جبهه ملی ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جبههٔ ملّی ایران

جبهه ملی
رئیس هیئت رهبری - اجرائی[۲]دکتر موسویان[۱]
بنیان‌گذارمحمد مصدق
بنیان‌گذاری۲۱ آبان ۱۳۲۸
روزنامهپیام جبهه ملی ایران و باختر امروز (غیررسمی)[۳]
مرام سیاسیملی‌گرا
دموکرات
سکولار
جمهوری‌خواه
شعاربرقراری جمهوری ایران هدف جبهه ملّی ایران است.
وبگاه
jebhemeliiran.org
دکتر مصدق نخستین رهبر جبهه ملی ایران

جبهه ملی ایران که به اختصار جبهه ملی نیز خوانده می‌شود سازمان سیاسی ملی‌گرای سکولار، دموکرات و جمهوری‌خواه فعال در ایران است، که در حال حاضر تحت رهبری دکتر موسویان[۴] فعالیت می‌کند.

جبهه ملی ایران در سال ۱۳۲۸ توسط سیاستمدارانی از قبیل محمد مصدق، حسین فاطمی و کریم سنجابی تأسیس شد و به پیش نهاد حسین فاطمی، ملی شدن صنعت نفت ایران را مطرح کرد. در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ ملی شدن صنعت نفت مراحل نهایی تصویب خود را طی کرد و در اردیبهشت ۱۳۳۰، محمد مصدق تشکیل دولت داد و هیئتی را به ریاست مهدی بازرگان برای اجرای ملی شدن نفت راهی شرکت نفت کرد. مصدق در زمان دولت خود تا حد امکان تلاش کرد تا قدرت محمدرضا پهلوی را کاهش دهد و مشروطه را اجرا کند. سرانجام در جریان کودتای ۲۸ مرداد، دولت دکتر مصدق سقوط کرد و مصدق به سه سال زندان محکوم شد. بعد از آن به دستور محمدرضا پهلوی، مصدق به احمدآبادتبعید گردید و تا پایان عمر خود در آن جا تحت نظر بود.

بعد از کودتای ۲۸ مرداد، چندتن از یاران مصدق به رهبری سید رضا زنجانی، نهضت مقاومت ملی را تشکیل دادند. بعد از شکست نهضت مقاومت ملی، در سال ۱۳۳۹، فعالیت‌های جبهه ملی تحت عنوان جبهه ملی ایران توسط الله‌یار صالح، کریم سنجابی، غلامحسین صدیقی، باقر کاظمی و … مجدداً شروع شد و در راه برقراری مشروطه و آرمان‌های مصدق تلاش کرد تا این که رهبران آن دستگیرشده و با توجه به مشکلات پیش آمده و عدم اتفاق نظر با دکتر مصدق در شیوه اداره جبهه ملی الله‌یار صالح سیاست صبر و انتظار را اعلام و جبهه ملی دوم تعطیل شد. در پی این تعطیلی مصدق در حالی که در تبعید بود، دستور داد تا جبهه ملی مجدداً توسط احزاب نهضت آزادی، جامعه سوسیالیست‌ها، حزب ملت ایران و حزب مردم ایران، تشکیل شود و خودش رهبری آن را بر عهده بگیرد که با مرگ مصدق، هرگز تشکیل نشد.[۵][۶][۷]

جبهه ملی در سال ۱۳۵۶ تحت رهبری کریم سنجابی مجدداً احیا شد و در راه برقراری دموکراسی و حکومت قانون تلاش کرد. پس از پیروزی انقلاب، مهدی بازرگان به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت انقلاب ایران تشکیل کابینه داد و بیشتر اعضای کابینه او اعضای جبهه ملی و نهضت آزادی بودند. بعد از گروگان‌گیری در سفارت آمریکا، دولت بازرگان سقوط کرد. هنوز مدت زیادی از پیروزی انقلاب نگذشته بود که جبهه ملی به صف مخالفان جمهوری اسلامی پیوست و سرانجام در ۲۵ خرداد ۱۳۶۰، جبهه ملی تظاهراتی علیه لایحه قصاص ترتیب داد و به همین دلیل توسط روح‌الله خمینی مرتد اعلام شد. حکم ارتداد جبهه ملی باعث شد تا جبهه ملی در دهه شصت فعالیت عمومی نداشته باشد و تنها به حفظ سازمان‌های باقی مانده بپردازد.[۸]

در سال ۱۳۷۳، جبهه ملی مجدداً تحت رهبری ادیب برومند و باحضور افرادی چون علی اردلان، سید حسین موسویان، مسعود حجازی ،حسین شاه‌حسینی و پرویز ورجاوند مجدداً احیا شد. جبهه ملی مطابق اساسنامه اش بر جدایی دین از حکومت تأکید دارد.

برای بررسی جبهه ملی آن را به دوره‌های تاریخی تشکیل ان مانند جبهه ملی اول و … تقسیم می‌کنند.

پیدایش[ویرایش]

نهضت ملی‌شدن نفت

دربار

محمدرضا پهلوی
ثریا اسفندیاری

نخست‌وزیران

احمد قوام
محمد ساعد
حاجیعلی رزم‌آرا
حسین علاء
محمد مصدق
فضل‌الله زاهدی

چهره‌های مهم

محمد مصدق
سید ابوالقاسم کاشانی
غلامحسین صدیقی
اصغر پارسا
مظفر بقایی
مجتبی نواب صفوی
کریم سنجابی
علی شایگان
حسین مکی
عباس خلیلی
اللهیار صالح
سرتیپ افشارطوس
حسین فاطمی
احمد زیرک‌زاده

کاترین لمبتون
خلیل ملکی
اسدالله رشیدیان
اسکندر آزموده
شعبان جعفری
نعمت‌الله نصیری
شاپور ریپورتر
کرمیت روزولت
نورمن شوارتسکف
سیدضیاءالدین طباطبائی

احزاب و گروه‌ها

سیا
ام آی ۶
جبهه ملی ایران
حزب پان ایرانیست
حزب توده ایران
حزب ملت ایران
حزب ایران
جمعیت آزادی مردم ایران
حزب سومکا
حزب دموکرات
فدائیان اسلام
شرکت نفت ایران و انگلیس

وقایع مهم

صنعت نفت ایران
ایران جنگ جهانی دوم
کمیسیون مخصوص نفت
ملی شدن صنعت نفت
قرارداد دارسی
قرارداد ۱۹۳۳
قرارداد گس-گلشائیان
قرارداد کنسرسیوم
رویداد ۳۰ تیر ۱۳۳۱
رویداد ۹ اسفند ۱۳۳۱
انحلال مجلس
کودتای ۲۸ مرداد

در اسفند ۱۳۲۷ محمد رضا پهلوی با استناد به قانون، مجلس شورای ملی را به منظور پیشبرد اصلاحاتی که در نظر داشت منفصل کرد[نیازمند منبع]. سپس اقدام به تشکیل سیستم پارلمانی دومجلسی که در قانون مشروطه سال ۱۲۸۵ نوشته شده بود اما مجلس سنا هرگز تشکیل نشده بود کرد. در مجلس‌های دو مجلسی، سنا اقلیت هستند و انتظار می‌رفت که طرفدار شاه باشند. اما انتخابات عمومی مجلس شورای ملی که اکثریت هستند در تیر ۱۳۲۸ شروع شد. در پی قالب کاری تصویب شده در قانون مشروطه ۱۲۸۵، شاه شروع به تعیین ۳۰ سناتور از ۶۰ سناتور کرد. در مقابل انتخاب سلطنت طلبان نزدیک به شاه توسط او، و نگرانی‌ها دربارهٔ تقلبش در انتخابات عمومی، محمد مصدق در ۲۴ مهر ۱۳۲۸ (۱۳ اکتبر ۱۹۴۹) از مردم درخواست اعتراض رسمی‌کرد. هزاران نفر از عمارت مصدق تا باغ کاخ سلطنتی راهپیمایی کردند. در آنجا، در یک نشست با وزیر امور داخله عبدالحسین هژیر، ۲۰ سیاستمدار رادیکال مخالف به رهبری دکتر مصدق خواستار توقف مداخله شاه و ممانعت او از انتخابات آزاد شدند. بعد از سه روز تحصن مخالفان، آن‌ها از هژیر قول گرفتند که انتخابات به صورت منصفانه برگزار شود. در آنجا بلافاصله، کمیته ۲۰ نفره از ائتلاف جبهه ملی تشکیل شد یعنی در ۲۷ یا ۲۸ مهر ۱۳۲۸. در چند هفته بعد، انتخابات با تقلب به چالش کشیده شد و در این جریان، هژیر در ۱۳ یا ۱۴ آبان ۱۳۲۸ توسط فدائیان اسلام به قتل رسید.[۹]


