند.[۱۲]

در بهمن ماه ۱۳۴۲ و در پی صدور اعلامیه «اصلاحات آری، دیکتاتوری نه»، اکثریت اعضای شورای مرکزی و تمامی هیئت اجرایی در اعتراض به اصلاحات معروف به «انقلاب سفید» از سوی محمدرضا شاه به زندان افتادند. این دستگیری‌ها با ممنوعیت فعالیت جبههٔ ملی همراه گردید. از اوایل سال ۱۳۴۳ مبادله نامه‌هایی بین دکتر مصدق و رهبران جبهه ملی بر سر ساختار تشکیلاتی جبهه، به استعفای شورای مرکزی و اعلام انحلال جبهه ملی دوم انجامید.

جبهه ملی سوم[ویرایش]

پس از آن کوشش‌هایی برای احیای جبهه ملی صورت گرفت که گاه به جبهه ملی سوم معروف است. دکتر مصدق با ادامه تماس با نیروها و احزاب نهضت ملی تصمیم گرفت به آنان در برپایی جبهه جدیدی به رهبری خودش یاری دهد. به سبب تحت نظر بودن دکتر مصدق در احمدآباد و زندانی بودن تعدادی از رهبران نهضت مقاومت ملی مثل بازرگان، سحابی، طالقانی و... و مراقبتهای شدید امنیتی، انجام ملاقات برای سازماندهی و تدوین اساسنامه جبهه ملی سوم با مشکلات فراوانی مواجه بود با همه این دشواری‌ها اساسنامه جبهه ملی سوم در اوایل سال ۱۳۴۴ ه.ش. تدوین و مورد موافقت دکتر مصدق قرار گرفت. سید باقر کاظمی از سوی دکتر مصدق مأمور شد اساسنامه تهیه شده برای جبهه ملی را اجرایی نماید. بدین ترتیب جبهه ملی سوم در هفتم مرداد ماه ۱۳۴۴ با شرکت نهضت آزادی ایران، جامعه سوسیالیستها، حزب ملت ایران و حزب مردم ایران تشکیل شد و موجودیتش را رسماً اعلام کرد و مصمم گردید با رفع نقایص گذشته بار دیگر به فعالیت سیاسی اپوزیسیون در ایران تحرکی دوباره ببخشد. اما سه هفته بعد از آن گروه خلیل ملکی و اعضای رهبری حزب سوسیالیست دکتر محمدعلی خنجی و دکتر مسعود حجازی، مهدی بازرگان، و جمعی از یارانش، داریوش فروهر از حزب ملت ایران، دکتر سامی و حسین راضی از حزب مردم ایران پس از برگزاری سومین جلسه جبهه ملی سوم دستگیر و روانه زندان شدند و بدین سان جبهه ملی سوم پیش از تولد از دنیا رفت.

ملّیون به رهبری ادیب برومند و دکتر کریم سنجابی با همگامی داریوش فروهر و مهندس مهدی بازرگان و دکتر یدالله سحابی و حسین راضی به منظور داشتن حداقل هماهنگی جلساتی را به ظاهر برای صرف نهار و یا شام در رستوران‌ها برگزار می‌کردند که عموماً بیش از ۵۰ نفر از افراد مؤثر سیاسی در آن حضور پیدا می‌نمودند. این جلسات در حقیقت متصل کننده جبهه ملی دوم و سوم به جبهه ملی چهارم در زمان انقلاب بود.

نامه سه امضایی و آغاز حرکت جبهه ملی چهارم[ویرایش]

در 22 خرداد ۱۳۵۶ سه تن از سران جبهه ملی یعنی کریم سنجابی، داریوش فروهر و شاپور بختیار در نامه‌ای به شاه، از او خواستند که برای نجات کشور به حکومت استبدادی پایان داده، به اصول مشروطیت تمکین کند.[۱۳][۱۴] طبق سخنان کریم سنجابی[۱۵] و نیز شاپور بختیار[۱۶]، متن این نامه توسط مهدی بازرگان نوشته شده بود.

متن نامه سه امضایی ۲۲ خرداد ۱۳۵۶ به شاه: پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی

فزایندگی تنگناها و نابسامانیهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورچنان دورنمای خطرناکی را در برابر دیدگان هر ایرانی قرار داده که امضاء کنندگان زیر بنابر وظیفه ملی و دینی در برابرخدا و خلق خدا با توجه به اینکه در مقامات پارلمانی و قضایی و دولتی کشور کسی را که صاحب تشخیص و تصمیم بوده، مسئولیت و مأموریتی غیر از پیروی از «منویات ملوکانه» داشته باشد نمی‌شناسیم و در حالی که تمام امور مملکت از طریق صدور فرمانها انجام می‌شود و انتخاب نمایندگان ملت و انشاء قوانین و تأسیس حزب و حتی انقلاب در کف اقتدار شخص اعلیحضرت قرار دارد که همه اختیارات و افتخارات و بنابراین مسئولیتها را منحصر و متوجه به خود فرموده‌اند این مشروحه را علی‌رغم خطرات سنگین تقدیم حضور می‌نماییم.

... بنابراین تنها راه بازگشت و رشد ایمان و شخصیت فردی و همکاری ملی و خلاصی از تنگناها و دشواریهائی که آینده ایران را تهدید می‌کند ترک حکومت استبدادی، تمکین مطلق به اصول مشروطیت، احیاء حقوق ملت، احترام واقعی به قانون اساسی و اعلامیه جهانی حقوق بشر، انصراف از حزب واحد، آزادی مطبوعات، آزادی زندانیان و تبعید شدگان سیاسی و استقرار حکومتی است که متکی بر اکثریت نمایندگان منتخب از طرف ملت باشد و خود را بر طبق قانون اساسی مسئول اداره مملکت بداند.

بیست و دوم خرداد ۱۳۵۶

دکتر کریم سنجابی، دکتر شاپور بختیار، داریوش فروهر

اتحاد نیروهای جبهه ملی چهارم[ویرایش]

فعالیت‌های اولیه برای حضور و تشکیل اتحاد نیروهای ملی با حضور منفردین و احزابی مانند حزب مردم ایران، سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، حزب ایران و حزب ملت ایران آغاز گردید. ده نفر اولی که تشکیل به این امر دادند عبارت بودند از : دکتر کریم سنجابی ، دکتر شاپور بختیار ، کاظم حسیبی ، داریوش فروهر ، ادیب برومند ، حسین شاه‌حسینی ، ابراهیم کریم ابادی ،دکتر علی اردلان [۱۷] جبهه ملی فعالیتهای خود را در۲ آبان ۱۳۵۶ بصورت رسمی تحت عنوان اتحاد نیروهای ملی از سر گرفت ودر ۳۰ تیر ۱۳۵۷ «اتحاد نیروهای ملی» به «جبهه ملی چهارم» تغییر نام یافت.

