صادق خلخالی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
«خلخالی» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر استفاده‌ها، خلخالی (ابهام‌زدایی) را ببینید.


صادق خلخالی
صادق خلخالی در فیلم قضیه شکل اول، شکل دوم
اولین حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب اسلامی
مشغول به کار
۲۴ بهمن ۱۳۵۷ – اسفند ۱۳۵۸
گمارنده روح‌الله خمینی
نماینده مجلس شورای اسلامی
مشغول به کار
۷ خرداد ۱۳۵۹ – ۶ خرداد ۱۳۷۱
حوزه انتخاباتی شهر قم (دورهٔ ۱،۲،۳)
نماینده مجلس خبرگان رهبری
مشغول به کار
مرداد ۱۳۶۲ – اسفند ۱۳۶۹ [۱][۲]
اطلاعات شخصی
تولد ۵ مرداد ۱۳۰۵
گیوی، شهرستان خلخال، استان اردبیل
مرگ ۵ آذر ۱۳۸۲
تهران
ملیت ایرانی
دیگر وابستگی‌های سیاسی جامعه روحانیت مبارز
فرزندان ۳
محل اقامت تهران
محل تحصیل حوزه علمیه قم
پیشه قاضی
دین اسلام شیعه
امضاء

محمد صادق صادقی گیوی معروف به خلخالی[۳] (۱۳۰۵، خلخال - ۱۳۸۲، قم)، روحانی شیعه و حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب پس از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ بود. خلخالی سه دوره نماینده مردم قم در مجلس شورای اسلامی و نماینده مردم استان تهران در دور اول مجلس خبرگان رهبری بود.[۴] پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی، از صحنه سیاسی کنار گذاشته شد و در انتخابات‌ها هم رد صلاحیت شد.[نیازمند منبع] وی سپس به تدریس در حوزه علمیه قم مشغول شد.

خلخالی در روز ۵ آذر سال ۱۳۸۲ بر اثر بیماری قلبی و به دنبال یک انزوای ده ساله درگذشت.[۵] مقبره وی در کنار مقبره شیخ محمد عبایی خراسانی در یکی از حجره‌های صحن بزرگ آرامگاه فاطمه معصومه در قم است.

پیش از انقلاب[ویرایش]

صادق خلخالی در گیوی از توابع شهرستان خلخال استان اردبیل متولد شد. وی در هفده‌سالگی وارد قم شد و همدرس و هم مباحثه مصطفی خمینی بود. وی درس خارج را نزد اساتیدی چون: حاج میرزا محمد مجاهدی تبریزی، حجّت، بروجردی، علّامه طباطبائی، داماد و حاج میرزا عبدالجواد اصفهانی فرا گرفت و نیز سیزده سال شاگرد خمینی بود. خلخالی برای همکاری با فدائیان اسلام به مدّت یک سال از ورود به مدرسه فیضیه محروم شد. با اوج‌گیری مبارزات انقلابیون به رهبری روح‌الله خمینی در مبارزات وارد و چندین مرتبه دستگیر شد و در زندان‌های قم و تهران زندانی و مدت‌چهار سال به نقاط بد آب و هوا در انارک، بندر لنگه، لار، بانه، رفسنجان و رودبار تبعید شد و تا اواخر سقوط رژیم پهلوی در بندر لنگه در تبعید بود. وی سپس به قم و از آن‌جا به‌نزد سید روح‌الله خمینی در پاریس رفت و دوازده روز پیش از ورود خمینی به ایران، به کشور بازگشت.[۴]

حاکم شرع و اعدام‌های جنجالی[ویرایش]

«فقط به کسانی اجازه داده می‌شود وکیل داشته باشند که لال باشند.»
صادق خلخالی در مورد حقوق متهم.[۶]

«
»
صادق خلخالی در مقام حاکم شرع.
«جوخه آتش در ایران» برنده جایزه پولیتزر. این عکس صحنه تیرباران ده نفر از مخالفین کُرد که توسط خلخالی محاکمه شده بودند را نشان می‌دهد.