دوره‌های زمانی[ویرایش]

اگرچه جبهه ملی ایران یک مجموعه سیاسی واحد است اما برای نام گذاری و بررسی آن از عنوان‌هایی مانند جبهه ملی اول، جبهه ملی دوم و … استفاده می‌شود.

جبهه ملی (اول)[ویرایش]

هیئت مؤسس جبهه ملی ۱۹ نفر بودند که عبارت‌اند از: محمد مصدق، احمد ملکی (مدیر روزنامه ستاره)، محمدحسن کاویانی، کریم سنجابی، احمد زیرک‌زاده، عباس خلیلی (مدیر روزنامه اقدام)، عمیدی نوری (مدیر روزنامه داد)، سید علی شایگان، شمس الدین امیر علائی، سید محمود نریمان، ارسلان خلعتبری (شهردار تهران سال ۱۳۳۰)، غروی، ابوالحسن حائری‌زاده، حسین مکی، مظفر بقائی، عبدالقدیر آزاد، محمدرضا جلالی نائینی (مدیر روزنامه کشور)، حسین فاطمی، مشاراعظم. (هنگام کودتای ۲۸ مرداد از این گروه تنها ۳ یا ۴ نفر با مصدق بودند. بقیه یا کنار رفتند یا آشکارا علیه جنبش ملی ایران قیام کردند و به کودتا پیوستند)

با پیوستن حزب ایران و سازمان پان ایرانیست، حزب پان ایرانیست به رهبری پزشکپور، نهضت خداپرستان سوسیالیست (جمعیت آزادی مردم ایران) به رهبری حسین راضی و محمد نخشب و حزب ملت ایران به رهبری داریوش فروهر و بعدها برخی از هواداران خلیل ملکی، جبهه ملی به صورت مهم‌ترین سازمان سیاسی ملی‌گرای ایران در جریان نهضت ملی شدن نفت درآمد.[۱۰][۱۱]

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و دستگیری رهبران وفادار به دکتر مصدق فعالیت این جبهه متوقف شد. اگرچه بعضی از فعالان آن در نهضت مقاومت ملی به مبارزه با حکومت ادامه دادند.

نهضت مقاومت ملی[ویرایش]

شب بعد از کودتا حزب مردم ایران جلسه‌ای تشکیل می‌دهد و از محمد مصدق اعلام پشتیبانی می‌کند. ایدهٔ اولیه ایجاد تشکلی برای مقابله با کودتا به ذهن محمد نخشب رسید و با مذاکراتی که با آیت الله زنجانی با حضور حسین شاه‌حسینی و ابراهیم کریم آبادی انجام شد توانستند قدم‌های نخست را در شرایط خفقان پس از کودتا محکم و استوار بردارند. هسته اولیه تشکیل دهنده نهضت مقاومت ملی شامل نخشب، حسین شاه‌حسینی و آیت الله سیدرضا زنجانی و ابراهیم کریم آبادی بود.[۱۲] پس از موافقت آیت الله زنجانی بیش از ۲۰۰ نسخه اعلامیه دست‌نویس با عنوان «نهضت ادامه دارد» تهیه و شبانه توسط آیت الله زنجانی، حسین شاه‌حسینی و عباس رادنیا در بازار، خیابان شاپور و فرعی‌های خیابان فرهنگ پخش شد. چند روز بعد آیت الله زنجانی از نمایندگان احزاب سیاسی در خواست نمود تا در جلسه‌ای در منزل ایشان شرکت نمایند.

در آن جلسه برای دعوت از نمایندگان مورد اعتماد احزاب و گروه‌های ملی و مذهبی، برای عضویت در سازمان جدید، مذاکره و تبادل نظر شد. در این جلسه، محمد نخشب (حزب مردم ایران)، خرگامی (نماینده حزب ایران)، مهندس عظیما (حزب ملت ایران)، حاج حسن قاسمیه، مهندس بازرگان، حسین شاه‌حسینی، صدر الحفاظی، احمد توانگر و مهندس وفایی حضور داشتند در این جلسه بختیار پیشنهاد داد نام نهضت مقاومت که برگرفته از مبارزات فرانسه در جنگ دوم جهانی بود بر آن نهاده شود و در تکمیل آن ناصر صدر الحفاظی پیشنهاد داد نام نهضت مقاومت ملی بر این حرکت نهاده شود.[۱۲]

پس از چندی به درخواست آیت الله زنجانی نظر حقوقی نهضت توسط عبدالله معظمی تنظیم شده و در منزل آیت الله زنجانی به تصویب اکثریت اعضا می‌رسد. نهضت مقاومت ملی در روزهای بعد توانست با بررسی و تحلیل رویدادهای پیش و پس از کودتای ۲۵ مرداد و نیز روزهای سرنوشت‌ساز ۲۵ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و درک علل شکست نیروهای ملی در کودتای انگلیسی-آمریکایی، قدرت و امکانات خود را برای مبارزه به درستی ارزیابی نماید. این سازمان اعتقاد داشت که استراتژی استعمارگران در زمینه اجرای کودتا مبتنی بر اهداف زیر است:[۱۳]

  1. اهداف کوتاه مدت براندازی دولت محمد مصدق، بازگردانیدن محمد رضا شاه و دوام سلطنت، تضمین سلطه آمریکا و انگلستان و تصویب قرارداد کنسرسیوم.
  2. اهداف دراز مدت سرکوب نهضت ملی ایران و ریشه کن ساختن آن به نحوی که تجربه ایران در هیچ کشور صادرکننده نفت تکرار نشود تا منافع اقتصادی و استراتژیک نفت در آینده مورد مخاطره قرار نگیرد.
تصویر جمعی از اعضای شورای مرکزی جبهه ملی دوم

تعدادی از فعالان جوان جبهه ملی در سازمان مخفی و نوبنیاد نهضت مقاومت ملی با همگامی اعضای حزب مردم ایران ( نخشب) عضویت داشتند و پس از اندک مدتی حزب ایران و حزب پان ایرانیست بدان پیوستند و نمایندگان احزاب ملی (حزب ایران، حزب مردم ایران، حزب ملت ایران و حزب سوسیالیست - خنجی و مسعود حجازی) و نمایندگان بازار و دانشگاه تهران اعضای کمیته مرکزی را انتخاب کرده و سپس ساختار تشکیلاتی نهضت را به تصویب رسانید.[۱۳] این نهضت که در برنامه‌های تبلیغاتی خود پیروی از راه مصدق و آرمان‌های او را عامل تعیین‌کننده اتحاد و همبستگی مردم در جهت ادامه مبارزه علیه رژیم کودتا می‌دانست اهدافش را به شرح زیر اعلام نمود:[۱۳]