شورای مرکزی جبهه ملی چهارم(شورای موسس)[ویرایش]

اعضای اولیه شورای جبهه ملی چهارم عبارت بودند از:[۱۸]

کریم سنجابی، عبدالعلی ادیب برومند، شاپور بختیار، داریوش فروهر، کاظم حسیبی، حسین شاه‌حسینی، ابراهیم کریم‌آبادی، علی اردلان، عبدالکریم انواری، بهروز برومند و خسرو سیف به نمایندگی از حزب ملت ایران، علی جان‌شانسی و عباس عاقل زاده به نمایندگی جامعه سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، ، ابوالفضل قاسمی به نمایندگی حزب ایران، ، قاسم لباسچی به عنوان رابط جامعه بازاریان، رحیم شریفی لطف آبادی، رضا شایان، احمد مدنی، حبیب‌الله ذوالقدر، عبدالرحمن برومند، مهدی آذر، یحیی صادق وزیری، شهاب فردوس، کشاورز صدر، ابوالفضل تولیت، اسدالله مبشری، جهانگیر حقشناس، احمد زیرک‌زاده، محمود مانیان، شانه چی، شمس‌الدین امیرعلائی.[۱۹]
مهندس کاظم حسیبی بعنوان رئیس شورای مرکزی و ولی‌الله شهاب فردوس به عنوان نائب رییس و دکتر عبدالکریم انواری به عنوان دبیر شورا انتخاب شدند و هیئت اجرایی عبارت بودند از: دکتر کریم سنجابی رئیس و دبیر هیئت اجرایی، دکتر شاپور بختیار رئیس تشکیلات، داریوش فروهر مسوول تبلیغات و انتشارات و سخنگو، رضا شایان مسوول مالی واسدالله مبشری مسوول بازرسی بعنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند هیات اجرایی از سوی شورا مامور شدند منشور ارمانها و خواستهای جبهه ملی را تنظیم نمایند.[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴]

با توجه به وضعیت کشور جبهه ملی ایران در جلسه شورای مرکزی خود تصویب نمود که دریافت هر گونه حکم نخست وزیری از شاه برای اعضا ممنوع می‌باشد. اندکی بعد دکترکریم سنجابی در آبان ۱۳۵۷ از سوی شورای مرکزی مأموریت یافت که به کنگره جهانی حقوق بشر در کانادا اعزام شود که به دلیل برخ از موضع گیری های شرکت کنندگان در این اجلاس این موضوع منتفی و به جای آن در توقف خود در پاریس به دیدار آیت الله خمینی رفت. پس از دیدار با آیت‌الله خمینی خواستار تغییر رژیم بر اساس همه پرسی گردید. اما دکتر عبدالکریم انواری دبیر شورای مرکزی در کتاب خاطرات خود بیان کرده که رفتن دکتر سنجابی به پاریس و اقامت در انجا با اطلاع هیات اجرایی بوده و در همین خصوص شاهد گفتگوی دکتر عبدالرحمن برومند از اعضای هیات اجرایی با دکتر سنجابی در مورد محل اقامتش در پاریس بوده است.[۲۵] بیانیه سه ماده ای دکتر سنجابی در هیئت اجرایی با رای مثبت سنجابی، دکتر مبشری و فروهر در برابر ۲رای منفی بختیار و شایان به تصویب رسید؛ و در جلسه مورخ۱۳۵۷/۸/۲۳ شورای مرکزی که در محل کار دکتر بختیار برگزار شد به اتفاق آراء بیانیه سه ماده‌ای مورد تأیید شورای مرکزی قرار گرفت.[۲۵] متن بیانیه اعلام مواضع دکتر سنجابی بدین شرح است:

بسمه تعالی

یکشنبه چهارم ذیحجه ۱۳۹۸ مطابق با چهاردهم آبانماه ۱۳۵۷

  1. سلطنت کنونی ایران با نقض مداوم قوانین اساسی و اعمال ظلم و ستم و ترویج فساد و تسلیم در برابر سیاست بیگانه فاقد پایگاه قانونی و شرعی است.
  2. جنبش ملی اسلامی ایران با وجود بقای نظام سلطنتی غیرقانونی، با هیچ ترکیب حکومتی موافقت نخواهد کرد.
  3. نظام حکومت ملی ایران باید بر اساس موازین اسلام و دموکراسی و استقلال به وسیله مراجعه به آراء عمومی تعیین گردد.

دکتر کریم سنجابی[۲۶]

موضع گیری جبهه ملی ایران در خصوص نخست وزیر شدن شاپور بختیار[ویرایش]

پس از اعلامیه سه ماده‌ای دکتر کریم سنجابی شورای مرکزی جبهه ملی طی بیانیه ای در مورخ ۲۳اذر ماه ۱۳۵۷ اعلام می‌دارد که در هیچ ترکیب حکومتی شرکت نمی‌کند: در طی ماه‌های مهر الی آذر محمد رضا شاه علاوه بر دکتر کریم سنجابی بصورت جداگانه با سایر رهبران جبهه ملی مانند دکتر غلامحسین صدیقی و دکتر شاپوربختیار برای تشکیل کابینه تماس می‌گیرد که با پاسخ منفی انان بجز شاپور بختیار مواجه می شود.شاپور بختیار بدون اطلاع اعضای جبهه ملی حکم نخست وزیری خود را از شاه دریافت کرده و به مجلسین برده تا مورد تأیید قرار گیرد در حالیکه هیچ‌کدام از اعضای جبهه ملی حاضر به همکاری با دکتر شاپور بختیار نشدند.[۲۷] بختیار علی‌رغم مخالفت جبهه ملی ایران و او بدون توجه به مصوبه قبلی شورای مرکزی مبنی بر خودداری اعضای جبهه ملی ایران از پذیرش پست نخست وزیری، این پست را قبول می‌نماید[۲۸] [۲۹]

در تاریخ ۹ دی ۱۳۵۷ جلسهٔ شورای مرکزی جبهه ملی ایران در منزل دکتر کریم سنجابی که با حضور تمامی اعضای قدیمی و ذی‌نفوذ[۳۰] مانند: داریوش فروهر، رضاشایان، قاسم لباسچی، دکتر بهروز برومند، ابوالفضل قاسمی، خسرو سیف، حسین شاه‌حسینی، صدری، عاقل‌زاده، مهندس قندهاریان، حبیب الله ذوالقدر، ادیب برومند، دکتر شمس الدین امیر علائی، دکتر مهدی آذر، دکتر کریم سنجابی، احمد مدنی، دکتر علی اردلان و دکترعبدالکریم انواری برگزار می‌گردد.[۳۱][۳۲] در مورد ماده ۳ گانه اعلامی دکتر کریم سنجابی بحث شده و چون در هیئت اجرایی و جلسه شورای مرکزی [۳۳] مورد پذیرش قرارگرفته بود.عدم تمکین به این موضوع باعث گردید که در مورد عدم همکاری جبهه ملی با دکتر شاپور بختیار رای‌گیری به عمل آورده و در پایان رای‌گیری تمامی افراد حتی بدون رای ممتنع برکناری دکتر شاپور بختیار از عضویت در جبهه ملی رای مثبت دادند.[۳۴]

در بیانیه جبهه ملی ایران در خصوص برکناری شاپور بختیار چنین آمده‌است:

{{نقل قول |به نام خدا

طبق گزارشهای رسیده آقای دکتر شاپور بختیار عضو جبهه ملی ایران بدون رعایت انضباط سازمانی مأموریت تشکیل دولت را پذیرفته‌اند. جبهه ملی ایران بدانسان که اعلام داشته‌است نمی‌تواند با وجود نظام سلطنتی غیرقانونی با هیچ ترکیب حکومتی موافقت نماید. شورای مرکزی جبهه ضمن تقبیح شدید اقدام دکتر شاپور بختیار به آگاهی همگان می‌رساند که در این شرایط تشکیل دولت از طرف ایشان به هیچ روی با مصوبات آرمانی و سازمانی جبهه ملی ایران سازگاری ندارد و به همین دلیل از عضویت جبهه ملی ایران برکنار می‌شوند.

شنبه نهم دی‌ماه ۱۳۵۷

شورای مرکزی جبهه‌ملی ایران"[۳۵][۳۶]

انقلاب

دیدار دکتر کریم سنجابی از رهبران جبهه ملی با آیت‌الله خمینی در فرانسه اگرچه بعدها با انتقادات زیادی روبرو شد اما نشانگر عزم جبهه ملی برای شرکت در آینده سیاسی ایران بود.

