ساواک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ساواک
Savak.jpg
بنیادگذاری ۲۳ اسفند ۱۳۳۵
برچینش ۱۷ بهمن ۱۳۵۷
گونه اطلاعات و امنیت کشور
اطلاعات خارجی و ضدجاسوسی
هدف حفظ امنیت کشور و نظام سلطنتی
جایگاه سلطنت‌آباد تهران، ایران
رئیس سپهبد تیمور بختیار
سرلشکر حسن پاکروان
ارتشبد نعمت‌الله نصیری
سپهبد ناصر مقدم


سازمان اطلاعات و امنیت کشور معروف با سرواژهٔ ساواک، از اسفند سال ۱۳۳۵ تا بهمن ۱۳۵۷ سازمان اصلی پلیس امنیتی و اطلاعاتی ایران در زمان سلطنت محمدرضاشاه پهلوی بود که در طی دورانی از جنگ سرد، به مدت ۲۲ سال نبض امنیت داخلی و اطلاعات خارجی ایران را در دست داشت. ساواک در کنار مبارزه با فعالیت‌های جاسوسی و نفوذی خارجی، در سرکوب عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشت. از میان ۱۱ اداره ساواک، به طور مشخص اداره کل سوم ساواک، قدرت و اختیارات بسیاری در توقیف و بازجویی افراد داشت.

با اوج‌گیری ناآرامی‌های منجر به انقلاب ۱۳۵۷، محمدرضا شاه دستور انحلال ساواک را داد.[۱]

مقر سابق ساواک در خیابان خواجه عبدالله انصاری تهران قرار داشت.[۲]

تاریخچه

«مبارزه و مقابله با کمونیسم و گروه‌های مختلف چپ، پایان‌دادن به فعالیت‌های مخرب در داخل و خارج از ایران و کسب اطلاع از وضعیت جاسوسان و خرابکاران.»
هدف از تشکیل ساواک به‌گفته محمدرضا شاه پهلوی[۳]

«
»

سه سال پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سازمان اطلاعات و امنیت کشور در اسفند ۱۳۳۵ با تصویب مجلس شورای ملی تاسیس و به‌عنوان یکی از زیرمجموعه‌های نخست‌وزیری تاسیس شد. تا پیش از تاسیس ساواک، شهربانی و به طور مشخص، اداره اطلاعات شهربانی، مسئولیت برقراری امنیت کشور را برعهده داشت.[۴]

از سال ۱۳۴۲ بخش‌هایی تخصصی تشکیل و چارت سازمانی آن توسعه یافت، به‌طوریکه از ۵۳۰۰ افسر تمام‌وقت و تعداد بسیار اما نامعلومی از خبرچینان پاره‌وقت تشکیل شد.[۵] ساواک هم‌چنین با تاسیس اداره کل ضد جاسوسی، به مبارزه با فعالیت‌های جاسوسی و نفوذی بیگانگان در ایران مشغول شد.[۶]

ساواک در سرکوبی عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشت. به طور مشخص اداره کل سوم ساواک،[۷] به عنوان عامل «شکنجه» و «قتل» عناصر ضدسلطنتی شناخته می‌شد.[۸][۹] چنان‌که بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۵، تعداد ۳۶۸ تن از چریک‌های مسلح ضد حکومت سلطنتی را در درگیری‌های مسلحانه به قتل رسانده و در بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ (پیش از سرنگونی حکومت شاهنشاهی) حدود ۱۰۰ زندانی سیاسی را به قتل رسانده‌بود.[۱۰]

عملیات‌های برجسته

اتهام‌ها

سید روح‌الله خمینی در خودروی کرایه‌ای در حال عزیمت به مجلس درس (این تصویر مدت‌ها به اشتباه به دستگیری توسط ساواک نسبت داده می‌شد)
ابزار کشیدن ناخن که گفته‌می‌شد توسط بازجویان ساواک مورد استفاده قرار می‌گرفته.

این سازمان به ویژه در سال‌های دهه ۱۳۵۰ و قبل از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، «نفرت‌انگیزترین و مخوف‌ترین» نهاد حکومتی در بین مردم به‌شمار می‌آمد.[۸]

شکنجه

زندانیان ساواک و سازمان‌های مدافع حقوق بشر، بارها بازجویان ساواک را به استفاده از فشار و خشونت با استفاده از تکنیک‌های شکنجه‌کردن متهم می‌کردند. برخی از شکنجه‌هایی که ساواک به اعمال آن متهم است، شامل شلاق‌زدن و کتک‌زدن و در موارد مرتبط با چریک‌های مسلح، واردآوردن شوک الکتریکی، داخل نمودن خرده‌شیشه و یا آب جوش در مقعد، بستن وزنه‌های سنگین به بیضه و کندن و کشیدن دندان و ناخن برای اعتراف و کسب اطلاعات از چریک‌های مسلح می‌شد.[۱۳]