  • ادامه نهضت ملی و اعاده حیثیت استقلال ایران و برقراری حکومت ملی
  • مبارزه با حکومت‌های دست نشانده خارجی اعم از انگلیس و روس و آمریکا
  • مبارزه با حکومت‌های دست نشانده خارجی و عمال فساد

جبهه ملی دوم[ویرایش]

با رشد نارضایتی‌ها و گشایش نسبی فضای سیاسی ایران در سال ۱۳۳۹ رهبران و اعضا و هواداران جبهه ملی دوباره فعالیت سیاسی خود رابا ایجاد هیئت مؤسسی نفره و در منزل الله‌یار صالح از سر گرفتند.
جبهه ملی در سال ۱۳۴۱ نخستین و بزرگترین کنگره خود را برگزار نمود. ریاست کنگره با الله‌یار صالح بود. از برگزیدگان این کنگره می‌توان به کاظم حسیبی، الله‌یار صالح، کریم سنجابی، اصغر پارسا، شاپور بختیار، غلامحسین صدیقی، داریوش فروهر، مهدی بازرگان و سیدمحمود طالقانی اشاره داشت. پس از تلاش فعالان جبهه ملی برای برگزاری تظاهرات اعتراض آمیز در روز ششم بهمن ماه سال ۱۳۴۱ در اعتراض به برنامه همه‌پرسی انقلاب سفید شاه و ملت، جمعی از اعضای جبهه ملی دستگیر شدند.[۱۴]

در بهمن ماه ۱۳۴۲ و در پی صدور اعلامیه «اصلاحات آری، دیکتاتوری نه»، اکثریت اعضای شورای مرکزی و تمامی هیئت اجرایی در اعتراض به اصلاحات معروف به «انقلاب سفید» از سوی محمدرضا شاه به زندان افتادند. این دستگیری‌ها با ممنوعیت فعالیت جبههٔ ملی همراه گردید. از اوایل سال ۱۳۴۳ مبادله نامه‌هایی بین دکتر مصدق و رهبران جبهه ملی بر سر ساختار تشکیلاتی جبهه، به استعفای شورای مرکزی و اعلام انحلال جبهه ملی دوم انجامید.

در این دوره جبهه ملی در انتخابات‌های زمستانی و تابستانی دوره بیستم مجلس شرکت کرده ولی فقط به الله‌یار صالح اجازه حضور در مجلس داده شد. همچنین مذاکرات بین شاه و رهبران جبهه ملی برای همکاری با شاه صورت گرفت که به دلیل عدم قبولی شرایط جبهه ملی در خصوص عدم دخالت شاه در حکومت به انجامی نرسید.

جبهه ملی سوم[ویرایش]

پس از آن کوشش‌هایی برای احیای جبهه ملی صورت گرفت که گاه به جبهه ملی سوم معروف است. مصدق با ادامه تماس با نیروها و احزاب نهضت ملی تصمیم گرفت به آنان در برپایی جبهه جدیدی به رهبری خودش یاری دهد. به سبب تحت نظر بودن دکتر مصدق در احمدآباد و زندانی بودن تعدادی از رهبران نهضت مقاومت ملی مثل بازرگان، سحابی، طالقانی و… و مراقبتهای شدید امنیتی، انجام ملاقات برای سازماندهی و تدوین اساسنامه جبهه ملی سوم با مشکلات فراوانی مواجه بود با همه این دشواری‌ها اساسنامه جبهه ملی سوم در اوایل سال ۱۳۴۴ ه‍.ش تدوین و مورد موافقت دکتر مصدق قرار گرفت. سید باقر کاظمی از سوی دکتر مصدق مأمور شد اساسنامه تهیه شده برای جبهه ملی را اجرایی نماید. بدین ترتیب جبهه ملی سوم در هفتم مرداد ماه ۱۳۴۴ با شرکت نهضت آزادی ایران، جامعه سوسیالیستها، حزب ملت ایران و حزب مردم ایران تشکیل شد و موجودیتش را رسماً اعلام کرد و مصمم گردید با رفع نقایص گذشته بار دیگر به فعالیت سیاسی اپوزیسیون در ایران تحرکی دوباره ببخشد. اما سه هفته بعد از آن گروه خلیل ملکی و اعضای رهبری حزب سوسیالیست محمدعلی خنجی و مسعود حجازی، مهدی بازرگان، و جمعی از یارانش، داریوش فروهر از حزب ملت ایران، کاظم سامی و حسین راضی از حزب مردم ایران پس از برگزاری سومین جلسه جبهه ملی سوم دستگیر و روانه زندان شدند و بدین سان جبهه ملی سوم پیش از تولد از دنیا رفت.

ملّیون به رهبری ادیب برومند و کریم سنجابی با همگامی داریوش فروهر و مهدی بازرگان و یدالله سحابی و حسین راضی به منظور داشتن حداقل هماهنگی جلساتی را به ظاهر برای صرف نهار یا شام در رستوران‌ها برگزار می‌کردند که عموماً بیش از ۵۰ نفر از افراد مؤثر سیاسی در آن حضور پیدا می‌نمودند. این جلسات در حقیقت متصل‌کننده جبهه ملی دوم و سوم به جبهه ملی چهارم در زمان انقلاب بود.

جبهه ملی چهارم[ویرایش]

گفتار اصلی جبهه ملی ایران(چهارم)

انقلاب ۱۳۵۷ ایران
1979 Iranian Revolution.jpg

پیش‌زمینه و علل
شعارها
نام‌ها
روابط خمینی و آمریکا






شروع فعالیتهای جبهه ملی را می‌توان با نامه ای که در ۲۲ خرداد ۱۳۵۶ توسط کریم سنجابی، داریوش فروهر و شاپور بختیار به شاه نوشته شد دانست. رهبران جبهه ملی در این نامه از شاه خواستند که برای نجات کشور به حکومت استبدادی پایان داده، به اصول مشروطیت تمکین کند.[۱۵][۱۶] طبق سخنان کریم سنجابی[۱۷] و نیز شاپور بختیار،[۱۸]

اتحاد برای نیروهای جبهه ملی ایران[ویرایش]

پس از این نامه میلیون برای شروع فعالیتهای خود اقدام به تشکیل گروهی بنام اتحاد برای نیروهای جبهه ملی ایران کردن که شامل منفردین و احزابی مانند حزب مردم ایران، جامعه سوسیالیست‌های ایران (وابسته به نهضت ملی)، حزب ایران و حزب ملت ایران بود.[۱۹] بعد از آن جبهه ملی فعالیت‌های در آبان سال ۱۳۵۶ با نام اتحاد نیروهای ملی تیر ۱۳۵۷ با عنوان «جبهه ملی ایران» ادامه داد.