در ۲۲ اسفند ۱۳۵۷ با توجه به فضای باز به وجود آمده ناشی از انقلاب، دکتر کریم سنجابی به همراه مهندس کاظم حسیبی طی اعلامیه از عموم مردم برای مشارکت در بازسازی جبهه ملی ایران دعوت به مشارکت نمودند و خواستار حضور احزاب ملی‌گرا در جبهه ملی ایران شدند. مهندس کاظم حسیبی در اولین جلسه شورای مرکزی جبهه ملی به سمت رئیس شورای مرکزی انتخاب شد. او این سمت را تا پایان دوره جبهه ملی چهارم بر عهده داشت.

اگرچه اعضای جبهه ملی ایران مانند سایر گروه‌های اپوزیسیون غیر مذهبی در شورای انقلاب عضویت نیافتند. دکتر کریم سنجابی در این مورد می‌گوید: آیت‌الله مطهری و آیت‌الله بهشتی از طرف آیت‌الله خمینی از او برای شرکت در شورای انقلاب دعوت کردند ولی وی نپذیرفت.[۳۷][۳۸] ولی جبهه ملی ایران در کابینه مهندس مهدی بازرگان شرکت جست و دکتر کریم سنجابی، علی اردلان، داریوش فروهر و دکتر احمد مدنی (به ترتیب وزیر امور خارجه، وزیر اقتصاد، وزیر کار، وزیر دفاع) به عنوان وزرای کابینه حضور داشتند[۳۹] و حسین شاه‌حسینی نیز مسوولیت سازمان تربیت بدنی را پذیرفت اما پس از مدت کوتاهی دکتر کریم سنجابی (۱۳۵۸/۱/۲۷) از کابینه کناره گیری نمود.

انشعاب و ائتلاف[ویرایش]

اولین گروه منشعب از جبهه ملی جامعه سوسیالیست ها بودند که جبهه ملی را ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ ترک کردند و به جبهه دموکراتیک ملی به رهبری متین دفتری پیوستند.[۴۰] در۳۱ خرداد ۱۳۵۸ حزب ملت ایران به دبیر کلی داریوش فروهر مصاحبه‌ای ترتیب داده و اعلام می‌دارد که: حزب ملت ایران بر پایه پان ایرانیسم از جبهه ملی خارج می‌شود.[۴۱]

پس از استعفای دکترکریم سنجابی از سمت وزارت خارجه دولت موقت، دکتر غلامحسین صدیقی و اصغر پارسا همکاری خود را با جبهه ملی دوباره آغاز می‌کند .[۴۲] [۴۳]

با توجه به تغییرات پیش امده اساسنامه ای جدید تحت نظر نصرت‌الله امینی ، علی اشرف منوچهری ، دکتر مسعود حجازی ، مهرداد ارفع زاده، دکتر عبدالکریم انواری و با توجه به نظرات دکتر صدیقی باز نویسی شد که مهمترین تغییر ان ایجاد هیات رهبری پنج نفره و هیات اجرایی هفت نفره بود.[۴۴]
هیئت رهبری اولیه جبهه ملی عبارت بودند از: دکتر کریم سنجابی، ادیب برومند، اصغر پارسا (سخنگوی جبهه ملی ایران )، دکتر غلامحسین صدیقی و دکتر یوسف جلالی موسوی. .[۴۵]جبهه ملی هفت نفر را تحت عنوان هیئت اجرایی به ریاست دکتر مسعود حجازی انتخاب می‌نماید و اصغر پارسا نیز به عنوان سخنگوی جبهه ملی و مدیر مسوول روزنامه پیام جبهه ملی ایران اعلام می‌گردد. هیئت اجرائیه جبهه ملی شامل مهدی آذر، مسعود حجازی، پرویز ورجاوند، حاج قاسم لباسچی، مهدی غضنفری، علی اکبر محمودیان و سید حسین موسویان بود. [۴۶][۴۷]

با توجه به تغییرات پیش امده اساسنامه ای جدید تحت نظر نصرت‌الله امینی ، علی اشرف منوچهری ، دکتر مسعود حجازی ، مهرداد ارفع زاده، دکتر عبدالکریم انواری و با توجه به نظرات دکتر صدیقی باز نویسی شد که مهمترین تغییر ان ایجاد هیات رهبری پنج نفره و هیات اجرایی هفت نفره بود.[۴۸]
با وجود این تغییرات اما بار دیگر اختلافات باعث گردیدغلامحسین صدیقی با ۶ نفر از اعضا (خازنی، فرهنگ، کریم آبادی، کشاورز صدر و مولوی) در بهمن ۱۳۵۸ از شورای مرکزی جبهه ملی و هیئت رهبری استعفاء دادند.ارگان رسمی جبهه ملی در این دوران نشریه پیام جبهه ملی به مدیر مسوولی مهدی اذر و سردبیری اصغر پارسا و مدیریت اجرایی حسین موسویان بود.[۴۹]

جبهه ملی، و قانون اساسی[ویرایش]

جبهه ملی ایران پس از خروج دکتر کریم سنجابی و دکتر علی اردلان از هیئت دولت بصورت محسوسی از مذهبیون حاکم بر ایران فاصله گرفت. جبهه ملی برای قانون اساسی طرحی اصلاحی خود را منتشر کرد و اعضای جبهه ملی اقدام به ثبت نام و شرکت در مجلس خبرگان قانون اساسی نمود که توفیقی حاصل نکردند. سپس جبهه ملی در مخالفت با قانون اساسی تهیه شده توسط مجلس خبرگان قانون اساسی اقدام به نشر بیانیه نمود و همچنین ضمن اعلام مخالفت با قانون اساسی تغییر یافته در مجلس خبرگان قانون اساسی، در همه پرسی مربوط به قانون اساسی شرکت نخواهد نکرد. همچنین در مورخ ۷/۹/۱۳۵۸ طی بیانیه‌ای جبهه ملی ایران نسبت به ایجاد زمینه برای سلطه استبداد در صورت اجرای قانون اساسی تهیه شده توسط مجلس خبرگان اعلام می‌نماید و مخالفت خود را با قانون اساسی اعلام می‌دارد.[۵۰][۵۱] [۵۲]

گروگانگیری و تسخیر سفارت آمریکا[ویرایش]

جبهه ملی با گروگانگیری و تسخیر سفارت مخالفت نمود و پس از نشر اسناد منسوب به سفارت آن را توطئه‌ای برای انحراف انقلاب و حذف نیروهای مخالف دانست.[۵۳][۵۴][۵۵]

انتخابات اولین مجلس شورای ملی پس از انقلاب[ویرایش]

اعضای جبهه ملی در اولین دوره انتخابات شورای ملی پس از انقلاب شرکت نمودند و برخی از آنان که رای آورده بودند، یا در مجلس اعتبارنامه هایشان مورد تصویب قرار نگرفت و یا انتخابات باطل شد و یااعتبارنامه هایشان از سوی وزیر کشور صادر نشد.اعضای جبهه ملی که اعتبار نامه‌های آنان مورد تأیید قرار نگرفت و یا انتخابات در حوزه آنان باطل شد عبارت بودند از: دکتر علی اردلان از حوزه انتخاباتی تویسرکان، خسرو قشقایی از حوزه انتخاباتی شیراز، دکتر احمد مدنی از حوزه انتخاباتی کرمان، دکتر کریم سنجابی از حوزه انتخاباتی کرمانشاه، ابوالفضل قاسمی از حوزه انتخاباتی درگز.همچنین دکتر احمد سلامتیان از حوزه اصفهان به نمایندگی اولین دوره مجلس شورا ملی پس از انقلاب انتخاب شد اما پس از وقایع سال ۱۳۶۰ و به دنبال صدور حکم ارتداد جبهه ملی و حمایت از دکتر بنی صدر و مخالفت با آیت الله خمینی مجبور به ترک ایران گردید.[۵۶][۵۷]

