صادق خلخالی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
صادق خلخالی
Sadegh Khalkhali Portrait.jpg
تصویری از صادق خلخالی، وبگاه سازمان اسناد ایران
دادگاه‌های انقلاب اسلامی
مشغول به کار
۲۴ بهمن ۱۳۵۷ – اسفند ۱۳۵۸
گمارنده روح‌الله خمینی
پس از سمت ایجاد نشده بود
پیش از محمدمهدی ربانی املشی (رئیس شعبهٔ اول دادگاه عالی انقلاب اسلامی [دادگاه عالی قم])
نماینده مجلس شورای اسلامی
مشغول به کار
۷ خرداد ۱۳۵۹ – ۶ خرداد ۱۳۷۱
حوزه انتخاباتی شهر قم (دورهٔ ۱٬۲٬۳)
نماینده مجلس خبرگان رهبری
مشغول به کار
مرداد ۱۳۶۲ – اسفند ۱۳۶۹[۱][۲]
اطلاعات شخص
زاده ۵ مرداد ۱۳۰۵
گیوی، شهرستان خلخال، استان اردبیل، آذربایجان ایران
درگذشت ۵ آذر ۱۳۸۲ (۷۷ سال)
قم
ملیت ایرانی
دیگرعضویت‌های سیاسی جامعه روحانیت مبارز
فرزندان مهدی صادقی، محمد صادقی، فاطمه صادقی
اقامتگاه تهران و قم
محل
تحصیل
حوزه علمیه قم
شغل قاضی
مذهب اسلام

محمد صادق صادقی گیوی معروف به صادق خلخالی[۳] (۵ مرداد ۱۳۰۵، خلخال – ۵ آذر ۱۳۸۲، قم) روحانی شیعه و حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب پس از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ بود. خلخالی سه دوره نماینده مردم قم در مجلس شورای اسلامی و نماینده مردم استان تهران در دور دهم مجلس خبرگان رهبری بود.[۴] پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی، از صحنه سیاسی کنار گذاشته شد و در انتخابات‌ها هم رد صلاحیت شد.[۵] وی سپس به تدریس در حوزه علمیه قم مشغول شد.

در سالهای اولیه بعد انقلاب ۵۷ ایران افراد زیادی به حکم خلخالی اعدام شدند. محاکمه و اعدام وابستگان و صاحب منصبان رژیم پهلوی در سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ باعث شد خلخالی به چهره ای جنجالی تبدیل شود.[۶] همچنین او در سال ۵۷ حکم اعدام تعدادی از مخالفان کرد را صادر نمود.[۶] وی همچنین از اردیبهشت تا دی ماه ۱۳۵۹ با حکم بنی صدر سرپرست کمیته مبارزه با مواد مخدر ایران بود.[۷][۶] خلخالی در روز ۵ آذر سال ۱۳۸۲ بر اثر بیماری قلبی و به دنبال یک انزوای ده ساله در ۷۸ سالگی درگذشت[۸] و در کنار مقبره شیخ محمد عبایی خراسانی در یکی از حجره‌های صحن بزرگ آرامگاه فاطمه معصومه در قم به خاک سپرده شد.

پیش از انقلاب

صادق خلخالی در خانواده ای آذربایجانی در گیوی از توابع شهرستان خلخال استان اردبیل متولد شد. وی در هفده سالگی وارد قم شد و همدرس و هم مباحثه مصطفی خمینی بود. وی درس خارج را نزد اساتیدی چون: حاج میرزا محمد مجاهدی تبریزی، حجّت، بروجردی، علّامه طباطبائی، داماد و حاج میرزا عبدالجواد اصفهانی فرا گرفت و نیز سیزده سال شاگرد خمینی بود. خلخالی برای همکاری با فدائیان اسلام به مدّت یک سال از ورود به مدرسه فیضیه محروم شد. با اوج‌گیری مبارزات انقلابیون به رهبری روح‌الله خمینی در مبارزات وارد و چندین مرتبه دستگیر شد و در زندان‌های قم و تهران زندانی و مدت چهار سال به نقاط بد آب و هوا در انارک، بندر لنگه، لار، بانه، رفسنجان و رودبار تبعید شد و تا اواخر سقوط حکومت پهلوی در بندر لنگه در تبعید بود. وی سپس به قم و از آن‌جا به نزد روح‌الله خمینی در پاریس رفت و دوازده روز پیش از ورود خمینی به ایران، به کشور بازگشت.[۴]