شورای مرکزی جبهه ملی چهارم (شورای مؤسس)[ویرایش]

پس از تشکیل جبهه ملی و ایجاد شورا مرکزی[۲۰][۲۱] کاظم حسیبی بعنوان رئیس شورای مرکزی و ولی‌الله شهاب فردوس به عنوان نائب رئیس و عبدالکریم انواری به عنوان دبیر شورا انتخاب شدند. ریاست هیئت اجرایی با کریم سنجابی بوده و وی به عنوان رهبر جبهه ملی شناخته شد.[۲۲][۲۳][۲۴]

در سال ۱۳۵۷ جبهه ملی ایران طی مصوبه ای علام داشت که دریافت هر گونه حکم نخست‌وزیری از شاه برای اعضا ممنوع می‌باشد. سنجابی که عازم کانادا بود تا درکنگره جهانی حقوق بشر شرکت کند به دلیل مشکلات به وجود آمده در راه کانادا به پاریس رفته و با توجه به هماهنگی‌های قبلی با هیئت اجرائی با روح‌الله خمینی دیدار کرد. وی پس از چند جلسه دیدار با خمین طی یک بیانیه حکومت سلطنتی را پایان یافته دانسته و خواهان تغییر رژیم بر اساس همه‌پرسی شد.[۲۵][۲۶] این بیانیه که به بیانیه سه ماده ای مشهور شد در هیئت اجرائی و شورای مرکزی جبهه ملی نیز به تصویب رسید و عملاً رای جبهه ملی به اتمام سلطنت و تغییر رژیم بود[۲۶]

پس این ماجرا محمد رضا شاه با دستگیری رهبران جبهه ملی اقدام به دیدار با آنان جهت قبولی پست نخست‌وزیر می‌کند که مورد قبول آنان قرار نمی‌گیرد و سرانجام شاپور بختیار پست نخست‌وزیری را قبول می‌کند که متعاقب این عمل هیچ‌کدام از اعضای جبهه ملی حاضر به همکاری با وی نمی‌شوند.[۲۷][۲۸][۲۹]

پس از آن شورای مرکزی جبهه ملی رای به برکناری شاپور بختیار از جبهه ملی ایران می‌دهند[۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶]

انقلاب[ویرایش]

پس از انقلاب تعدادی از اعضای جبهه ملی در کابینه دولت موقت بازرگان عضو می‌شوند اما فقط از کریم سنجابی جهت عضویت در شورای انقلاب دعوت می‌شود که وی این پیشنهاد را رد می کن.[۳۷][۳۸][۳۹]

انشعاب و ائتلاف[ویرایش]

پس اندک زمانی یعنی در اسفند ۱۳۵۷ جامعهٔ سوسیالیست‌ها و به جبهه دموکراتیک ملی به رهبری متین دفتری پیوست و بعد از آن در خرداد ۱۳۵۸ حزب ملت ایران به دبیر کلی داریوش فروهر[۴۰] از جبهه ملی خارج شد.[۴۱][۴۲][۴۳]

بعد از این انشعابات ابوالحسن صدیقی و اصغر پارسا مجدداً همکاری خود را با جبهه ملی آغاز کرده و در اساسنامه تغییراتی اعمال می‌شود بدین صورت که جبهه ملی دارای دو هیئت رهبری و اجرائی جهت اداره خود گردید. این اساسنامه جدید اساسنامه‌ای جدید تحت نظر نصرت‌الله امینی، علی اشرف منوچهری، مسعود حجازی، مهرداد ارفع زاده، عبدالکریم انواری و با توجه به نظرات صدیقی نوشته شد.[۴۴]
در این هیئت رهبری نیز کریم سنجابی به عنوان رئیس و در هیئت اجرایی هم مسعود حجازی به عنوان مسوول انتخاب شد. .[۴۵][۴۶][۴۷]

در این دوران نشریه پیام جبهه ملی به مدیر مسوولی مهدی آذر و سردبیری اصغر پارسا و مدیریت اجرایی حسین موسویان ارگان رسمی جبهه ملی بود.[۴۸]

فعالیت‌های سیاسی جبهه ملی پس از انقلاب[ویرایش]

پس از خروج کریم سنجابی و علی اردلان کابینه این مجموعه در تضاد با روال رسمی حکومت قرار گرفت بگونه ای که نه تنها با قانون اساسی تهیه شده مخالف کرد بلکه رسماً نیز اعلام کرد که به این قانون رای نخواهد داد و درخواست کرد که این همه‌پرسی توسط مردم رد شود.[۴۹][۵۰][۵۱]

از سوی دیگر جبهه ملی به عنوان معدود گروهایی بوده که که با گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا در ان زمان مخالفت کرد.[۵۲][۵۳][۵۴]

جبهه ملی در اولین انتخابات مجلس شورای ملی پس از انقلاب شرکت کردند. برخی که موفق به کسب آرای لازم برای ورود به مجلس شده بودند، در مجلس اعتبارنامه‌هایشان مورد تصویب قرار نگرفت یا با دستور وزارت کشور انتخابات در ان حوزه انتخابیه باطل اعلام شد.[۵۵][۵۶]

اعتراض علیه لایحه قصاص و حکم ارتداد و توقف فعالیت‌های رسمی[ویرایش]

در خرداد ۱۳۶۰ جبهه ملی طی بیانیه ای به لوایح چهارگانه ارایه شده در مجلس که مهمترنی آنان لایه قصاص بوداعتراض کرده و خواستار یک راهپیمائی عمومی بر ضد این لوایح گردید در پی این فراخوان روح‌الله خمینی طی فتوایی بی‌سابقه جبهه ملی را مرتد و محمد مصدق را غیر مسلم خواند. به دنبال این فتوااعضای جبهه ملی دستگیر و زندانی شدند و به این صورت فعالیت‌های رسمی و علنی این مجموعه تا سال ۱۳۷۲ پایان پذیرفت.[۵۷][۵۸]

قسمتی از سخنان روح‌الله خمینی در مورد جبهه ملی در ۲۵ خرداد ۱۳۶۰:

... اینها مرتدند. جبهه ملی از امروز محکوم به ارتداد است. بله، جبهه ملی هم ممکن است بگویند که ما این اعلامیه را نداده‌ایم. اگر آمدند در رادیو امروز بعد از ظهر آمدند در رادیو اعلام کردند به اینکه این اعلامیه‌ای که حکم ضروری مسلمین، جمیع مسلمین، را غیرانسانی خوانده، این اطلاعیه از ما نبوده؛ اگر اینها اعلام کنند که از ما نبوده، از آنها هم ما می‌پذیریم…

جبهه ملی در دهه شصت[ویرایش]

پس از اعلام حکم ارتداد، رژیم دستگیری سران و مسوولین جبهه ملی را آغاز نمود و طی یک سال اکثریت اعضای هیئت اجرایی و هیئت رهبری و شورای مرکزی جبهه ملی دستگیر شدند. سایر اعضا نیز مجبور به زندگی مخفی یا ترک ایران شدند. در گزارش در دهه ۶۰ چه گذشت[۵۹] در این زمینه چنین آمده‌است:

در سال ۱۳۶۰ عده‌ای از اعضاء شورای جبهه ملی و مسئولین آن بازداشت شدند. در اوضاع ویژه‌ای که برجامعه حاکم بود دستگیری‌ها ادامه داشت. تنی چند از رهبران تراز اول جبهه ملی مانند دکتر کریم سنجابی، دکتر مهدی آذر، دکتر مسعود حجازی، قاسم لباسچی، ادیب برومند و اصغر پارسا که زندگی مخفی را برگزیده بودند هر روز احتمال گرفتار شدن آنان وجود داشت. خسرو قشقایی عضو باسابقه جبهه ملی و از یاران نزدیک دکتر مصدق در سال ۱۳۶۱ به اتهام ارتباط با دولت آمریکا اعدام شد.