اعتراض علیه لایحه قصاص و حکم ارتداد[ویرایش]

پس از انقلاب، جبهه ملی در جهت برپایی یک نظام لیبرال دموکراسی گام بر می‌دارد، اما رویدادهایی که در سالهای پس از انقلاب رخ داد کاملاً در تضاد با مشی و آرمان جبهه ملی قرار داشت. بسیاری از یاران سابق جبهه ملی در برابر آرمان‌های جبهه یعنی برقراری حکومت سکولار قرار گرفتند که از آن جمله می‌توان داریوش فروهر و حزب ملت ایران، اعضای گروه متین دفتری، نهضت آزادی، و افرادی ماند مهندس سحابی و افرادی که اکنون به گروه ملی مذهبی معروفند را نام برد.[۵۸]

این رویارویی هنگام تقدیم لایحه قصاص برگرفته از احکام شرع به مجلس به اوج خود رسید. در آن هنگام جبهه ملی در اعلامیه‌ای چنین عنوان کرد:

... هموطنان شرافتمند مردم غیور و آزادیخواه ایران. در شرایطی که همه آزادیهای فردی و اجتماعی توسط هیئت حاکمه مستبد و انحصارگر زیر پا نهاده شده و استقلال مملکت در معرض خطرات جدی قرار دارد... و بالاخره در شرایطی که انقلاب بزرگ ملت را از کلیه هدفهای بنیادی خود منحرف کرده‌اند از شما دعوت می‌کنیم که ساعت ۴ بعد از ظهر روز دوشنبه بیست و پنجم خرداد ماه در گردهمایی و راهپیمایی جبهه ملی بانگ اعتراض خود را به گوش جهانیان برسانیم.[۵۹]

و مردم را به راهپیمایی بر ضد سیاست های حاکمیت دعوت نمود که با درگیری‌هایی همراه بود. از صبح روز راهپیمایی آیت‌الله خمینی در برابر آن موضع گرفت و سران جبهه ملی را با فتوایی بی‌سابقه به ارتداد متهم ساخت.[۶۰] قسمتی از سخنان آیت‌الله روح‌الله خمینی در مورد جبهه ملی در ۲۵ خرداد ۱۳۶۰: {{...اینها مرتدند. جبهه ملی از امروز محکوم به ارتداد است. بله، جبهه ملی هم ممکن است بگویند که ما این اعلامیه را نداده‌ایم. اگر آمدند در رادیو امروز بعد از ظهر آمدند در رادیو اعلام کردند به اینکه این اعلامیه‌ای که حکم ضروری مسلمین، جمیع مسلمین، را غیرانسانی خوانده، این اطلاعیه از ما نبوده؛ اگر اینها اعلام کنند که از ما نبوده، از آنها هم ما می‌پذیریم....}}

جبهه ملی در دهه شصت[ویرایش]

پس از اعلام حکم ارتداد، رژیم دستگیری سران و مسوولین جبهه ملی را آغاز نمود و طی یک سال اکثریت اعضای هیئت اجرایی و هیئت رهبری و شورای مرکزی جبهه ملی دستگیر شدند. سایر اعضا نیز مجبور به زندگی مخفی و یا ترک ایران شدند. در گزارش در دهه ۶۰ چه گذشت[۶۱] در این زمینه چنین آمده‌است:

در سال ۱۳۶۰ عده‌ای از اعضاء شورای جبهه ملی و مسئولین آن بازداشت شدند. در اوضاع ویژه‌ای که برجامعه حاکم بود دستگیری‌ها ادامه داشت. تنی چند از رهبران تراز اول جبهه ملی مانند دکتر کریم سنجابی ، دکتر مهدی آذر، دکتر مسعود حجازی ، قاسم لباسچی ، ادیب برومند و اصغر پارسا که زندگی مخفی را برگزیده بودند هر روز احتمال گرفتار شدن آنان وجود داشت. خسرو قشقایی عضو باسابقه جبهه ملی و از یاران نزدیک دکتر مصدق در سال ۱۳۶۱ به اتهام ارتباط با دولت آمریکا اعدام شد.

عده‌ای هم به زندان افتاده بودند که نامهای برخی از آنان چنین بود: علی اردلان عضو هیئت رهبری؛ منوچهر اطمینانی از سازمان اصناف؛ هوشنگ اعتصامی فر از کارگران؛ فرهاد اعرابی از کرج؛ حسین بیک زاده از اصناف کرج؛ ابوالفضل قاسمی دبیرکل حزب ایران که قبل از ۲۵ خرداد بازداشت شده بود؛ عباس عابدی تجریشی دبیر دبیرستانها و عضو کمیته شمیران؛ محمد شاهدی از سازمان کارمندان؛ فرهاد بیشه‌ای از سازمان جوانان؛ حسن خرمشاهی مسئول کمیته اصناف و عضو شورای مرکزی جبهه ملی (او اولین فردی بود که روز ۲۵خرداد در میدان انقلاب بازداشت گردید)؛ مهدی غضنفری از اصناف و عضو هیئت اجرائیه جبهه ملی؛ صادق طوسی از اصناف؛ علیقلی سوزنی از بازار؛ اسدالله مبشری عضو شورای مرکزی جبهه ملی؛ سرتیپ بازنشسته ناصر مجللی عضو شورای مرکزی جبهه ملی (اولین رئیس شهربانی پس از انقلاب)؛ حسین نایب حسینی از کمیته اصناف؛ محمد یگانه مسئول کمیته کَن و از اصناف؛ صمد ملکی از کارمندان؛ کریم دستمالچی از بازار؛ پرویز ورجاوند عضو شورای مرکزی و هیئت اجرائیه. یادآوری می‌شود که در همان روز ۲۵ خرداد ۶۰ صدها نفر از اعضا و طرفداران جبهه ملی درکوچه و خیابان و بازار دستگیر شدند. زندانیان جبهه ملی محدود به نامبردگان نبودند و در شهرستانها هم گروه کثیری در زندان بسر می‌بردند، و با پژوهشهایی که در جریان است امید می‌رود که لیست اسامی همه زندانیان جبهه ملی در دهه شصت پیوست این گزارش گردد. درسالهای بعد (تاپایان سال ۶۳) دستگیری‌ها ادامه یافت و کریم سنجابی و مهدی آذر و قاسم لباسچی، مهدی مقدس‌زاده، و احمد مدنی ناچار به مهاجرت از ایران شدند. اصغر پارسا و مسعود حجازی نیز دستگیر گردیدند.

