ساواک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ساواک
Savak.jpg
بنیادگذاری ۲۳ اسفند ۱۳۳۵
برچینش ۱۷ بهمن ۱۳۵۷
گونه اطلاعات و امنیت کشور
اطلاعات خارجی و ضدجاسوسی
هدف حفظ امنیت کشور و نظام سلطنتی
جایگاه سلطنت‌آباد تهران، ایران
رئیس سپهبد تیمور بختیار
سرلشکر حسن پاکروان
ارتشبد نعمت‌الله نصیری
سپهبد ناصر مقدم


سازمان اطلاعات و امنیت کشور معروف با سرواژهٔ ساواک، از اسفند سال ۱۳۳۵ تا بهمن ۱۳۵۷ سازمان اصلی پلیس امنیتی و اطلاعاتی ایران در زمان سلطنت محمدرضاشاه پهلوی بود که در طی دورانی از جنگ سرد، به مدت ۲۲ سال نبض امنیت داخلی و اطلاعات خارجی ایران را در دست داشت. ساواک در کنار مبارزه با فعالیت‌های جاسوسی و نفوذی خارجی، در سرکوب عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشت. از میان ۱۱ اداره ساواک، به طور مشخص اداره کل سوم ساواک، قدرت و اختیارات بسیاری در توقیف و بازجویی افراد داشت.

با اوج‌گیری ناآرامی‌های منجر به انقلاب ۱۳۵۷، محمدرضا شاه دستور انحلال ساواک را داد.[۱]

مقر سابق ساواک در خیابان خواجه عبدالله انصاری تهران قرار داشت.[۲]

تاریخچه

«مبارزه و مقابله با کمونیسم و گروه‌های مختلف چپ، پایان‌دادن به فعالیت‌های مخرب در داخل و خارج از ایران و کسب اطلاع از وضعیت جاسوسان و خرابکاران.»
هدف از تشکیل ساواک به‌گفته محمدرضا شاه پهلوی[۳]

«
»
سید روح‌الله خمینی در خودروی کرایه‌ای در حال عزیمت به مجلس درس (این تصویر مدت‌ها به اشتباه به دستگیری توسط ساواک نسبت داده می‌شد)

سه سال پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سازمان اطلاعات و امنیت کشور در اسفند ۱۳۳۵ با تصویب مجلس شورای ملی تاسیس و به‌عنوان یکی از زیرمجموعه‌های نخست‌وزیری تاسیس شد. تا پیش از تاسیس ساواک، شهربانی و به طور مشخص، اداره اطلاعات شهربانی، مسئولیت برقراری امنیت کشور را برعهده داشت.[۴]

از سال ۱۳۴۲ بخش‌هایی تخصصی تشکیل و چارت سازمانی آن توسعه یافت، به‌طوریکه از ۵۳۰۰ افسر تمام‌وقت و تعداد بسیار اما نامعلومی از خبرچینان پاره‌وقت تشکیل شد.[۵] ساواک هم‌چنین با تاسیس اداره کل ضد جاسوسی، به مبارزه با فعالیت‌های جاسوسی و نفوذی بیگانگان در ایران مشغول شد.[۶]

ساواک در سرکوبی عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشت. به طور مشخص اداره کل سوم ساواک،[۷] به عنوان عامل «شکنجه» و «قتل» عناصر ضدسلطنتی شناخته می‌شد.[۸][۹] چنان‌که بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۵، تعداد ۳۶۸ تن از چریک‌های مسلح ضد حکومت سلطنتی را در درگیری‌های مسلحانه به قتل رسانده و در بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ (پیش از سرنگونی حکومت شاهنشاهی) حدود ۱۰۰ زندانی سیاسی را به قتل رسانده‌بود.[۱۰]

عملیات‌های برجسته

اتهام‌ها

ابزار کشیدن ناخن که گفته‌می‌شد توسط بازجویان ساواک مورد استفاده قرار می‌گرفته.