وی که سابقه دستگیری و زندان در سالهای قبل از انقلاب را داشته‌است و از روزهای نخست انقلاب در کنار خمینی بوده،[۷] در ۲۴ بهمن ۱۳۵۷ (۱۳ فوریه ۱۹۷۹) با حکم سید روح‌الله خمینی به عنوان حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب منصوب می‌شود.

در این دوره صدها نفر به حکم خلخالی اعدام شدند که بسیاری از آنان وابستگان به حکومت پهلوی بودند. خلخالی در شب پیروزی انقلاب قصد داشت ۲۴ نفر را اعدام کند که در نهایت پس از موافقت خمینی چهار نفر اعدام شدند: مهدی رحیمی، نعمت‌الله نصیری، منوچهر خسروداد و رضا ناجی. خمینی به مهدی عراقی دستور داد که برود و نظارت کند تا آن چهار نفر با خانواده‌هایشان تماس بگیرند و اگر مطالبی دارند بنویسند. اما خلخالی به سرعت از مدرسه علوی به مدرسه رفاه رفت و حاج مهدی عراقی زمانی رسید که اعدام آن چهار نفر صورت گرفته بود. عراقی در خاطراتش می‌نویسد: «وقتی من رسیدم، خلخالی و تیم‌اش مشغول مذاکره برای نوشتن ادعانامه علیه اعدام شدگان بودند. من بسیار عصبانی شدم و بر سر آنها فریاد زدم که شما چه دینی دارید؟ اول می‌کشید بعد می‌خواهید کیفرخواست بنویسید.»[۸]

از ديگر محکومین این دادگاهها اميرعباس هويدا نخست وزير حکومت پهلوی بود. در روز هجده فروردين سال ۵۸، خلخالی با سيزده مامور فدائی خود وارد زندان قصر تهران شد و تلفن های آن را قطع کرد تا از اعمال نفوذ ها جلوگيری کند و به دنبال محاکمه ای کوتاه وی را اعدام کرد.[۹]

خلخالی در تابستان ۵۸ بعنوان حاکم شرع راهی کردستان شد که با اعتراض دولت موقت نهایتاً منجر به دخالت هیئت حسن نیت گردید. وی سپس برای سرکوب ناآرامیها راهی گنبد شد و حکم اعدام ۹۴ نفر را در آنجا صادر کرد.[۴] بنا به گزارش سازمان عفو بین‌الملل ۴۳۸ نفر تا اسفند ۱۳۵۸ (طی یکسال) در ایران اعدام شدند.[۱۰] تجاوز جنسی به زندانیان زن و مرد طی بازجویی به منظور گرفتن اعتراف از طرف خلخالی مجاز عنوان شده بود و در این مورد گاهی حتی حامله بودن زن زندانی نیز مانع نمی‌شد[۱۱].

از اولین اقدامات بهشتی در آغاز ریاستش به عنوان رئیس قوه قضاییه در اسفند ۵۸ برکناری خلخالی بود.[۱۲] او با عملکرد خلخالی مخالف بود و دربارهٔ وی می‌گفت: من بساط اینگونه دادگاه‌ها را جمع خواهم کرد.[۱۳] خلخالی سپس در سال ۱۳۶۰ سرپرست کميته مبارزه با مواد مخدر شد و به محاکمه و اعدام کسانی که در قاچاق و توزيع مواد مخدر دست داشتند مبادرت ورزید.[۹]

وی در خاطراتش در مورد نحوه انتخابش به عنوان حاکم شرع می‌نویسد: «خدا شاهد است که ما برای تصدی این مقام کوچکترین تلاشی نکردیم و حتی تا زمانی که به من ابلاغ شد از آن اطلاعی نداشتم. آقا سید روح‌الله خمینی با شناختی که از روحیه انقلابی من داشتند عصر روز ۲۴ بهمن ۵۷ مرا به دفترشان احضار کردند و فرمودند: این حکم را به نام شما نوشته‌ام. حقیر پس از دیدن حکم به حضورشان عرض کردم: آقا این حکم سنگین است. فرمودند: برای شما سنگین نیست. گفتم مخالفین و وابستگان به طاغوتیان علیه من تبلیغ می‌کنند. آقا فرمود: من پشتیبان شما هستم و بالاخره این حکم را به کسی بدهم که به او اطمینان داشته باشم.»