مرگ صمد بهرنگی

صمد بهرنگی در شهریور ۱۳۴۷، در منطقه خدا آفرین در یک حادثه هنگام شنا در رود ارس غرق شد. تا مدت‌ها به اشتباه گمان می‌رفت که او توسط ساواک به قتل رسیده‌است. جلال آل احمد از جمله کسانی بود که در تثبیت این نکته که «او نه در یک حادثه، بلکه توسط ساواک به قتل رسیده»، نقشی پررنگی داشت.[۱۴]

خودکشی غلامرضا تختی

غلامرضا تختی در ۱۷ دی ۱۳۴۶ در هتل آتلانتیک تهران، به خاطر اختلافات خانوادگی با همسرش، خودکشی کرد.[۱۵] عده‌ای از جمله جلال آل احمد، عقیده داشتند که ساواک او را به دلیل محبوبیت زیاد و عدم وفاداری به نظام وقت ایران به قتل رسانده است.[۱۶]

بهایی‌ستیزی

به ادعای دنیس مک‌ایون و حامد الگار، ساواک با میدان‌دادن به انجمن تبلیغات اسلامی در «بهایی‌ستیزی» همدست بود.[۱۷][۱۸]

آتش‌سوزی سینما رکس آبادان

در آتش‌سوزی سینما رکس آبادان در شب ۲۸ مرداد ۱۳۵۷، صدها نفر کشته‌شدند.[۱۹] انقلابیون، ساواک را متهم کردند و سید روح‌الله خمینی واقعه سینما رکس را «شاهکار بزرگ شاه برای بدنام کردن انقلاب» خواند.[۲۰]

پس از پیروزی انقلاب، شواهدی از سوی حسين تكبلى‌زاده، متهم ردیف اول واقعه ارائه شد که نشان می‌داد، آتش‌سوزی سینما رکس كار دولتِ وقت و ساواک نبوده‌است.[۲۱]

سرانجام

با اوج گیری ناآرامیهای قبل از انقلاب در ایران، بختیار که تازه نخست وزیر شده بوده در یکی از اولین اقدامات دستور انحلال ساواک را داد و رئیس پیشین ساواک تیمسار نصیری که در آن زمان سفیر ایران در پاکستان بود به ایران فراخوانده شد و به زندان افتاد، که این اقدامات نتیجه‌ای در بر نداشت. با پیروزی انقلاب، نصیری دادگاهی شد و در نهایت دادگاه انقلاب رای به اعدام وی داد. اما با این حال آنان به همراه بسیاری از اعضای رده‌های میانی و پایینی سابق ساواک در تشکیل وزارت اطلاعات و سازماندهی آن با جمهوری اسلامی همکاری کردند.[۲۲]

چارت سازمانی ساواک

ساواک ۱۱ اداره کل داشت و هریک از آنان برحسب چارت سازمانی وظایف تعیین‌شده‌ای داشتند. اداره یکم مسئول کارهای استخدامی، اداره‌های دوم[۲۳]، هفتم[۲۴] و هشتم[۲۵] مسئول اطلاعات خارجی و ضدجاسوسی، اداره سوم مسئول امنیت داخلی، اداره چهارم مسئول حفاظت‌ِاطلاعات، اداره پنجم مسئول امور فنی[۲۶]، اداره ششم مسئول امور مالی، اداره نهم مسئول تحقیق و پژوهش، اداره دهم مسئول آموزش و اداره یازدهم مسئول بازرسی و رسیدگی به شکایات و پیگیری تخلفات بود.

اداره کل سوم، مهم‌ترین و مقتدرترین اداره ساواک بود. از قسمت‌های مختلف اداره سوم می‌توان به «واحد روحانیت»[۲۷] و یا واحد «تعقیب و مراقبت» اشاره کرد. اداره سوم در برخورد با عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشت.

رؤسا و کادرها

رؤسای ساواک

درجه‌های نظامی رؤسا مربوط به آغاز تصدی‌شان می‌باشد.

قائم‌مقام‌های ساواک

معاونان و مدیران ادارهٔ کل سوم ساواک (ادارهٔ امنیت داخلی)

مدیران ارشد ساواک

پرویز ثابتی، واپسین رئیس ادارهٔ سوم ساواک بود. حسین‌زاده و عضدی از دیگر مدیران ارشد اداره سوم ساواک از سال ۱۳۵۲ تا انقلاب ایران بودند.[۲۸] احمد فراستی از رهبران عملیاتی اداره سوم ساواک بود.[۲۹]

سرلشکر علی معتضد، رئیس اطلاعات خارجی ساواک بود.[۳۰]

سرتیپ منوچهر هاشمی ریاست اداره کل هشتم ساواک (ضدجاسوسی) را برعهده داشت.