حاکم شرع و اعدام‌های اول انقلاب


صادق خلخالی در مورد حقوق متهم.[۹] | تراز = چپ | عرض = 300px | اندازه خط = 12px | گیومه نقل‌قول = بله | تراز منبع = چپ}}

صادق خلخالی در مقام حاکم شرع.
«جوخه آتش در ایران» برنده جایزه پولیتزر. این عکس صحنه تیرباران ده نفر از مخالفین کُرد که توسط خلخالی محاکمه شده بودند را نشان می‌دهد.

وی که سابقه دستگیری و زندان در سالهای قبل از انقلاب را داشته‌است و از روزهای نخست انقلاب در کنار خمینی بوده،[۱۰] در ۲۴ بهمن ۱۳۵۷ (۱۳ فوریه ۱۹۷۹) با حکم سید روح‌الله خمینی به عنوان حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب منصوب شد و پس از انتصاب سید محمد بهشتی به ریاست دیوان عالی کشور در اسفند ۱۳۵۸ از این سمت برکنار شد.[۷][۱۱] وی همچنین از اردیبهشت ۱۳۵۹ با حکم رئیس جمهور وقت بنی صدر سرپرست کمیته مبارزه با مواد مخدر شد و به محاکمه و اعدام کسانی که در قاچاق و توزیع مواد مخدر دست داشتند مبادرت ورزید. او که به دلیل قاطعیت فوق‌العاده نسبت به معتادان و قاچاقچیان معروف شده بود در دی ماه همان سال استعفا داد.[۷][۵][۱۲]

در این دوره افرادی به حکم خلخالی اعدام شدند که بسیاری از آنان وابستگان به حکومت پهلوی بودند. خلخالی در شب پیروزی انقلاب قصد داشت ۲۴ نفر را اعدام کند که در نهایت پس از موافقت خمینی چهار نفر اعدام شدند: مهدی رحیمی، نعمت‌الله نصیری، منوچهر خسروداد و رضا ناجی. خمینی به مهدی عراقی دستور داد که برود و نظارت کند تا آن چهار نفر با خانواده‌هایشان تماس بگیرند و اگر مطالبی دارند بنویسند.[۱۳]

در اعترافات داوطلبانه حسین بروجردی کتاب که در آن زمان ناظر بر عملکرد کمیته‌ها بود است که در جریان تیرباران فرماندهان ارتش شاهنشاهی در پشت بام مدرسه رفاه ، پس از تیرباران و پس از آنکه نماز شکر به امامت خمینی خوانده میشود، خلخالی در حین پایین آمدن از پشت بام تکرار میکرد:کسک...ها طلبه‌ها را از پشت بام حوزه علمیه به پایین پرتاب کردند ما هم بر خلاف رای امام ( مقصود خمینی) کاری نکردیم.امام در بهشت زهرا به همه سران ارتش اعلام کرد:اگر میخواهید آقایی کنید با ما باشید، آنها (مقصود رژیم پهلوی) به شما میگویند که اگر با ما بیایید اعدام میشوید ، اما ما اعدام نمی کنیم. الان هم من رای به اعدام ندارم. از دیگر محکومین این دادگاه‌ها امیرعباس هویدا نخست‌وزیر حکومت پهلوی بود. در روز هجده فروردین سال ۵۸، خلخالی با سیزده مأمور وارد زندان قصر تهران شد و به دنبال محاکمه‌ وی را اعدام کرد.[۱۲]

خلخالی در تابستان ۵۸ بعنوان حاکم شرع راهی کردستان شد که با اعتراض دولت موقت نهایتاً منجر به دخالت هیئت حسن نیت گردید. وی سپس برای سرکوب ناآرامیها راهی گنبد شد.[۴] [۱۴] [۱۵]