عده‌ای هم به زندان افتاده بودند که نامهای برخی از آنان چنین بود: علی اردلان عضو هیئت رهبری؛ منوچهر اطمینانی از سازمان اصناف؛ هوشنگ اعتصامی فر از کارگران؛ فرهاد اعرابی از کرج؛ حسین بیک زاده از اصناف کرج؛ ابوالفضل قاسمی دبیرکل حزب ایران که قبل از ۲۵ خرداد بازداشت شده بود؛ عباس عابدی تجریشی دبیر دبیرستانها و عضو کمیته شمیران؛ محمد شاهدی از سازمان کارمندان؛ فرهاد بیشه‌ای از سازمان جوانان؛ حسن خرمشاهی مسئول کمیته اصناف و عضو شورای مرکزی جبهه ملی (او اولین فردی بود که روز ۲۵ خرداد در میدان انقلاب بازداشت گردید)؛ مهدی غضنفری از اصناف و عضو هیئت اجرائیه جبهه ملی؛ صادق طوسی از اصناف؛ علیقلی سوزنی از بازار؛ اسدالله مبشری عضو شورای مرکزی جبهه ملی؛ سرتیپ بازنشسته ناصر مجللی عضو شورای مرکزی جبهه ملی (اولین رئیس شهربانی پس از انقلاب)؛ حسین نایب حسینی از کمیته اصناف؛ محمد یگانه مسئول کمیته کَن و از اصناف؛ صمد ملکی از کارمندان؛ کریم دستمالچی از بازار؛ پرویز ورجاوند عضو شورای مرکزی و هیئت اجرائیه. یادآوری می‌شود که در همان روز ۲۵ خرداد ۶۰ صدها نفر از اعضا و طرفداران جبهه ملی درکوچه و خیابان و بازار دستگیر شدند. زندانیان جبهه ملی محدود به نامبردگان نبودند و در شهرستانها هم گروه کثیری در زندان به‌سر می‌بردند، و با پژوهشهایی که در جریان است امید می‌رود که لیست اسامی همه زندانیان جبهه ملی در دهه شصت پیوست این گزارش گردد. درسالهای بعد (تاپایان سال ۶۳) دستگیری‌ها ادامه یافت و کریم سنجابی و مهدی آذر و قاسم لباسچی، مهدی مقدس‌زاده، و احمد مدنی ناچار به مهاجرت از ایران شدند. اصغر پارسا و مسعود حجازی نیز دستگیر گردیدند.

با وجود تمامی فشارها و دستگیری‌های افراد و اعضای جبهه ملی در دههٔ ۶۰ فعالیت جبهه ملی هرگز تعطیل نشد. در دهه ۶۰ سازمان‌های جبهه ملی ایران تحت هدایت مهدی مؤیدزاده (نماینده منتخب شورای رهبری و شورای اجرائی) به صورت غیر علنی و مخفی فعالیت نموده و همچنین ارتباط با اعضا حفظ گردید؛ اما به دلیل فشارهای وارده جبهه ملی قادر به فعالیت‌های دارای نمود خارجی نبود.[۶۰] جبهه ملی که هجوم حکومت و تعطیلی خود را قطعی می‌دانست در بیست و چهارم خرداد شصت در جلسه مشترک هیئت‌های رهبری و اجرائی جبهه ملی ایران تمامی اختیارات سیاسی و تشکیلاتی جبهه ملی را به اصغر پارسا، قائم مقام هیئت رهبری و دکتر مسعود حجازی، قائم مقام هیئت اجرائیه تفویض می‌نماید تا ضمن حذف تشکیلات و ساختار جبهه ملی در برابر سرکوبی که در راه بود راهکاری اندیشیده شود.[۵۹][۶۰]

دکتر سید حسین موسویان رئیس هیئت اجرایی و مسوول تشکیلات جبهه ملی در نامه سرگشاده خود به شورای مرکزی در مورد فعالیت‌های علنی و آخرین نشست شورای مرکزی در دهه ۶۰ چنین می‌نویسد:

... در تابستان سال ۶۴ اعضای باقی‌مانده شورای مرکزی در جلسه‌ای که به دعوت دانشپور نایب رئیس شورا و در منزل حسین شاه‌حسینی تشکیل گردید گرد هم آمدند و پس از بحث و گفتگوی طولانی به این جمع‌بندی رسیدند که جبهه ملی در آن شرایط که کشور درگیر جنگ گسترده با دشمن تجاوزگر خارجی است باید فقط به کار تشکیلاتی خود ادامه دهد و تا پایان یافتن جنگ برای شروع کار سیاسی منتظر بماند.[۴۶]

جبهه ملی پنجم[ویرایش]

آغاز فعالیت مجدد دهه هفتاد[ویرایش]

در سال ۱۳۷۲ ادیب برومند به همراه ۱۲ نفر از اعضای باقی مانده از شورای مرکزی پیشین[۶۱] را جهت تشکیل جلسه شورای مرکزی دعوت کرد و جبهه ملی مجدداً فعال شد.[۶۲] در همین رابطه ۲ نفر از اعضای باقی‌مانده هیئت رهبری ادیب برومند و علی اردلان، ۲ نفر از اعضای هیئت اجرایی پرویز ورجاوند و سید حسین موسویان و ۲ نفر از شورای مرکزی حسین شاه‌حسینی و حسن لباسچی هیئتی مشترک را جهت اداره جبهه ملی ایجاد کردند.[۶۱][۶۳]

پس از آن ادیب برومند به سمت رئیس شورای رهبری، پرویز ورجاوند سخنگوی جبهه ملی و مسعود حجازی رئیس هیئت اجرایی انتخاب شدند.[۶۴][۶۵][۶۶]

نگارخانه جبهه ملی ایران
جلسه عمومی جبهه ملی ایران نوروز ۱۳۸۸ - سرای ادیب برومند
جلسه مشترک هیئت اجرایی و هیئت رئیسه شورای مرکزی جبهه ملی ایران - سرای ادیب برومند
ادیب برومند- محسن فرشاد- سید حسین موسویان- داوود هرمیداس باوند - سرای ادیب برومند
پلنوم الله‌یار صالح[۶۷][۶۸][ویرایش]

دومین پلنوم جبهه ملی در تاریخ خود پس از ۴۰ سال جبهه ملی ایران در ۱۳۸۲ تحت عنوان پلنوم الله‌یار صالح جهت انتخاب اعضای شورای مرکزی، نوشتن اساس‌نامه، منشور، مرامنامه، اصول و خط مشی جبهه ملی و با حضور نمایندگان سازمانها و احزاب جبهه ملی برگزار شد.[۱][۶۷] شورای مرکزی منتخب پلنوم ادیب برومند را به سمت رئیس و منوچهر ملک قاسمی را به سمت نایب رئیس نخست خود انتخاب کرد. همچنین ادیب برومند به سمت رئیس هیئت رهبری، پرویز ورجاوند (سخنگو)، سید حسین موسویان رئیس هیئت اجرایی انتخاب شدند.[۶۷][۶۸][۶۷][۶۸]

پلنوم ۱۳۸۷ و ترمیم شورا[ویرایش]

در سال ۱۳۸۷ انتخابات داخلی برای برگزاری پلنوم جبهه ملی برگزار شد و حدود ۱۰۰ نفر از اعضای سازمان‌ها برای شرکت در کنگرهٔ جبهه ملی انتخاب شدند با ممانعت وزارت اطلاعات این کنگره برگزار نگردید.
با توجه به درگذشت اعضای شورای مرکزی بنا به اساسنامه جبهه ملی در مهرماه ۱۳۹۰، اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۴و ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ شورای مرکزی جبهه ملی ایران بر اساسِ اساسنامهٔ خود اقدام به ترمیمِ شورای مرکزی کرد.[۶۹][۷۰][۷۱][۷۰][۷۲]

در گذشت ادیب برومند رهبر جبهه ملی و انتخاب سید حسین موسویان به عنوان رهبر جدید[ویرایش]

به دنبال در گذشت ادیب برومند و حسین شاه حسنی و عباس امیر انتظام و چند تن دیگر از اعضای هیئت رهبری سرانجام جبهه ملی در سال ۱۳۹۶ توانست جلسه شورای مرکزی را تشکیل داده و با اضافه کردن اعضای چدید مطابق با اساسنامه، نسبت به انتخاب هیئت رئیسه شورای مرکزی و هیئت‌های رهبری و اجرایی اقدام کرد. در پی این جلسه سید حسین موسویان به عنوان رئیس شورای مرکزی و رئیس هیئت رهبری جبهه ملی ایران انتخاب گردید.[۷۳][۷۴][۷۵][۷۶][۷۷]

ترمیم اساسنامه[ویرایش]

در اردیبهشت ۱۳۹۸ شورای مرکزی جبهه ملی طی مصوبه ای نسبت به تغییر اساسنامه جبهه ملی اقدام کرده و هیئت‌های اجرائی و رهبری در هم ادغام گردید؛ و موضوع محیط زیست و توسعه پایدار به عنوان یه اصل جدید به اساسنامه اضافه گردید

فعالیت‌های جبهه ملی ایران در انتخابات[ویرایش]

جبهه ملی در برابر انتخابات‌های گوناگون در جمهوری اسلامی ایران مانند: مجلس شورای اسلامی، ریاست جمهوری، مجلس خبرگان رهبری و شورا شهر نه تنها نامزدی نداشت بلکه افرادش را از شرکت در انتخابات منع کرده و از نامزدی نیز حمایت نکرد.