خلخالی در پاسخ مخالفان به اعدام‌ها، آنها را به خمینی ارجاع می‌داد:

هرکس در مقابل شما ایستاد همین‌طور یقه‌اش را می‌گیری و کنارش می‌اندازی. من با اتکاء به همین حمایت‌های جدی کار خودم را ادامه می‌دادم و به آنها می‌گفتم امام فهمیده حکم را به چه کسی بدهد و من یک قدم از انجام وظیفه‌ام عقب‌نشینی نمی‌کنم.[۹]

اما ابراهیم یزدی از اعضای شورای انقلاب معتقد است که خمینی گرچه اعدام چند نفر از سران ارتش را تأیید کرد، اما نه شکل اعدام و نه برخی دیگر از رفتارهای خلخالی را قبول نداشت. در عین حال روشن نمی‌کند که در اینصورت چرا هیچگاه خلخالی را عزل یا توبیخ نکرد.[۱۴]

نایپل، که خلخالی را در سال ۱۹۷۹ ملاقات کرده بود، دربارهٔ بذله‌گویی او در دادگاه‌ها می‌نویسد:

بیشتر شوخی‌هایی که می‌کرد حول و حوش احکام و اعدام‌ها می‌چرخید و دیگر افراد حاضر قهقهه‌زنان خودشان را اینسو و آنسو می‌انداختند.[۱۵]

وی در مصاحبه‌ای با صادق صبا، خبرنگار بخش فارسی بی‌بی‌سی از گذشته خویش اظهار رضایت کرده و گفته بود چنانچه هر یک از اعدام شده‌ها به دست وی امروز زنده بودند، دوباره آنها را اعدام می‌کرده‌است.

تخریب مقبره رضاشاه اقدام به تخریب آرامگاه فردوسی و تخت جمشید[ویرایش]

خبر تخریب آرامگاه رضا شاه پهلوی در یک روزنامه در اوایل انقلاب اسلامی ایران

در اردیبهشت ماه ۱۳۵۹، با وجود مخالفت دولت موقت بازرگان و بنی صدر آرامگاه رضاشاه به دستور حاکم شرع وقت صادق خلخالی توسط نیروهای سپاه طی بیست روز به کلی ویران شد.[۱۶]؛ این اقدام توسط روح‌الله خمینی تأئید شد. زمین آرامگاه رضاشاه در حال حاضر به عنوان یک مدرسه مذهبی اسلامی استفاده می‌شود.

گزارش‌هایی موجود است که خلخالی سعی در تخریب آرامگاه فردوسی و تخت جمشید پارسه (تخت جمشید) هم داشته اما این با مخالفت دولت موقت (از جمله وزیر فرهنگ پرویز ورجاوند،[۱۷] استاندار فارس نصرت‌الله امینی[۱۸] و آیت‌الله طالقانی و مقاومت مردم مرودشت و پرسنل پارسه، در این امر ناکام ماند.[۱۹]

دیدگاه نسبت به كوروش[ویرایش]

صادق خلخالی معتقد بود که كوروش بزرگ، جانی بالفطره و لواط‌دهنده‌ای بی‌مقدار بیش نبود. او می‌گفت ۱۰ سال قبل از انقلاب، رساله‌ای پنجاه و هشت صفحه دربارهٔ کوروش کبیر نوشته بود که ساواک مانع از چاپ آن شده بود. خلخالی کتاب مقدس (bible) را کتابی مهمل و دروغ‌های شرم‌آور خواند و یهودیان را قومی جنایتکار خواند.[۲۰]