از اولین اقدامات بهشتی در آغاز ریاستش به عنوان رئیس قوه قضاییه در اسفند ۵۸ برکناری خلخالی بود.[۱۶] او با عملکرد خلخالی مخالف بود و دربارهٔ وی می‌گفت: من بساط اینگونه دادگاه‌ها را جمع خواهم کرد.[۱۷]

وی در خاطراتش در مورد نحوه انتخابش به عنوان حاکم شرع می‌نویسد: «خدا شاهد است که ما برای تصدی این مقام کوچکترین تلاشی نکردیم و حتی تا زمانی که به من ابلاغ شد از آن اطلاعی نداشتم. آقا با شناختی که از روحیه انقلابی من داشتند عصر روز ۲۴ بهمن ۵۷ مرا به دفترشان احضار کردند و فرمودند: این حکم را به نام شما نوشته‌ام. حقیر پس از دیدن حکم به حضورشان عرض کردم: آقا این حکم سنگین است. فرمودند: برای شما سنگین نیست. گفتم مخالفین و وابستگان به طاغوتیان علیه من تبلیغ می‌کنند.»[۱۲]}}

ابراهیم یزدی از اعضای شورای انقلاب معتقد است که خمینی گرچه اعدام چند نفر از سران ارتش را تأیید کرد، اما نه شکل اعدام و نه برخی دیگر از رفتارهای خلخالی را قبول نداشت.[۱۸]

نایپل، که خلخالی را در سال ۱۹۷۹ ملاقات کرده بود، دربارهٔ مزاح کردن او در دادگاه‌ها می‌نویسد:

بیشتر شوخی‌هایی که می‌کرد حول و حوش احکام و اعدام‌ها می‌چرخید و دیگر افراد حاضر قهقهه‌زنان خودشان را اینسو و آن‌سو می‌انداختند.[۱۹]

وی در مصاحبه‌ای با صادق صبا، خبرنگار بخش فارسی بی‌بی‌سی از گذشته خویش اظهار رضایت کرده و گفته بود چنانچه هر یک از اعدام شده‌ها به دست وی امروز زنده بودند، دوباره آنها را اعدام می‌کرده‌است.

تخریب مقبره رضاشاه

«به‌عنوان این‌که افتتاحی بشود برای تخریب، بنده هم اولین کلنگ خرابکاری را زدم.»
صادق خلخالی در مورد تخریب آرامگاه رضا شاه.[۲۰]

«
»
خبر تخریب آرامگاه رضا شاه پهلوی در یک روزنامه در اوایل انقلاب اسلامی ایران

در اردیبهشت ماه ۱۳۵۹، با وجود مخالفت جبهه ملی و دولت بنی صدر آرامگاه رضاشاه به دستور حاکم شرع وقت صادق خلخالی توسط نیروهای سپاه طی بیست روز به کلی ویران شد و مردم هلهله کنان از این اقدام ابراز خوشحالی و خرسندی کردند.[۲۱]؛ این اقدام توسط روح‌الله خمینی تأیید شد. زمین آرامگاه رضاشاه در حال حاضر به عنوان یک مدرسه مذهبی اسلامی استفاده می‌شود.[۲۲] استاندار فارس نصرت‌الله امینی[۲۳] و طالقانی و مقاومت مردم مرودشت و پرسنل پارسه، در این امر ناکام ماند.[۲۴][۲۵][۲۶]

صدور حکم غیابی برای مقامات و خاندان پهلوی

خلخالی پس از انقلاب بسیاری از مقامات پهلوی را در کنار خود محمدرضا شاه و اکثر اعضای خانواده‌اش «مفسد فی الارض» نامیده و به اعدام غیابی محکوم کرد. او برای ترور آنان در خارج از کشور تلاش‌هایی خصوصاً با کمک گروه فدائیان اسلام صورت داد. ۱۶ آذر ۱۳۵۸ شهریار شفیق پسر اشرف پهلوی و یکی از افرادی که غیاباً توسط وی محکوم به مرگ شده بود در پاریس ترور شد.