این سازمان به ویژه در سال‌های دهه ۱۳۵۰ و قبل از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، «نفرت‌انگیزترین و مخوف‌ترین» نهاد حکومتی در بین مردم به‌شمار می‌آمد.[۸]

شکنجه

زندانیان ساواک و سازمان‌های مدافع حقوق بشر، بارها بازجویان ساواک را به استفاده از فشار و خشونت با استفاده از تکنیک‌های شکنجه‌کردن متهم می‌کردند. برخی از شکنجه‌هایی که ساواک به اعمال آن متهم است، شامل شلاق‌زدن و کتک‌زدن و در موارد مرتبط با چریک‌های مسلح، واردآوردن شوک الکتریکی، داخل نمودن خرده‌شیشه و یا آب جوش در مقعد، بستن وزنه‌های سنگین به بیضه و کندن و کشیدن دندان و ناخن برای اعتراف و کسب اطلاعات می‌شد.[۱۳]

آتش‌سوزی سینما رکس آبادان

در آتش‌سوزی سینما رکس آبادان در شب ۲۸ مرداد ۱۳۵۷، صدها نفر کشته‌شدند.[۱۴] انقلابیون، ساواک را متهم کردند و سید روح‌الله خمینی واقعه سینما رکس را «شاهکار بزرگ شاه برای بدنام کردن انقلاب» خواند.[۱۵]

پس از پیروزی انقلاب، شواهدی از سوی حسين تكبلى‌زاده، متهم ردیف اول واقعه ارائه شد که نشان می‌داد، آتش‌سوزی سینما رکس كار دولتِ وقت و ساواک نبوده‌است.[۱۶]

سرانجام

با اوج گیری ناآرامیهای قبل از انقلاب در ایران، بختیار که تازه نخست وزیر شده بوده در یکی از اولین اقدامات دستور انحلال ساواک را داد و رئیس پیشین ساواک تیمسار نصیری که در آن زمان سفیر ایران در پاکستان بود به ایران فراخوانده شد و به زندان افتاد، که این اقدامات نتیجه‌ای در بر نداشت. با پیروزی انقلاب، نصیری دادگاهی شد و در نهایت دادگاه انقلاب رای به اعدام وی داد. اما با این حال آنان به همراه بسیاری از اعضای رده‌های میانی و پایینی سابق ساواک در تشکیل وزارت اطلاعات و سازماندهی آن با جمهوری اسلامی همکاری کردند.[۱۷]

رؤسای ساواک

درجه‌های نظامی رؤسا مربوط به آغاز تصدی‌شان می‌باشد.

قائم‌مقام‌های ساواک

معاونان و مدیران ادارهٔ کل سوم ساواک (ادارهٔ امنیت داخلی)

مدیران ارشد ساواک

پرویز ثابتی، واپسین رئیس ادارهٔ سوم ساواک بود. حسین‌زاده و عضدی از دیگر مدیران ارشد اداره سوم ساواک از سال ۱۳۵۲ تا انقلاب ایران بودند.[۱۸] احمد فراستی از رهبران عملیاتی اداره سوم ساواک بود.[۱۹]

سرلشکر علی معتضد، رئیس اطلاعات خارجی ساواک بود.[۲۰]

سرتیپ منوچهر هاشمی ریاست اداره کل هشتم ساواک (ضدجاسوسی) را برعهده داشت.

مرتضی موسوی، از سال ۱۳۵۲ تا انقلاب ایران، ریاست اداره سوم عملیات اداره کل ضدجاسوسی ساواک را برعهده داشت.[۲۱]

افسران ساواک

همکاران ساواک

چارت سازمانی ساواک

  • بازرسی ساواک[۲۷]
  • قسمت رسیدگی به شکایات
  • دادسرای اداری، شامل دادگاه بدوی و دادگاه تجدید نظر
  • حسابداری
  • اداره موتوری
  • اداره بهداری
  • کمیسیون عالی ساواک
  • ساواک‌های استان شامل ریاست، معاون، دفتر (وظایف ادارات کل یکم، ششم و امور دفتری ریاست و معاون را انجام می‌داد، امنیت داخلی، حفاظت، فتی، ضد جاسوسی، تحقیق.
  • ساواک شهرستان شامل، ریاست، دو تا سه رهبر عملیات و چند پاسدار
  • نمایندگی‌های خارج از کشور شامل یک نفر ریاست نمایندگی و یک کارمند
  • معاون یکم (عملیات)
  • معاون دوم(اداری)
  • اداره کل یکم (امور اداری) شامل کارگزینی، مخابرات،تشریفات
  • اداره کل دوم (کسب اطلاعات خارجی)
  • اداره کل سوم (امنیت کشور - بزرگترین و فعالترین قسمت ساواک) شامل قسمت‌های مقابله با بر اندازی، سازمان اجتماعی و «واحد روحانیت»[۲۸]
  • اداره کل پنجم (امور فنی)تعقیب و مراقبت،شنود تلفنی، قفل ،عکاسی، خط شناسی و الکترونیک
  • اداره کل ششم (امور مالی)
  • اداره کل هفتم (بررسی اطلاعات خارجی)
  • اداره کل هشتم (ضد جاسوسی)
  • اداره کل نهم (تحقیق)