با وجود تمامی فشارها و دستگیری‌های افراد و اعضای جبهه ملی در دههٔ ۶۰ فعالیت جبهه ملی هرگز تعطیل نشد. در دهه ۶۰ سازمان‌های جبهه ملی ایران تحت هدایت دکتر مهدی مؤیدزاده (نماینده منتخب شورای رهبری و شورای اجرائی) بصورت غیر علنی و مخفی فعالیت نموده و همچنین ارتباط با اعضا حفظ گردید؛ اما به دلیل فشارهای وارده جبهه ملی قادر به فعالیت‌های دارای نمود خارجی نبود.[۶۲] جبهه ملی که هجوم حکومت و تعطیلی خود را قطعی می‌دانست در بیست و چهارم خرداد شصت در جلسه مشترک هیئت‌های رهبری و اجرائی جبهه ملی ایران تمامی اختیارات سیاسی و تشکیلاتی جبهه ملی را به اصغر پارسا، قائم مقام هیئت رهبری و دکتر مسعود حجازی، قائم مقام هیئت اجرائیه تفویض می‌نماید تا ضمن حذف تشکیلات و ساختار جبهه ملی در برابر سرکوبی که در راه بود راهکاری اندیشیده شود.[۶۳] [۶۴]

دکتر سید حسین موسویان رئیس هیئت اجرایی و مسوول تشکیلات جبهه ملی در نامه سرگشاده خود به شورای مرکزی در مورد فعالیت‌های علنی و آخرین نشست شورای مرکزی در دهه ۶۰ چنین می‌نویسد:

... در تابستان سال ۶۴ اعضای باقی‌مانده شورای مرکزی در جلسه‌ای که به دعوت دانشپور نایب رئیس شورا و در منزل حسین شاه‌حسینی تشکیل گردید گرد هم آمدند و پس از بحث و گفتگوی طولانی به این جمع‌بندی رسیدند که جبهه ملی در آن شرایط که کشور درگیر جنگ گسترده با دشمن تجاوزگر خارجی است باید فقط به کار تشکیلاتی خود ادامه دهد و تا پایان یافتن جنگ برای شروع کار سیاسی منتظر بماند.[۶۵]

جبهه ملی پنجم[ویرایش]

اغاز فعالیت مجدد دهه هفتاد[ویرایش]

در حال حاضر جبهه ملی ایران درداخل کشور به ریاست ادیب برومند فعالیت دارد. در سال ۱۳۷۲ ادیب برومند به دنبال چندین ماه فعالیت برای تشکیل جلسه شورای مرکزی جبهه ملی و علی‌رغم احضار مکرر به وزارت اطلاعات جهت عدم برگزاری جلسه، سرانجام ۱۲ نفر عضای باقی مانده از شورای مرکزی پیشین (جبهه ملی چهارم) ادیب برومند، دکتر علی اردلان، پرویز ورجاوند ناصری، دکتر سید حسین موسویان، حسین شاه‌حسینی، حسن لباسچی، دکتر مهدی مویدزاده، غلامرضا رحیم، منوچهرملک قاسمی، فرشید افشار، حسن خرمشاهی، اصغر فنی پور.[۶۶] را جهت تشکیل جلسه شورای مرکزی دعوت کرد و جبهه ملی مجدداً فعال شد.[۶۷] پس از گفتگوهای مفصل مقرر گردید که برای اداره امور جبهه ملی ۲ نفر از اعضای باقی‌مانده هیئت رهبری ادیب برومند و دکتر علی اردلان، ۲ نفر از اعضای هیئت اجرایی دکتر پرویز ورجاوند ناصری و دکتر سید حسین موسویان و ۲ نفر از شورای مرکزی حسین شاه‌حسینی و حسن لباسچی هیئت اجرایی را بصورت مشترک تشکیل دهند.[۶۸] .[۶۹]

سپس مطابق بااساسنامه سال ۱۳۵۸ شورای مرکزی جبهه ملی اقدام به انتخاب هیئت رهبری سه نفره شامل:استاد ادیب برومند، مهندس نظام الدین موحد، دکتر علی اردلان و هیئت اجرایی پنج نفره شامل: دکترپرویز ورجاوند ناصری، دکتر سید حسین موسویان، دکترمسعود حجازی، غلامرضا رحیم و حسن لباسچی نمود. درهیات اجرایی دکتر سید حسین موسویان مسوول تشکیلات، دکتر پرویز ورجاوند سخنگوی جبهه ملی و دکترمسعود حجازی رئیس هیئت اجرایی گردیدند.[۷۰][۷۱][۷۲]

جبهه ملی و فعالیت‌های سیاسی در دهه ۷۰ و ۸۰[ویرایش]

انتخابات مجلس پنجم[ویرایش]

جبهه ملی پنجم در سال۱۳۷۴ در نخستین مواجهه خود با انتخابات طی بیانیه‌ای خواستار آزادی احزاب -آزادی بیان و آزادی مطبوعات مخالف را پیش شرط‌های برگزاری انتخابات دانست و خواستار تحقق یافتن ان از سوی جمهوری اسلامی ایران در جهت برگزاری یک انتخابات سالم و آزاد گردید.[۷۳][۷۴]

سپس جبهه ملی در بیانیه‌های آبان ماه ۱۳۷۴ و سوم دی ماه ۱۳۷۴ نیز به دلیل عدم تحقق شروط ذکر شده اعلام نمود که در انتخابات مجلس شورای اسلامی دوره پنجم شرکت نمی‌کند و به همین علت هیچ‌یک از اعضای جبهه ملی برای انتخابات ثبت نام نمی‌کنند.[۷۵][۷۶] جبهه ملی مجدداً در بیانیه‌ای انتخابات مجلس شورای اسلامی دوره پنجم را تحریم کرده و اعلام نمود که نه تنها در این انتخابات شرکت نمی‌کند بلکه هیچ‌کدام از کاندیداها نیزمورد تأیید جبهه ملی ایران نمی‌باشند.[۷۷]

انتخابات ریاست جمهوری دوره هفتم[ویرایش]

جبهه ملی درراستای سیاست انتقادی در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۷۶نیز شرکت نکرد اما پس از آن با نوشتن نامه و نشر بیانیه خواسته‌های خود را بصورت شفاف با رئیس جمهور منتخب یعنی سید محمد خاتمی در میان گذاشت.[۷۸]

انتخابات مجلس دوره ششم[ویرایش]

جبهه ملی در انتخابات مجلس شورای اسلامی (دوره ششم) ۱۳۷۸ روشی متفاوت را درپیش گرفت و با شعار همه جا - یک نفر- یک رای - یک قدم خواستار حضور مردم در پای صندوق‌های رای گردید اگرچه خودش برای این انتخابات نامزدی را اعلام نمی‌کند.[۷۹][۸۰]

ترمیم شورا و تغییرات در هیئت رهبری و هیئت اجرایی دهه هفتاد و قبل از پلنوم صالح[ویرایش]

جبهه ملی در سال‌های پایانی دهه ۷۰ با از دست دادن نفراتش نیاز به ترمیم در شورای مرکزی را حس کرده اقدام به دعوت اعضای جدید به شورای مرکزی و ترمیم ان می نماید.[۸۱] پس از این ترمیم ترکیب اعضای هیاتهای سه گانه شورای رهبری، هیئت ریسه شورای مرکزی، و هیئت اجرایی به شرح زیر تغییر می کند:
ادیب برومند رئیس هیئت رهبری، دکترپرویز ورجاوند سخنگوی جبهه ملی، مهندس نظام الدین موحد، دکترداوود هرمیداس باوند، عباس امیرانتظام
هیئت اجرایی: دکترمسعود حجازی رئیس هیئت اجرایی، دکترمهدی موید زاده، غلامرضارحیم، حسن خرمشاهی، مهندس کوروش زعیمی، دکتر سید حسین موسویان مسوول تشکیلات .
در سال ۱۳۸۰ به دنبال بیماری دکتر حجازی و انصراف از مسوولیت ریاست اجرایی دکتر موسویان از سوی اعضای هیئت اجرایی به سمت ریاست هیئت اجرایی و مسوول تشکیلات انتخاب شد.[۸۱]