پس از عزیمت محمدرضا شاه به مکزیک خلخالی اعلام کرد که گروهی از اعضای فدائیان اسلام را برای ترور وی اعزام کرده‌است. او همچنین گفت با کارلوس تروریست معروف آمریکای جنوبی برای ترور شاه هماهنگی صورت گرفته‌است. وی همچنین گفت که ۱۴۰٬۰۰۰ دلار جایزه برای قتل شاه در نظر گرفته‌است.[۲۷]

فعالیت سیاسی

صادق خلخالی در لباس نظامی[۲۸]

در ابتدای انقلاب مخالف سرسخت نیروهای ملی از جمله نهضت آزادی و مهدی بازرگان بود. وی در نخستین دوره از انتخابات مجلس شورای اسلامی از حوزه انتخابیه قم، کاندید نمایندگی مجلس شد و با حدنصاب ۷۸٬۹٪ آرا به مجلس راه یافت.[۲۹] در این انتخابات حزب توده ایران صادق خلخالی را به عنوان نامزد خود معرفی کرده بود.[۳۰] او پس از انشعاب در جامعه روحانیت مبارز تهران و ایجاد مجمع روحانیون مبارز به عضویت این جریان چپ‌گرا که حامیان سید محمد خاتمی بودند درآمد. وی همچنین در دور دوم و سوم مجلس شورای اسلامی و دور اول مجلس خبرگان رهبری توانست به نمایندگی انتخاب شود اما پس از فوت آیت الله خمینی او که از یاران نزدیک وی بود منزوی شد.[۴]

پیش از پیروزی اصلاحات در سال ۷۶، وی آشکارا به حمایت از خاتمی پرداخت اما در دوران اصلاحات نیز سابقه‌اش منجر به دوری گزیدن اکثر احزاب دوم خردادی از وی شد و تنها انگشت شماری از اعضای مجمع روحانیون حمایت‌هایی از وی صورت دادند. از سویی خود او نیز به بی‌بی‌سی گفت از آنجا که قصد تبری جستن از گذشته و اعدامهایش را ندارد، از حمایت اصلاح طلبان صرف نظر می‌کند.[۳۱] او در انتخابات مجلس خبرگان در اعتراض به رد صلاحیت‌های گسترده از شرکت در انتخابات انصراف داد.[۳۲]

او در ابتدای دهه شصت خواستار برخورد حذفی با مرجع تقلید منتقد سید محمدکاظم شریعتمداری بود و در ماجرای اتهام کودتای قطب‌زاده در زیر ورقه اعتراض نمایندگان مجلس اول نوشته‌بود: «اصل کار، خود شریعتمداری است که باید اعدام شود». اما در اواخر عمر همگام با اصلاح طلبان، با احترام از شریعتمداری در جلد دوم خاطراتش یاد کرد و اجازه‌نامه‌های خود از شریعتمداری را منتشر نمود. موضع وی نسبت به بازرگان نیز در طول زمان تغییر کرد و در سال‌های آخر عمرش به ثناگویی از مهدی بازرگان پرداخت و در تشییع جنازه وی گریست.[۳۳] در سال‌های پایانی عمر، نه می‌توانست با اصولگرایان کنار بیاید و نه می‌توانست حمایتش از اصلاح طلبان را علناً نشان دهد. هر بار که سخن می‌گفت ناخودآگاه مجبور به دفاع از اقدامات رادیکال خود در اول انقلاب می‌شد. حتی زمانی که در پیدا و پنهان از مواضع جنجالی آیت الله مصباح یزدی در سال‌های نخست حاکمیت اصلاح طلبان انتقاد می‌کرد، ناخواسته آن انتقادات متوجه خود وی نیز می‌شد و باز هم سکوت را شایسته‌تر می‌دید. حمایت‌های بی‌دریغ وی از منتظری نیز سودی به حالش نداشت و شرکت روزانه او در نماز جماعت دفتر منتظری کسی را به او خوش بین نکرد. وی پس از درگذشت اراکی از مردم خواست که مقلد منتظری شوند و خود نیز تا پایان عمر از مدافعان و همراهان منتظری باقی ماند. نامه‌های سرگشاده معترضانه او در دوره انزوایش در قم هیچ انعکاس خاصی نیافت و در تنهایی، انزوا و سکوت از دنیا رفت[۳۴] به گفته عبدالکریم سروش وی تماس‌هایی با فردید نیز داشته‌است.[۳۵][۳۶] [۳۷] [۳۸]