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ساواک: نگاهبان شاه بسیج‌کننده مخالفان؟، بی‌بی‌سی فارسی
  2. میکونوس؛ بیست سال بعد: علی فلاحیان، متهم همیشگی، بی‌بی‌سی فارسی
  3. برنامه پرگار- بخش اول: ساواک، بی‌بی‌سی فارسی
  4. قساوت ساواک و تیشه چریک‌ها و تحصیلکردگان به ریشه کشور، بی‌بی‌سی فارسی
  5. Iran Between Two Revolutions by Ervand Abrahamian, p.۴۳۷
  6. از نگاه ساواک: گروه‌های چپ و ارتباط با اتحاد جماهیر شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
  7. قساوت ساواک و تیشه چریک‌ها و تحصیلکردگان به ریشه کشور، بی‌بی‌سی فارسی
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ SAVAK: "Like the CIA" at Time.com
  9. اداره اطلاعات (در ایران)، دانشنامه بریتانیکا بازیابی در ۲ ژوئیه ۲۰۰۸ میلادی
  10. Abrahamian, Ervand, Tortured Confessions, University of California Press, 1999 p.۱۰۳, ۱۶۹
  11. شهریاری: جاسوس ساواک در حزب توده، بی‌بی‌سی فارسی
  12. رزم سیاهکل و نامه‌های ساواک ساخته، بی‌بی‌سی فارسی
  13. Ministry of Security SAVAK, Federation of American Scientists (FAS)
  14. از ایران تا مصر: انقلاب ها چگونه رخ می‌دهند، بی‌بی‌سی فارسی
  15. گاهشمار انقلاب، بی‌بی‌سی فارسی
  16. سالگرد آتش‌زدن سينما ركس آبادان؛ روایت حادثه از زبان شاهدان، رادیو فردا
  17. «Jamestown». 
  18. ابراهیم در آتش، بی‌بی‌سی فارسی
  19. برنامه پرگار- بخش اول: ساواک، بی‌بی‌سی فارسی
  20. از نگاه ساواک: گروه‌های چپ و ارتباط با اتحاد جماهیر شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
  21. از نگاه ساواک: گروه‌های چپ و ارتباط با اتحاد جماهیر شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
  22. شهریاری: جاسوس ساواک در حزب توده، بی‌بی‌سی فارسی
  23. مسعود رجوی سه دهه «فرار» از «جانبازی» و به خطر انداختن جان مجاهدین، گویا نیوز
  24. جاسوسی در حزب توده، پرده برداری از رازهای نگفتنی، بی‌بی‌سی فارسی
  25. قساوت ساواک و تیشه چریک‌ها و تحصیلکردگان به ریشه کشور، بی‌بی‌سی فارسی
  26. حکایت دست اول از لورفتن دانشیان و گلسرخی در «یک فنجان چای بی‌موقع»، بی‌بی‌سی فارسی
  27. http://www.vaja.ir/Public/Home/ShowPage.aspx?Object=NEWS&ID=0ec4dd0a-f803-4f87-bbee-0abec2aeaeb9&WebPartID=aed2a19d-e1fc-4544-9cc6-51298edfb525&CategoryID=35fd205a-597a-4f8e-9c88-e3cd19f90928
  28. رفسنجانی و سرنوشت تاریخی: شیائوپینگ یا امیرکبیر و قائم مقام؟، بی‌بی‌سی فارسی