نگارخانه جبهه ملی ایران

جلسه عمومی جبهه ملی ایران نوروز ۱۳۸۸ - سرای عبدالعلی ادیب برومند
جلسه عمومی جبهه ملی ایران نوروز ۱۳۸۸ - سرای عبدالعلی ادیب برومند
جلسه عمومی جبهه ملی ایران نوروز ۱۳۹۴ - سرای عبدالعلی ادیب برومند

پلنوم الله‌یار صالح[۸۲][۸۳][ویرایش]

جبهه ملی ایران در ۲ آبان ۱۳۸۲ توانست پلنوم خود را تحت عنوان پلنوم الله‌یار صالح جهت انتخاب نفرات جدید برای شورای مرکزی ، نوشتن اساس‌نامه ، منشور ، مرامنامه ،اصول ۷ گانه، خط مشی جبهه ملی با حضور ۸۶ نفر از منتخبین تشکیل دهد.[۱] [۸۴] شورای مرکزی در اولین جلسه خود پس از تشکیل ادیب برومند را به سمت رئیس و منوچهر ملک قاسمی را به سمت نایب رئیس نخست و حسین شاه‌حسینی را به سمت نایب رئیس دوم انتخاب نمود و همچنین فرشید افشار و حسین عزت زاده به سمت منشی جلسات انتخاب شدند. شورای مرکزی هیئت رهبری جبهه ملی را به شمول ادیب برومند (رئیس هیئت رهبری)، عباس امیرانتظام، داوودهرمیداس باوند، پرویز ورجاوند (سخنگو)، نظام الدین موحد، تیمسار ناصر فربد انتخاب نمود.[۸۳][۸۵]

اعضای هیئت اجرائی منتخب شورا عبارت بودند از: دکتر سید حسین موسویان، مهدی مؤید زاده، کوروش زعیمی، خسرو سعیدی، مه لقا اردلان، اصغر فنی پور، غلامرضارحیم.[۸۳][۸۶]

ترمیم شورای مرکزی جبهه ملی ایران دهه نود[ویرایش]

پس از گذشت پنج سال از پلنوم للهیار صالح، انتخابات داخلی برای مشخص شدن نمایندگان سازمانها برای برگزاری پلنوم جبهه ملی در سال ۱۳۸۷ خورشیدی برگزار شد و نزدیک به ۱۰۰ نفر از اعضای سازمان‌ها برای شرکت در گنگرهٔ جبهه ملی انتخاب شدند ولی با ممانعتِ وزارت اطلاعات این کنگره برگزار نگردید.
سرانجام طی جلساتی در تاریخ‌های ۲۸ مهرماه ۱۳۹۰ و ۲۱ اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۴، شورای مرکزی جبهه ملی ایران بر اساسِ اساسنامهٔ خود اقدام به ترمیمِ شورای مرکزی کرد و از میانِ نامزدهای ورود به شورای مرکزی که منتخب برای پلنوم بودند: پوریا مطهری، نصراله جمشیدی، جمشید وحیدا، جمشید میرعمادی، محمد ملک‌خانی، محمد اولیائی فرد، شاهین سپنتا، علی محمدی، هوشنگ خیراندیش، هوتن دولتی، علی حاج قاسمعلی، حسین مجتهدی، فرهاد بیشه‌ای و رضا گل نراقی انتخاب شدند. همچنین محمد صادق مسرت و جواد شرف الدین به عنوانِ نمایندگانِ حزبِ مردم ایران و امیر ابراهیمی به عنوانِ نمایندهٔ حزب ایران به شورا معرفی شدند.[۸۷][۸۸][۸۹]

که در این میان پوریا مطهری و محمد اولیائی فرد (به دلیل خروج از ایران) در جلسات شرکت نکرده و عضویت آنان در شورای مرکزی ادامه نیافت.[نیازمند منبع]


تشکیلات جبهه ملی[ویرایش]

مطابق با اساسنامه ، جبهه ملی دارای یک ساختار مبتنی بر دو اصل مرکزیت شورایی و دموکراسی سازمانی است.[۹۰]

تشکیلات جبهه ملی به قرار زیر است :[۹۱]

  1. کنگره
  2. مجمع عمومی مسئولان سازمان ها (پلنوم)
  3. شورای مرکزی
  4. هیئت رهبری
  5. هیئت اجرائی
  6. کمیته های استان وشهرستان
  7. سازمان ها و کمیته های سازمانی جبهه ملی (سازمان زنان ، سازمان دانش آموزان ونوجوانان ،سازمان دانشجویان( دانش اموختگان و دانشجویان)،سازمان دانشگاهیان وپژوهشگران، سازمان فرهنگیان،سازمان کارگران، سازمان بازار واصناف وپیشه وران ، سازمان کشاورزان ، سازمان کارمندان،سازمان حسابداران وحسابرسان، سازمان مهندسین ، سازمان پزشکان، سازمان حقوقدانان، سازمان نویسندگان وهنرمندان، سازمان محلات ،سازمان روزنامه نگاران، سازمان ورزشکاران ، سازمان صاحبان صنایع وصنعتگران
  8. سازمان های خارج از کشور
  9. هیئت بازرسی وتحقیق

در حال حاضر اعضای هیات های سه گانه به شرح زیر هستند: هیئت رهبری شامل: ادیب برومند رئیس هیئت رهبری، دکتر داوود هرمیداس باوند سخنگوی جبهه ملی، حسین شاه‌حسینی، دکتر علی رشیدی و مهندس مرتضی بدیعی.
رئیس شورای مرکزی :ادیب برومند [۲]
نواب هیئت رئیسه:منوچهر ملک قاسمی و دکترمحمد صادق مسرت.
منشی‌ها: دکتر ضیاء مصباح و ابوالفضل نیماوری.
هیئت اجرائیه: دکتر سید حسین موسویان، دکتر محسن فرشاد، دکتر جمشیدوحیدا، دکترمه‌لقا اردلان، محمد ملک خانی، جمشید میرعماد، حسن قدیانی

در نخستین نشست هیئت اجرائیه در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۹۴ انتخابات داخلی این هیئت برگزار شد و دکتر سید حسین موسویان به عنوان رئیس هیئت اجرائیه و مسئول تشکیلات، مه لقا اردلان به عنوان نایب رئیس، محمد ملک خانی به عنوان مسئول مالی و تدارکات، جمشید میرعمادی به عنوان مسئول بازرسی، دکتر محسن فرشاد به عنوان مسئول انتشارات و تبلیغات، دکتر جمشید وحیدا به عنوان مسئول تعلیمات و حسن قدیانی به عنوان مسئول روابط عمومی جبهه ملی ایران برگزیده شدند.[۹۲][۹۳]

اصول هفت‌گانه جبهه ملی ایران[ویرایش]

اصل یکم: حفظ تمامیت ارضی، استقرار حاکمیت ملی و استقلال سیاسی برخاسته از اراده عمومی ملت ایران در نظام جمهوری مبتنی بر اصول دموکراسی، حقوق بشر و حاکمیت قانون.

اصل دوم: تأکید بر تأمین و حفظ حقوق و آزادی‌های اساسی مردم ایران به ویژه آزادی حزب‌ها، انتخابات و مطبوعات و برابری حقوق زن و مرد و مبارزه با هرگونه تجاوز به حقوق بشر.

اصل سوم: جبهه ملی ایران برای حفظ احترام به دین مبین اسلام، و همچنین فراهم شدن امکان بهره‌گیری از تمامی‌توان ملی و مردمی، بر اصل جدایی دین از حکومت تأکید می‌کند.

اصل چهارم: استقرار عدالت اجتماعی و بالا بردن سطح رفاه عمومی بر اساس جهان بینی علمی، رشد تولید، افزایش اشتغال و توزیع عادلانه درآمد ملی.