وی کتابی با عنوان «کوروش دروغین و جنایتکار» نگاشته و به مناسبت جشن‌های ۲۵۰۰ ساله در ۵۷ صفحه منتشر ساخت. در این رساله که برخی آنرا فُحشنامه خوانده‌اند، کوروش را «سفاک و خونریز» نامید و به لواط و بی‌بندوباری متهم کرد و طرح عظمت او در ایران را سیاستی استعماری و توطئه یهود دانست و از مفسرینی چون علامه طباطبایی که وی را مصداق ذوالقرنین دانسته بودند انتقاد نموده و درباره کوروش نوشته بود:
«به هر قومی که ظفر پیدا می‌کرد، از مجرمان ایشان می‌گذشت و عفو می‌نمود و بزرگان و کریمان هر قومی را اکرام و ضعفای ایشان را ترحم و مفسدان و خائنان را سیاست می‌نمود» را واعظان سلطنت و دربار نام نهاد. وی پیروزی‌های کوروش را نتیجه بخت او دانسته و مطالبی که در ستایش وی در تورات آمده‌است را ساخته یهودیان آزاد شده از بابل دانست.[۲۱]

سعیدی سیرجانی ادعای لواط کار بودن کوروش توسط خلخالی را ناشی از ناتوانی وی در فهم متون تاریخی و حتی خواندن ادبیات فارسی می‌داند:

«... این عبارت را در «تاریخ ایران باستان پیرنیا» خوانده بودیم که: «مورخ مذکور (کتزیاس) گوید: کوروش پسر چوپانی بود از ایل مُردها که از شدت احتیاج مجبور کردید راهزنی پیش گیرد.» و به علت درک ناقص و ذهن منحرف خویش گمان کرده بودیم که کوروش هم مثل بسیاری از سران قبایل و بزن‌بهادرهای روزگار در آغاز کارش بر کاروان‌های هجوم می‌برده و راهزنی می‌کرده‌است؛ و این را عیب چندانی برای سرداران و جهانگشایان آن روزگار نمی‌شمردیم. غافل از این واقعیت که «راهزنی پیش گیرد» را اولاً باید به این صورت خواند که «راه زنی پیش گیرد» و معنیَش را هم در محضر مبارک حضرت آیت‌الله آموخت که عین عبارت کتزیاس را در داخل پرانتزی گذاشته و در صفحهٔ ۲۷ تألیف منیف خویش آورده‌اند و با مدد طبع موشکاف و روح عفیف خویش مفهومش را هم داخل پرانتزی گذاشته و بدین صورت آورده‌اند:
«مورخ مذکور بنا به نوشتهٔ ایران باستان به قلم آقای مشیرالدولهٔ پیرنیا ص ۴۲۰ می‌گوید که کتزیاس می‌گوید کوروش پسر جوانی بود از اهل «مر» که از شدت احتیاج مجبور گردید راهِ زنی پیش گیرد (لواط بدهد)...» آری این است نص عبارت حضرتشان.[۲۲]

تلاش برای ترور شاه با کمک کارلوس، ترور شهریار شفیق[ویرایش]

«به‌عنوان این‌که افتتاحی بشود برای تخریب، بنده هم اولین کلنگ خرابکاری را زدم.»
صادق خلخالی در مورد تخریب آرامگاه رضا شاه.[۲۳]

«
»

خلخالی پس از انقلاب بسیاری از مقامات پهلوی را در کنار خود محمدرضا شاه و اکثر اعضای خانواده‌اش «مفسد فی الارض» نامیده و به اعدام غیابی محکوم کرد. او برای ترور آنان در خارج از کشور تلاش‌هایی خصوصاً با کمک گروه فدائیان اسلام صورت داد. ۱۶ آذر ۱۳۵۸ شهریار شفیق پسر اشرف پهلوی و یکی از افرادی که غیاباً توسط وی محکوم به مرگ شده بود در پاریس ترور شد.