انتخابات مجلس[ویرایش]

جبهه ملی شرط شرکت و حضور در انتخابات دوره‌های مختلف مجلس را آزادی احزاب -آزادی بیان و آزادی مطبوعات مخالف و حذف نظارت استصوابی و … دانسته و با توجه به این موضوع در هیچ انتخاباتی اقدام به شمارکت و فعالیت نکرد.[۷۸][۷۹][۸۰][۸۱][۸۲][۸۳][۸۴]

اما از سال ۱۳۹۲ با تغییر در نگاه برخی از اعضای شورای مرکزی شامل کوروش زعیم و عیسی حاتمی و بر خلاف مصوبه شورای مرکزی در این اعضای شورای مرکزی اقدام به ثبت نام و تشویق به حضور فعال مردم در انتخابات دوره دهم مجلس مجلس شورای ثبت نام کردند که با واکنش شورای مرکزی و تکذیب شرکت جبهه ملی در انتخابات مواجه شد. این موضوع سرانجام منجر به جدایی و انشعاب گروهی از اعضای جبهه ملی و ایجاد گروهی بنام به جبهه ملی- سامان ششم به رهبری هرمیداس باوند گردید.[۸۵] به رهبری دکتر هرمیداس باوند[۸۶]

انتخابات ریاست جمهوری[ویرایش]

جبهه ملی همانند انتخابات مجلس در انتخابات ریاست جمهوری دوره‌های مختلف نامزدی نداشت و آزادی احزاب -آزادی بیان و آزادی مطبوعات مخالف و حذف نظارت استصوابی و.. را از شرایط اما با نوشتن نامه و نشر بیانیه خواسته‌های خود را به صورت علنی و عمومی از ریایت قوه مجریه درخواست کرد.[۸۷] تا سال ۱۳۹۲ جبهه ملی علناً از هیچ نامزدی دفاع نکرد اما در این سال اعضای گروهی که بعداً به سامان ششم معروف شدند طی بیانیه ای از حسن روحانی در برابر محمدباقر قالیباف و سعید جلیلی حمایت کرد. بعد از آن هم در سال ۱۳۹۶ بیانیه‌ای بنام حسین شاه حسینی، علی رشیدی، عباس امیرانتظام وباوند مبنی بر حمایت از حسن روحانی توسط نشر یافت که با تکذیب عباس امیرانتظام و علی رشیدی و حسین شاه حسینی تکذیب شد.[۸۸][۸۹][۹۰][۹۱]

رفراندم[ویرایش]

در سال ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ عباس امیرانتظام از هیئت رهبری جبهه ملی ایران خواستار برگزاری رفراندمی برای تعیین نوع حکومت شد[۹۲] و در سالهای بعد از پینهاد نیز از سوی جبهه ملی به همراه مواردی مانند آزادی زندانیان سیاسی، تحقق آزادی‌های اساسی و برگزاری انتخابات آزاد مجلس، و ایجاد مؤسسان قانون اساسی تکرارشد.[۹۳][۹۴][۹۵]

انشعاب‌ها و احزاب جدا شده[ویرایش]

جبهه ملی از ابتدای تأسیس خود همواره محل حضور سازمانها افراد و احزاب مختلف بوده که برخی به فعالیت خود در این مجموعه ادامه داده و برخی نیز جدا شده‌اند. مهمترین حزب منشعب ازاین مجموعه نهضت آزادی ایران بوده‌است.

نهضت آزادی ایران[ویرایش]

نهضت آزادی ایران در سال ۱۳۴۰ به رهبری مهندس بازرگان از میان اعضای مذهبی حاضر در جبهه ملی و دانشجویان عضو انجمن‌های تأسیس شد. این حزب اگرچه خود را به از پیروان دکتر مصدق و در امتداد نهضت ملی می‌داند اما در خواست عضویتش در جبهه ملی در کنگره سال ۱۳۴۱ منوط به تصفیه اعضای نهضت از افرادی گردید که در تضاد با عقاید میلیون بودند. از سوی دیگر تفاوت دیدگاهای جبهه ملی در خصوص اصلاحات ارضی و دولت علی امینی با نهضت آزادی باعث شد که اعضای نهضت بعد از توقف فعالیت‌های جبهه ملی در دوره دوم و تلاشی ناکام در جهت تشکیل جبهه ملی سوم از مجموعه جبه ملی جدا شوند.

جبهه دموکراتیک ملی ایران[ویرایش]

گروهی به رهبری دکتر متین دفتری بودند که از مجموعه احزاب چپ مانند جامعه سوسیالیست‌ها، چریک‌های فدایی خلق تشکیل شده و در اسفند ۱۳۵۷ اعلام موجودیت کردند. برخی از احزاب عضو جبهه ملی مانند جامعه سوسیالیست‌ها با انشعاب و جدای از جبهه ملی در این مجموعه فعالیت کردند.

این حزب پس از سال ۱۳۶۰ به شورای ملی مقاومت ایران پیوست و با عضویت و همکاری در این شورا و پذیرش ریاست جمهوری مریم رجوی و حضور در کابینه تبعیدی وی ادامه فعالیت داد.[۹۶]

گروه بشارت[ویرایش]

در سال ۱۳۵۸ غلامحسین صدیقی به همراه شش تن دیگر از اعضای شورای مرکزی از جبهه ملی ایران جدا شده گروه موسوم به بشارت را ایجاد کردند.

جبهه ملی ایران ۱۳۶۹[ویرایش]

در سال ۱۳۶۰ گروهی به رهبری گلریز با مراجعه به وزارت کشور خواستار ثبت نام مجموعه جبهه ملی با اساسنامه پیشنهادی خود شدند که مورد موافقت وزارت کشور قرار نگرفت این گروه به جبهه ملی ۱۳۶۹ معروف شدند.

جبهه ملی ایران (سامان ششم)[ویرایش]

پس از برگزاری انتخابات درون سازمانی جبهه ملی ایران در آبان ۱۳۹۷ و انتخاب هیئت رهبری و اجرایی جدید انتخاب جبهه ملی ایران[۹۷] شش نفر از اعضای شورای مرکزی و تعدادی اعضای سازمان‌های جبهه ملی از مجموعه انشعاب کرده و تأسیس جبهه ملی ایران (سامان ششم) را اعلام کردند. اعضای اصلی و شاخص هیئت جبهه ملی (سامان ششم) عبارت بودند از: هرمیداس باوند، علی رشیدی و کوروش زعیم.