اصل پنجم: احترام به حقوق شهروندی برابر و اعتقادات دینی و آداب و رسوم و زبانها و گویش‌های تمامی مردم سرزمین ایران.

اصل ششم: تقویت و پاسداری و گسترش زبان ملی و مشترک فارسی و فرهنگ و هنرهای ملی ایران.

اصل هفتم: اتخاذ سیاست خارجی مستقل ایرانی بر پایه حفظ مصالح و منافع ملی و حفظ تمامیت ارضی کشور، پشتیبانی از اصول و هدفهای منشور ملل متحد، دوستی و احترام متقابل با همه ملت‌ها و کشورها بویژه کشورهای منطقه و مبارزه با هرگونه تروریسم فردی، گروهی و دولتی.[۹۴]

جبهه ملی در خارج از کشور[ویرایش]

تشکیل گروه‌های مختلف تحت عنوان نام جبهه ملی که برخی از آنان تحت این نام مواضعی مخالف با اهداف جبهه ملی را بیان داشته بودند جبهه ملی را واداشت که در زمان‌های گوناگون و طی بیانیه‌های مختلف اعلام نماید هیچگونه همبستگی و پیوندی با سازمان‌ها و گروه‌ها و دسته جاتی که در خارج از کشور به نام جبهه ملی تشکیل می‌شوند، ندارد و اساساً این جبهه در خارج از کشور فاقد نماینده و تشکیلات می‌باشد در این مورد در ۲۸ شهریور ماه ۱۳۷۸ در بیانیه‌ای که توسط هیئت رهبری نشر یافته بود چنین می‌خوانیم:

... هر چند گاهی افرادی در خارج کشور تصمیم به تشکیل یک سازمان سیاسی می‌گیرند، بدون سابقه شناسایی و ارتباط با جبهه ملی ایران سازمان خود را با خط مشی و هدفهایی که ناسازگار با اهداف ومبارزات قانونی این جبهه می‌باشد به نام جبهه ملی ایران اعلام می‌دارند از این برای آگاهی عموم لازم گردید خاطر نشان شود که این نوع سازمان‌ها هیچ گونه همبستگی و پیوندی با جبهه ملی ندارند و اساساً جبهه ملی در خارج کشور نمایندگی و تشکیلاتی ندارد...[۹۵]

به دنبال برخی از اظهار نظرها و مسایل پیش آمده مجدداً در دی ماه سال ۱۳۸۹ اعلام شد که جبهه ملی ایران دارای نماینده و یا سخنگو و منبع خبری خاصی در خارج از کشور نمی‌باشد.[۹۶]

ادیب برومند رئیس هیئت رهبری جبهه ملی ایران در مورد سازمان‌های جبهه ملی ایران در خارج از کشور نظر رسمی جبهه ملی را به این شرح بیان می‌دارد:

جبهه ملی ایران خود در خارج از کشور هیچ تشکیلاتی ندارد، ولی هواداران جبهه در کشورهای مختلف به تشکیل سازمان‌هایی به نام جبهه ملی دست زده‌اند که چون ما در تهران هیچ گونه وسیله‌ای برای شناسایی و کنترل سازمانی آنان نداریم، نمی‌توانیم رابطه تشکیلاتی با آنها برقرار کنیم. در هر حال، ما از همه سازمان‌هایی که در خارج از کشور به نام جبهه ملی ایران فعالیت می‌کنند انتظار داریم که منشور جبهه ملی ایران را سرلوحه اقدامات خود قرار دهند و مواضع و سیاستگذاری‌های خود را در راستای مواضع و سیاستگذاری‌های جبهه ملی ایران در تهران انجام دهند.[۹۷]