پس از عزیمت محمدرضا شاه به مکزیک خلخالی اعلام کرد که گروهی از اعضای فدائیان اسلام را برای ترور وی اعزام کرده‌است. او همچنین گفت با کارلوس تروریست معروف آمریکای جنوبی برای ترور شاه هماهنگی صورت گرفته‌است. حمله کارلوس و گروهش به ویلای شاه ۶ تیر ۱۳۵۸ بوسیله هلی کوپتر انجام شد، اما وی موفق به کشتن شاه نشد. خلخالی سپس طی مصاحبه‌ای گفت که شاه در آن حمله زخمی شده‌است. وی همچنین گفت که ۱۴۰٬۰۰۰ دلار جایزه برای قتل شاه در نظر گرفته‌است.[۲۴]

فعالیت سیاسی[ویرایش]

صادق خلخالی در لباس نظامی[۲۵]

در ابتدای انقلاب مخالف سرسخت نیروهای ملی از جمله نهضت آزادی و مهدی بازرگان بود. وی در نخستین دوره از انتخابات مجلس شورای اسلامی از حوزه انتخابیه قم، کاندید نمایندگی مجلس شد و با حدنصاب ۷۸٬۹٪ آرا به مجلس راه یافت.[۲۶] در این انتخابات حزب توده ایران صادق خلخالی را به عنوان نامزد خود معرفی کرده بود.[۲۷] او پس از انشعاب در جامعه روحانیت مبارز تهران و ایجاد مجمع روحانیون مبارز به عضویت این جریان چپ گرا در آمد. وی همچنین در دور دوم و سوم مجلس شورای اسلامی و دور اول مجلس خبرگان رهبری توانست به نمایندگی انتخاب شود اما پس از فوت آیت الله خمینی او که از یاران نزدیک وی بود منزوی شد.[۴] در دوران اصلاحات نیز سابقه‌اش منجر به دوری گزیدن اکثر احزاب دوم خردادی از وی شد و تنها انگشت شماری از اعضای مجمع روحانیون حمایت‌هایی از وی صورت دادند. از سویی خود او نیز به بی‌بی‌سی گفت از آنجا که قصد تبری جستن از گذشته و اعدامهایش را ندارد، از حمایت اصلاح طلبان صرف نظر می‌کند.[۲۸] او در انتخابات مجلس خبرگان در اعتراض به رد صلاحیت‌های گسترده از شرکت در انتخابات انصراف داد.[۲۹]

او در ابتدای دهه شصت خواستار برخورد حذفی با مرجع تقلید منتقد آیت الله سید محمدکاظم شریعتمداری بود و در ماجرای اتهام کودتای قطب‌زاده در زیر ورقه اعتراض نمایندگان مجلس اول نوشته‌بود: «اصل کار، خود شریعتمداری است که باید اعدام شود». اما در اواخر عمر همگام با اصلاح طلبان، با احترام از شریعتمداری در جلد دوم خاطراتش یاد کرد و اجازه‌نامه‌های خود از شریعتمداری را منتشر نمود. موضع وی نسبت به بازرگان نیز در طول زمان تغییر کرد و در سال‌های آخر عمرش به ثناگویی از مهدی بازرگان پرداخت و در تشییع جنازه وی گریست.[۳۰] به گفته عبدالکریم سروش وی تماس‌هایی با فردید نیز داشته‌است.[۳۱]

خانواده خلخالی[ویرایش]