از دیگر افراد شناخته شده که به مجموعه سامان ششم پیوسته‌است می‌توان به سید حسن امین اشاره کرد. او پس از لغو عضویت در جبهه ملی ایران،[۹۸][۹۹] به جبهه ملی ایران (سامان ششم) پیوست و به عنوان عضو هیئت اجرایی انتخاب شد.[۱۰۰][۱۰۱][۱۰۲][۱۰۳] و به عنوان عضو هیئت اجرایی انتخاب شد.[۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸]

تشکیلات جبهه ملی[ویرایش]

مطابق با اساسنامه، جبهه ملی دارای یک ساختار مبتنی بر دو اصل مرکزیت شورایی و دموکراسی سازمانی است.[۱۰۹]

تشکیلات جبهه ملی به قرار زیر است:[۱۱۰]

  1. کنگره
  2. مجمع عمومی مسئولان سازمان‌ها (پلنوم)
  3. شورای مرکزی
  4. هیئت رهبری-اجرائی
  5. کمیته‌های استان و شهرستان
  6. سازمان‌ها و کمیته‌های سازمانی جبهه ملی (سازمان زنان، سازمان دانش آموزان ونوجوانان، سازمان دانشجویان (دانش آموختگان و دانشجویان)، سازمان دانشگاهیان و پژوهشگران، سازمان فرهنگیان، سازمان کارگران، سازمان بازار و اصناف و پیشه وران، سازمان کشاورزان، سازمان کارمندان، سازمان حسابداران و حسابرسان، سازمان مهندسین، سازمان پزشکان، سازمان حقوقدانان، سازمان نویسندگان و هنرمندان، سازمان محلات، سازمان روزنامه نگاران، سازمان ورزشکاران، سازمان صاحبان صنایع و صنعتگران
  7. سازمان‌های خارج از کشور
  8. هیئت بازرسی و تحقیق

اصول هشت‌گانه جبهه ملی ایران[ویرایش]

اصل یکم: حفظ تمامیت ارضی، استقرار حاکمیت ملی و استقلال سیاسی برخاسته از اراده عمومی ملت ایران در نظام جمهوری مبتنی بر اصول دموکراسی، حقوق بشر و حاکمیت قانون.

اصل دوم: تأکید بر تأمین و حفظ حقوق و آزادی‌های اساسی مردم ایران به ویژه آزادی حزب‌ها، انتخابات و مطبوعات و برابری حقوق زن و مرد و مبارزه با هرگونه تجاوز به حقوق بشر.

اصل سوم: جبهه ملی ایران برای حفظ احترام به دین مبین اسلام، و همچنین فراهم شدن امکان بهره‌گیری از تمامی توان ملی و مردمی، بر اصل جدایی دین از حکومت تأکید می‌کند.

اصل چهارم: استقرار عدالت اجتماعی و بالا بردن سطح رفاه عمومی بر اساس جهان بینی علمی، رشد تولید، افزایش اشتغال و توزیع عادلانه درآمد ملی.

اصل پنجم: احترام به حقوق شهروندی برابر و اعتقادات دینی و آداب و رسوم و زبان‌ها و گویش‌های تمامی مردم سرزمین ایران.

اصل ششم: تقویت و پاسداری و گسترش زبان ملی و مشترک فارسی و فرهنگ و هنرهای ملی ایران.

اصل هفتم: اتخاذ سیاست خارجی مستقل ایرانی بر پایه حفظ مصالح و منافع ملی و حفظ تمامیت ارضی کشور، پشتیبانی از اصول و هدف‌های منشور ملل متحد، دوستی و احترام متقابل با همه ملت‌ها و کشورها به ویژه کشورهای منطقه و مبارزه با هرگونه تروریسم فردی، گروهی و دولتی.