شخصیت‌ها[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. دانشنامه جهان اسلام
  2. «نهضت آزادی» تشکل «دموکرات مسلمان» ایران و پنج دهه کوشش سیاسی، نوشته همایون کاتوزیان
  3. کاتوزیان، همایون. مصدق و نبرد قدرت.  - ترجمه احمد تدین
  4. هفتاد سال پایداری، خاطرات شاه حسینی حسین، به کوشش امیر طیرانی،IBSN 9786006799278 ، جلد اول ،چاپخش 1394
  5. جبهه ملی ایران-جزوه در دهه شصت چه گذشت
  6. Ervand Abrahamian مارس و آوریل ۱۹۷۹. «Iran in Revolution: The Opposition Forces».  MERIP Reports (Middle East Research and Information Project (MERIP)) (75–76 Iran in Revolution): 3–8.
  7. حزب پان ایرانیسم - به روایت اسناد- شهلا بختیاری -- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۱۳۸۵
  8. ناسیونالیسم در ایران -ریچارد کاتم -انتشارات کویر مترجم احمد تدین
  9. Iran National Front
  10. Iran National Front
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ اسناد نهضت مقامت ملی - انتشارت نهضت آزادی - بدون تاریخ - جلد ۱ الی ۵
  12. فرزند خصال خویشتن - خاطرات اصغر پارسا - نشر نی - ۱۳۸۸
  13. چهاردهم مرداد، سالگرد انقلاب مشروطه
  14. بیانیه جبهه ملی ایران- اروپا به‌مناسبت ۲۲ بهمن
  15. سنجابی، کریم. امیدها و ناامیدی‌ها. 
  16. مصاحبه با تاریخ شفاهی ایران (دانشگاه هاروارد)، جلسه دوم مصاحبه
  17. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۲۵
  18. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۲۵ و ص۳۳۶
  19. جبهه ملی ایران به روایت ساواک -مرکز بررسی تاریخی اسناد -ص 237 - ISBN964-5798-11-6
  20. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۲۸
  21. جبهه ملی ایران به روایت ساواک - مرکز اسناد تاریخی - 1379 - ISBN964-5798-11-6
  22. علی کریمی مله، «تاریخ چهل سالة جبهه ملی»، فصلنامه ۱۵ خرداد، ش ۲۱ (بهار ۱۳۷۵)‎
  23. «جبهة ملی ایران». encyclopaediaislamica. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 18 مارس 2015. بازبینی‌شده در 4 آبان 1394. 
  24. حزب ایران به روایت اسناد ساواک - ص۳۸۹-مرکز اسناد انقلاب اسلامی - سیاوش یاری۱۳۸۴
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۳۶
  26. خاطرات دکتر سنجابی - تاریخ شفاهی هارواد -امیدها و ناامیدی ها
  27. امیدها و ناامیدی‌ها - تاریخ شفاهی هاروارد - دکتر کریم سنجابی
  28. ۳۷ سال پس از ۳۷ روز -- دکتر شاپور بختیار - فرانسه
  29. همه هستی من نثار ایران ، ورجاوند پرویز ،چاپخش1372 ،ص193 الی ص223
  30. تلاش برای استقلال -عبدالکریم انواری -ساتراپ لندن ۱۳۹۳ ص۳۴۱
  31. یک رنگی -- شاپور بختیار به اهتمام مهشید امیر شاه
  32. در راه انقلاب و مأموریت دشوار من در فرانسه -- دکتر اسدالله مبشری - نشر دهخدا - ۱۳۶۲
  33. تلاش برای استقلال -عبدالکریم انواری -ساتراپ لندن ۱۳۹۳ ص339
  34. راه انقلاب و مأموریت دشوار من در فرانسه -- دکتر اسدالله مبشری - نشر دهخدا - ۱۳۶۲ص۶۷الی۶۹
  35. بیانیه جبهه ملی ایران ۹ دی ۱۳۵۷ در خصوص دکتر شاپور بختیار و پذیرش نخست وزیری توسط ایشان - ۱۳۵۷
  36. تلاش برای استقلال -عبدالکریم انواری -ساتراپ لندن ۱۳۹۳ ص346
  37. «آیت‌الله خمینی: بختیار، بیا مثل آدم توبه کن». رادیو زمانه، ۱۳ بهمن ۱۳۸. 
  38. امیدها و ناامیدی‌ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد
  39. امیدها و ناامیدی‌ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد - نوار ۲۶
  40. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۶۵
  41. «"سنجابی، فروهر و بختیار" در گفتگوی اختصاصی با "خسرو سیف" (قسمت چهارم)». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 17 ژانویه 2012. 
  42. همه هستی من نثار ایران -ص۴۸-چاپخش- ۱۳۷۲- گردآوری پرویز ورجاوند
  43. «یاد آوریم بزرگمردی را که شکنجه گران در برابر او به شگفتی آمدند». Iran National Front, USA، 15 بهمن 1386. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 18 فوریه 2013. بازبینی‌شده در 4 آبان 1394. 
  44. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۳۷الی ۲۳۸
  45. زندگی نامه ادیب برومند - تاریخ شفاهی جبهه ملی ایران
  46. نامه سرگشاده دکتر موسویان به اعضای شورای مرکزی جبهه ملی ایران ۱۳۸۹
  47. جبهه ملی ایران در دهه ۶۰ - مهدی موید زاده
  48. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۳۷الی ۲۳۸
  49. نشریه پیام جبهه ملی شماره 1 الی 72
  50. امیدها و ناامیدی‌ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد -۲۶
  51. روزنامه اطلاعات ۳/۷/۱۳۵۸
  52. روزنامه اطلاعات مورخ ۱۳۵۸/۹/۷
  53. نشریه پیام جبهه ملی مقالات " مروری بر جریان گروگان گیری و بررسی نتایج آن در شماره‌های ۴۹ و ۵۰ در بهمن ماه ۱۳۵۹
  54. http://www.rasekhoon.net/article/show-16490.aspx
  55. بیانیه جبهه ملی ایران به مناسبت سال روز گروگانگیری ۱۳ آبان ۱۳۸۸ - و بیانیه ۱۳ آبان ۱۳۸۹
  56. «لیست​های انتخاباتی مجلس اول/از لیست پیروز حزب جمهوری اسلامی تا شکست مطلق حزب توده و جبهه ملی+جدول و نمودار». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 2 فوریه 2012. 
  57. روزنامه جمهوری اسلامی، ۲۶/۱۲/۱۳۵۸، صص ۴و۹
  58. امیدها و ناامیدی‌ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد - نوار ۲۶
  59. بیانیه جبهه ملی ایران - اعتراض به لایحه ضد انسانی قصاص -خرداد ۱۳۶۰
  60. جبههٔ ملی و خروج از اسلام انقلابی
  61. http://www.melliun.org/didgah/d09/09/05moayadz.htm
  62. جبهه ملی ایران در دهه ۶۰ - دکتر مهدی موید زاده - مسوول کمیته تعلیمات و عضوهایت اجرایی و شورای مرکزی جبهه ملی ایران
  63. جبهه ملی ایران در دهه ۶۰ - دکتر مهدی موید زاده - مسوول کمیته تعلیمات و عضوهایت اجرایی و شورای مرکزی جبهه ملی ایران
  64. http://www.melliun.org/didgah/d09/09/05moayadz.htm
  65. نامه سرگشاده دکتر موسویان به اعضای شورای مرکزی جبهه ملی ایران ۱۳۸۹
  66. بیانیه مورخ ۲۲/۱۱/۱۳۷۴ جبهه ملی ایران - هیئت اجرائی
  67. هفتاد سال پایداری(خاطرات حسین شاه حسینی) ، به کوشش امیر طیرانی، چاپپخش ،1394 ،ص 595
  68. بیانیه مورخ ۲۲/۱۱/۱۳۷۴ جبهه ملی ایران - هیئت اجرائی
  69. http://www.iranomid.de/تهاجم-به-جبهه-ملی-ایران/
  70. پیام جبهه ملی ایران شماره ۶۴–۲۳/۱۲/۱۳۷۸
  71. بیانیه ۲۸/۶/۱۳۷۸ -جبهه ملی ایران
  72. پیام جبهه ملی ایران شماره ۵۲–۱۷/۷/۱۳۷۸
  73. بیانیه مهر ماه ۱۳۷۴ - جبهه ملی ایران -شروط انتخاباتی جبهه ملی ایران
  74. خبرنامه داخلی جامعه روحانیت مبارز -مهرماه ۱۳۷۴- شماره ۲۳ -ص ۴۶
  75. جبهه ملی ایران - بیانیه مورخ سوم دی ماه ۱۳۷۴
  76. جبهه ملی ایران بیانیه آبان ماه ۱۳۷۴
  77. بیانیه ۲۲ بهمن ماه ۱۳۷۴ - جبهه ملی ایران
  78. نامه سرگشاده شورای مرکزی جبهه ملی ایران به سید محمد خاتمی ریاست‌جمهور محترم-بهمن ماه ۱۳۷۶
  79. پیام جبهه ملی ایران -ش۶۰–۱۹/۱۱/۱۳۷۸
  80. پیام جبهه ملی ایران -ش ۶۱- مورخ۲۳ بهمن ماه ۱۳۷۸
  81. ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ پیام جبهه ملی شماره ۸۰–۱۲/۹/۱۳۷۹
  82. گزارش پلنوم صالح ۱۳۸۲- جبهه ملی ایران
  83. ۸۳٫۰ ۸۳٫۱ ۸۳٫۲ http://jebhemeliiran.org/?p=1014
  84. گزارش پلنوم صالح ۱۳۸۲- جبهه ملی ایران
  85. گزارش پلنوم صالح ۱۳۸۲- جبهه ملی ایران
  86. گزارش پلنوم صالح ۱۳۸۲- جبهه ملی ایران
  87. بیانیه تهران- روابط عمومی هیئت اجرائیه جبهه ملی ایران ۲۸/۷/۱۳۹۰
  88. صورتجلسه شورای مرکزی و هیئت اجرائیه
  89. بیانیه جبهه ملی ایران مورخ21/2/1394
  90. http://jebhemeliiran.org/?p=1008
  91. اساسنامه جبهه ملی ایرانhttp://jebhemeliiran.org/?p=1008
  92. صورتجلسه شورای مرکزی و هیئت اجرائیه
  93. http://jebhemeliiran.org/?p=1067
  94. اساسنامه جبهه ملی ایران - مصوب شورای مرکزی منتخب پلنوم ۱۳۸۲ (پلنوم اللهیار صالح) - نشر جبهه ملی ایران امرداد ۱۳۸۳
  95. بیانیه ۲۸ شهریویر ماه ۱۳۷۸ - هیئت رهبری جبهه ملی ایران (استاد ادیب برومند - دکتر علی اردلان - مهندس نظام الدین موحد)
  96. بیانیه دی ماه ۱۳۸۹ - ادیب برومند - جبهه ملی ایران
  97. «گفتگوی خبرگزاری کوروش با استاد ادیب برومند». به نقل از سایت استاد برومند. نشریه اینترنتی جنبش سوسیالیستی، 2 مرداد 1387. بازبینی‌شده در 4 آبان 1394. 

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

۱۸عکس منتشرنشده از راه‌پیمایی مصدق و همراهان‌اش به کاخ مرمر

دانلود کتاب امیدها و ناامیدیها، دکتر کریم سنجابی

دانلود کتاب امیدها و ناامیدی‌ها دکتر کریم سنجابی

چگونگی شکل گرفتن تشکیلات «جبهه ملی ایران در اروپا» بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به قلم دکتر منصور بیات زاده.