دختر وی «فاطمه صادقی خلخالی» استاد دانشگاه بوده و در زمینهٔ حقوق زنان فعالیت می‌کند[۳۲] او سابقه همکاری با ماهنامه زنان را داشته و عضو تحریریه فصلنامه گفتگو است و مطالبی در دفاع از جنبش فمینیستی در ایران و علیه حجاب اجباری در سال ۱۳۸۷ ارائه کرد.[۳۳] محمد صادقی فرزند دیگر صادق خلخالی است که در اعتراضات یکم اسفند ۱۳۸۹ توسط نیروهای امنیتی بازداشت و پس از یک روز آزاد شده است.[۳۴][۳۵]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ‏ «عنوان خبر». دبیرخانه مجلس خبرگان. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۵. 
  2. ‏ «عنوان خبر». دبیرخانه مجلس خبرگان. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۵. 
  3. خاطرات آیت‌الله خلخالی. نشر سایه. (ISBN 964-5918-25-1) چاپ پنجم صفحه ۵۰۵ تصویر شناسنامه
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ «خلخالی - صادق». دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری. بازبینی‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۴. 
  5. روزنامه شرق؛شنبه هشتم آذر ۱۳۸۲
  6. اولین اعدام خلخالی که صدایش به گوش کنگره آمریکا رسید، بی‌بی‌سی فارسی
  7. شبی که آیت‌الله خلخالی رقصید! (فردا، ۲۰بهمن۱۳۸۶)
  8. خواندنی‌ها
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ‏ «آيت الله خلخالی؛ از انقلابی گری تا انزوا». بی بی سی فارسی، ۲۷ نوامبر ۲۰۰۳. 
  10. یادبود حقوق بشر
  11. منوچهر پروین. Cry for my revolution, Iran. Ibex Publishers, Inc (گوگل بوکس)، 2004. بازبینی‌شده در 10 اکتبر 2015. 
  12. فرشاد مؤمنی: یکی از اولین اقدامات بهشتی برکناری خلخالی بود
  13. ماجرای عصبانیت شهید بهشتی‌ از خلخالی (خبرگزاری آفتاب، ۴تیر ۱۳۸۶)
  14. یزدی:امام(ره)هم مخالف اقدامات خلخالی بود (خبرگزاری آفتاب، ۲۱خرداد۱۳۸۴)
  15. «صادق خلخالی به روایت اکونومیست». وبگاه آفتاب. بازبینی‌شده در ۲۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  16. تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی جلد هشتم
  17. وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی، جنگ جهانی دوم از او وزیر فرهنگ و هنر ساخت، ۳ خرداد ۱۳۸۵ - بازدید: ۳۱ ژانویه ۲۰۱۱
  18. «نصرت‌الله امینی درگذشت». عصر نو، ۳۱ فروردین ۱۳۸۳. 
  19. طغیان علیه نمادها (رادیو زمانه، ۱۸ بهمن ۱۳۸۵)
  20. Milani، Abbas. The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Iranian. I.B.Tauris، 2000.p 310
  21. از توهم شاهانه تا انتقاد بنیادگرایانه (هفته نامه شهروندامروز، رضا خجسته رحیمی، ۱۰دی۱۳۸۶)
  22. (کتاب در آستین مرقع، سعیدی سیرجانی)
  23. روزنامه کیهان
  24. ترور شاه در مکزیک (روزنامه اعتماد، ۷تیر ۱۳۸۶)
  25. «Haunted Memories: The Islamic Republic’s Executions of Kurds in 1979». Iran Human Rights Documentation Center. 
  26. «فهرست نمایندگان دور اول». مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۴. 
  27. نبرد روحانیت و حزب بر سر توده مردم، بی‌بی‌سی فارسی
  28. مجید انصاری: اگرعملکرد صادق خلخالی بدون‌توجه به مقتضیات زمان ومکان به جامعه منتقل شود، صداقت و امانت را رعایت نکرده‌ایم(گویا نیوز به نقل از ایسنا، ۹آذر۱۳۸۲)
  29. مصاحبه با خلخالی (هفته نامه پروین، شماره صفر۱۳۸۱
  30. علی اشرف فتحی. «خلخالی مظهر کامل تضاد فکری و تاریخی ایرانیان بود». پارسینه، - ۱۷ خرداد ۱۳۸۸. 
  31. «متن مصاحبه داریوش سجادی با دکتر سروش». وبگاه دکتر سروش، ۱۸ اسفند ۱۳۸۴. 
  32. ساعت 24-دختر آیت الله خلخالی چه می‌کند؟
  33. چرا به حجاب اجباری «نه» می‌گوییم؟
  34. محمد صادقی، فرزند آیت‌الله خلخالی در تجمع اول اسفند بازداشت شد
  35. آزادی محمد صادقی فرزند آیت‌الله خلخالی پس از یک روز بازداشت
  36. مستند فرخ‌رو پارسا در تلویزیون دولتی ایران، رادیو زمانه

پیوند به بیرون[ویرایش]