اصل هشتم :حفاظت و حراست از محیط زیست کشور یعنی نگاهداری از جنگل‌ها، مراتع، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و کوشش در راه جلوگیری از آلودگی هوا بر اساس اصول علمی و کارشناسی شده[۱۱۱]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=46094
  2. http://mostaghelnewspaper.ir/paper/post/38800/مصدق-مجری-موفق-اقتصاد-منهای-نفت/
  3. دانشنامه جهان اسلام
  4. http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=46094
  5. «نهضت آزادی» تشکل «دموکرات مسلمان» ایران و پنج دهه کوشش سیاسی، نوشته همایون کاتوزیان
  6. کاتوزیان، همایون. مصدق و نبرد قدرت. - ترجمه احمد تدین
  7. هفتاد سال پایداری، خاطرات شاه حسینی حسین، به کوشش امیر طیرانی،IBSN 9786006799278، جلد اول، چاپخش 1394
  8. جبهه ملی ایران-جزوه در دهه شصت چه گذشت
  9. Ervand Abrahamian مارس و آوریل ۱۹۷۹. «Iran in Revolution: The Opposition Forces». MERIP Reports (Middle East Research and Information Project (MERIP)) (75–76 Iran in Revolution): 3–8.
  10. حزب پان ایرانیسم - به روایت اسناد- شهلا بختیاری -- مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۱۳۸۵
  11. ناسیونالیسم در ایران -ریچارد کاتم -انتشارات کویر مترجم احمد تدین
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ «Iran National Front». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۱.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ اسناد نهضت مقامت ملی - انتشارت نهضت آزادی - بدون تاریخ - جلد ۱ الی ۵
  14. فرزند خصال خویشتن - خاطرات اصغر پارسا - نشر نی - ۱۳۸۸
  15. «چهاردهم مرداد، سالگرد انقلاب مشروطه». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۰۹.
  16. بیانیه جبهه ملی ایران- اروپا به‌مناسبت ۲۲ بهمن
  17. سنجابی، کریم. امیدها و ناامیدی‌ها.
  18. مصاحبه با تاریخ شفاهی ایران (دانشگاه هاروارد)، جلسه دوم مصاحبه
  19. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۲۵
  20. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۲۵ و ص۳۳۶
  21. جبهه ملی ایران به روایت ساواک -مرکز بررسی تاریخی اسناد -ص 237 - شابک ‎۹۶۴-۵۷۹۸-۱۱-۶
  22. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۲۸
  23. جبهه ملی ایران به روایت ساواک - مرکز اسناد تاریخی - 1379 - شابک ‎۹۶۴-۵۷۹۸-۱۱-۶
  24. علی کریمی مله، «تاریخ چهل ساله جبهه ملی»، فصلنامه ۱۵ خرداد، ش ۲۱ (بهار ۱۳۷۵)
  25. خاطرات دکتر سنجابی - تاریخ شفاهی هاروارد -امیدها و ناامیدی ها
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۳۶
  27. امیدها و ناامیدی‌ها - تاریخ شفاهی هاروارد - دکتر کریم سنجابی
  28. ۳۷ سال پس از ۳۷ روز -- دکتر شاپور بختیار - فرانسه
  29. همه هستی من نثار ایران، ورجاوند پرویز، چاپخش1372، ص193 الی ص223
  30. تلاش برای استقلال -عبدالکریم انواری -ساتراپ لندن ۱۳۹۳ ص۳۴۱
  31. یک رنگی -- شاپور بختیار به اهتمام مهشید امیر شاه
  32. در راه انقلاب و مأموریت دشوار من در فرانسه -- دکتر اسدالله مبشری - نشر دهخدا - ۱۳۶۲
  33. تلاش برای استقلال -عبدالکریم انواری -ساتراپ لندن ۱۳۹۳ ص339
  34. راه انقلاب و مأموریت دشوار من در فرانسه -- دکتر اسدالله مبشری - نشر دهخدا - ۱۳۶۲ص۶۷الی۶۹
  35. بیانیه جبهه ملی ایران ۹ دی ۱۳۵۷ در خصوص دکتر شاپور بختیار و پذیرش نخست‌وزیری توسط ایشان - ۱۳۵۷
  36. تلاش برای استقلال -عبدالکریم انواری -ساتراپ لندن ۱۳۹۳ ص346
  37. «آیت‌الله خمینی: بختیار، بیا مثل آدم توبه کن». رادیو زمانه. ۱۳بهمن ۱۳۸۷. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  38. امیدها و ناامیدی‌ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد
  39. امیدها و ناامیدی‌ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد - نوار ۲۶
  40. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۶۵
  41. «"سنجابی، فروهر و بختیار" در گفتگوی اختصاصی با "خسرو سیف" (قسمت چهارم)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۱۲.
  42. همه هستی من نثار ایران -ص۴۸-چاپخش- ۱۳۷۲- گردآوری پرویز ورجاوند
  43. «یاد آوریم بزرگمردی را که شکنجه گران در برابر او به شگفتی آمدند». Iran National Front, USA. ۱۵ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۴ آبان ۱۳۹۴.
  44. تلاش برای استقلال -دکتر عبدالکریم انواری -نشر ساتراپ لندن - ۱۳۹۳- ص ۲۳۷الی ۲۳۸
  45. زندگی‌نامه ادیب برومند - تاریخ شفاهی جبهه ملی ایران
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ نامه سرگشاده دکتر موسویان به اعضای شورای مرکزی جبهه ملی ایران ۱۳۸۹
  47. جبهه ملی ایران در دهه ۶۰ - مهدی موید زاده
  48. نشریه پیام جبهه ملی شماره 1 الی 72
  49. امیدها و ناامیدی‌ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد -۲۶
  50. روزنامه اطلاعات ۳/۷/۱۳۵۸
  51. روزنامه اطلاعات مورخ ۱۳۵۸/۹/۷
  52. نشریه پیام جبهه ملی مقالات " مروری بر جریان گروگان‌گیری و بررسی نتایج آن در شماره‌های ۴۹ و ۵۰ در بهمن ماه ۱۳۵۹
  53. http://www.rasekhoon.net/article/show-16490.aspx
  54. بیانیه جبهه ملی ایران به مناسبت سال روز گروگانگیری ۱۳ آبان ۱۳۸۸ - و بیانیه ۱۳ آبان ۱۳۸۹
  55. «لیستهای انتخاباتی مجلس اول/از لیست پیروز حزب جمهوری اسلامی تا شکست مطلق حزب توده و جبهه ملی+جدول و نمودار». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۱۲.
  56. روزنامه جمهوری اسلامی، ۲۶/۱۲/۱۳۵۸، صص ۴و۹
  57. بیانیه جبهه ملی ایران - اعتراض به لایحه ضد انسانی قصاص -خرداد ۱۳۶۰
  58. جبههٔ ملی و خروج از اسلام انقلابی
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ http://www.melliun.org/didgah/d09/09/05moayadz.htm
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ جبهه ملی ایران در دهه ۶۰ - دکتر مهدی موید زاده - مسوول کمیته تعلیمات و عضوهایت اجرایی و شورای مرکزی جبهه ملی ایران
  61. ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ بیانیه مورخ ۲۲/۱۱/۱۳۷۴ جبهه ملی ایران - هیئت اجرائی
  62. هفتاد سال پایداری (خاطرات حسین شاه حسینی)، به کوشش امیر طیرانی، چاپخش ،1394، ص 595
  63. http://www.iranomid.de/تهاجم-به-جبهه-ملی-ایران/
  64. پیام جبهه ملی ایران شماره ۶۴–۲۳/۱۲/۱۳۷۸
  65. بیانیه ۲۸/۶/۱۳۷۸ -جبهه ملی ایران
  66. پیام جبهه ملی ایران شماره ۵۲–۱۷/۷/۱۳۷۸
  67. ۶۷٫۰ ۶۷٫۱ ۶۷٫۲ ۶۷٫۳ گزارش پلنوم صالح ۱۳۸۲- جبهه ملی ایران
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ ۶۸٫۲ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۵.
  69. بیانیه تهران- روابط عمومی هیئت اجرائیه جبهه ملی ایران ۲۸/۷/۱۳۹۰
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ صورتجلسه شورای مرکزی و هیئت اجرائیه
  71. بیانیه جبهه ملی ایران مورخ21/2/1394
  72. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۶.
  73. http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=46094
  74. http://mostaghelnewspaper.ir/paper/post/38800/مصدق-مجری-موفق-اقتصاد-منهای-نفت/
  75. http://mostaghelnewspaper.ir/paper/post/38800/مصدق-مجری-موفق-اقتصاد-منهای-نفت/
  76. https://melliun.org/iran/187461
  77. https://melliun.org/iran/190569
  78. بیانیه مهر ماه ۱۳۷۴ - جبهه ملی ایران -شروط انتخاباتی جبهه ملی ایران
  79. خبرنامه داخلی جامعه روحانیت مبارز -مهرماه ۱۳۷۴- شماره ۲۳ -ص ۴۶
  80. جبهه ملی ایران - بیانیه مورخ سوم دی ماه ۱۳۷۴
  81. جبهه ملی ایران بیانیه آبان ماه ۱۳۷۴
  82. بیانیه ۲۲ بهمن ماه ۱۳۷۴ - جبهه ملی ایران
  83. https://www.dw.com/fa-ir/دعوت-چند-تشکل-سیاسی-ایرانی-به-تحریم-انتخابات-مجلس/a-52307094
  84. https://melliun.org/iran/224635
  85. http://www.jebhemelli.info/ثبت-نام-هرمیداس-باوند،-عیسی-خان-حاتمی،/
  86. https://www.dw.com/fa-ir/حاضران-و-غایبهای-خبرساز-انتخابات-مجلس-دهم/a-18943027
  87. نامه سرگشاده شورای مرکزی جبهه ملی ایران به سید محمد خاتمی ریاست‌جمهور محترم-بهمن ماه ۱۳۷۶
  88. https://ir.voanews.com/a/iran-opposition-elections/3854033.html
  89. http://jebhemelli.net/?p=2288
  90. https://www.youtube.com/watch?v=dhLqoeXBBxs
  91. https://melliun.org/iran/127196
  92. http://www.iran-amirentezam.com/articles/8
  93. https://melliun.org/iran/211341
  94. https://melliun.org/iran/224699
  95. https://melliun.org/iran/225417
  96. Iran: Opposition group reported on verge of split بایگانی‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine newsbank (July 20, 1998)
  97. https://www.sedayemardom.net/?p=61194
  98. https://jebhemeliiran.org/?p=1735
  99. https://news.gooya.com/2019/04/post-25328.php
  100. http://hezb-iran.org/2020/01/17/خروج-ناگزیر-از-جبهه-ملی-پنجم-و-پیوستن-به/
  101. https://www.radiozamaneh.com/429195
  102. http://hezb-iran.org/2020/01/17/خروج-ناگزیر-از-جبهه-ملی-پنجم-و-پیوستن-به/
  103. https://jebhemeliiran.org/?p=1735
  104. http://jebhemelliiran.net/آگاهی-نامه-جبهه-ملی-ایران-سامان-ششم-اع/
  105. https://ehterameazadi.blogspot.com/2019/05/blog-post_345.html#more
  106. https://melliun.org/iran/206396
  107. http://hezb-iran.org/2020/01/17/خروج-ناگزیر-از-جبهه-ملی-پنجم-و-پیوستن-به/
  108. https://www.radiozamaneh.com/429195
  109. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۶.
  110. اساسنامه جبهه ملی ایرانhttp://jebhemeliiran.org/?p=1008 بایگانی‌شده در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine
  111. اساسنامه جبهه ملی ایران مصوب سی و یکم اردیبهشت 1398

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

۱۸عکس منتشرنشده از راه‌پیمایی مصدق و همراهان‌اش به کاخ مرمر

دانلود کتاب امیدها و ناامیدیها، دکتر کریم سنجابی

دانلود کتاب امیدها و ناامیدی‌ها دکتر کریم سنجابی

چگونگی شکل گرفتن تشکیلات «جبهه ملی ایران در اروپا» بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به قلم دکتر منصور بیات زاده.