مرتضی موسوی، از سال ۱۳۵۲ تا انقلاب ایران، ریاست اداره سوم عملیات اداره کل ضدجاسوسی ساواک را برعهده داشت.[۳۱]

افسران ساواک

همکاران ساواک

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ساواک: نگاهبان شاه بسیج‌کننده مخالفان؟، بی‌بی‌سی فارسی
  2. میکونوس؛ بیست سال بعد: علی فلاحیان، متهم همیشگی، بی‌بی‌سی فارسی
  3. برنامه پرگار- بخش اول: ساواک، بی‌بی‌سی فارسی
  4. قساوت ساواک و تیشه چریک‌ها و تحصیلکردگان به ریشه کشور، بی‌بی‌سی فارسی
  5. Iran Between Two Revolutions by Ervand Abrahamian, p.۴۳۷
  6. از نگاه ساواک: گروه‌های چپ و ارتباط با اتحاد جماهیر شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
  7. قساوت ساواک و تیشه چریک‌ها و تحصیلکردگان به ریشه کشور، بی‌بی‌سی فارسی
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ SAVAK: "Like the CIA" at Time.com
  9. اداره اطلاعات (در ایران)، دانشنامه بریتانیکا بازیابی در ۲ ژوئیه ۲۰۰۸ میلادی
  10. Abrahamian, Ervand, Tortured Confessions, University of California Press, 1999 p.۱۰۳, ۱۶۹
  11. شهریاری: جاسوس ساواک در حزب توده، بی‌بی‌سی فارسی
  12. رزم سیاهکل و نامه‌های ساواک ساخته، بی‌بی‌سی فارسی
  13. Ministry of Security SAVAK, Federation of American Scientists (FAS)
  14. عصیان علیه فراموشی؛ روایت هنرمندان معاصر و جوان از صمد بهرنگی، بی‌بی‌سی فارسی
  15. بهنود، مسعود. «تختی و مرگش؛ بعد از چهل سال سوالی بی‌پاسخ». بی‌بی‌سی فارسی، ۷ ژانویه ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۰۸. 
  16. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Fariba وارد نشده‌است.
  17. Algar, H. “ANJOMAN-E TABLĪḠĀT-E ESLAMĪ”. In ENCYCLOPÆDIA IRANICA. vol. II. 90. Archived from the original on 8.21.2015. Retrieved 8.21.2015. 
  18. MacEoin, D. M. “Bahai Persecutions”. In ENCYCLOPÆDIA IRANICA. vol. III. 1989. 461-464. Archived from the original on 8.20.2015. Retrieved 8.20.2015. 
  19. از ایران تا مصر: انقلاب ها چگونه رخ می‌دهند، بی‌بی‌سی فارسی
  20. گاهشمار انقلاب، بی‌بی‌سی فارسی
  21. سالگرد آتش‌زدن سينما ركس آبادان؛ روایت حادثه از زبان شاهدان، رادیو فردا
  22. «Jamestown». 
  23. کسب اطلاعات خارجی
  24. تحلیل و بررسی اطلاعات خارجی
  25. ضدجاسوسی
  26. شامل شنود، عکاسی، خط‌شناسی، شکستن رمز و ابزار الکترونیک
  27. رفسنجانی و سرنوشت تاریخی: شیائوپینگ یا امیرکبیر و قائم مقام؟، بی‌بی‌سی فارسی
  28. ابراهیم در آتش، بی‌بی‌سی فارسی
  29. برنامه پرگار- بخش اول: ساواک، بی‌بی‌سی فارسی
  30. از نگاه ساواک: گروه‌های چپ و ارتباط با اتحاد جماهیر شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
  31. از نگاه ساواک: گروه‌های چپ و ارتباط با اتحاد جماهیر شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
  32. شهریاری: جاسوس ساواک در حزب توده، بی‌بی‌سی فارسی
  33. مسعود رجوی سه دهه «فرار» از «جانبازی» و به خطر انداختن جان مجاهدین، گویا نیوز
  34. جاسوسی در حزب توده، پرده برداری از رازهای نگفتنی، بی‌بی‌سی فارسی
  35. قساوت ساواک و تیشه چریک‌ها و تحصیلکردگان به ریشه کشور، بی‌بی‌سی فارسی
  36. حکایت دست اول از لورفتن دانشیان و گلسرخی در «یک فنجان چای بی‌موقع»، بی‌بی‌سی فارسی