خانواده خلخالی

دختر وی «فاطمه صادقی خلخالی» استاد دانشگاه بوده و در زمینهٔ حقوق زنان فعالیت می‌کند[۳۹] او سابقه همکاری با ماهنامه زنان را داشته و عضو تحریریه فصلنامه گفتگو است و مطالبی در دفاع از جنبش فمینیستی در ایران و علیه حجاب اجباری در سال ۱۳۸۷ ارائه کرد.[۴۰] محمد صادقی فرزند دیگر صادق خلخالی است که در اعتراضات یکم اسفند ۱۳۸۹ توسط نیروهای امنیتی بازداشت و پس از یک روز آزاد شده‌است.[۴۱][۴۲] با این حال پسر بزرگ وی مهدی صادقی مدافع سرسخت کارهای اوست و در مصاحبه‌های مختلف در دفاع از او صحبت کرده‌است.[۵] سید هاشم رسولی محلاتی برادرزن وی است.[۴۳]

نگارخانه

جستارهای وابسته

منابع

  1. «عنوان خبر». دبیرخانه مجلس خبرگان. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۵. 
  2. «عنوان خبر». دبیرخانه مجلس خبرگان. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۵. 
  3. خاطرات خلخالی. نشر سایه. (ISBN 964-5918-25-1) چاپ پنجم صفحه ۵۰۵ تصویر شناسنامه
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ «خلخالی - صادق». دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری. بازبینی‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۴. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ «روزی که صادق خلخالی رقصید و امام خندید!». ایسنا. ۶ آذر ۱۳۹۵. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «فیلم> «مرحوم خلخالی و معتادان»». پایگاه خبری-تحلیلی فرارو، ۲۸ دی ۱۳۸۹. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ «صادق خلخالی یک انقلابی که منزوی شد». اندیشه پویا, تیر 1397. 
  8. روزنامه شرق؛شنبه هشتم آذر ۱۳۸۲
  9. اولین اعدام خلخالی که صدایش به گوش کنگره آمریکا رسید، بی‌بی‌سی فارسی
  10. شبی که خلخالی رقصید! (فردا، ۲۰بهمن۱۳۸۶)
  11. «حکم به آقای صادق خلخالی جهت تشکیل دادگاه انقلاب اسلامی». سایت جامع امام خمینی. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ «خلخالی؛ از انقلابی گری تا انزوا». بی‌بی‌سی فارسی، ۲۷ نوامبر ۲۰۰۳. 
  13. خواندنی‌ها
  14. یادبود حقوق بشر
  15. منوچهر پروین. Cry for my revolution, Iran. Ibex Publishers, Inc (Google Books)، 2004. بازبینی‌شده در 10 اکتبر 2015. 
  16. فرشاد مؤمنی: یکی از اولین اقدامات بهشتی برکناری خلخالی بود
  17. ماجرای عصبانیت شهید بهشتی از خلخالی (خبرگزاری آفتاب، ۴ تیر ۱۳۸۶)
  18. یزدی:امام(ره)هم مخالف اقدامات خلخالی بود (خبرگزاری آفتاب، ۲۱خرداد۱۳۸۴)
  19. «صادق خلخالی به روایت اکونومیست». وبگاه آفتاب. بازبینی‌شده در ۲۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  20. روزنامه کیهان
  21. تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی جلد هشتم
  22. وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی، جنگ جهانی دوم از او وزیر فرهنگ و هنر ساخت، ۳ خرداد ۱۳۸۵ - بازدید: ۳۱ ژانویه ۲۰۱۱
  23. «نصرت‌الله امینی درگذشت». عصر نو، ۳۱ فروردین ۱۳۸۳. 
  24. طغیان علیه نمادها (رادیو زمانه، ۱۸ بهمن ۱۳۸۵)
  25. http://www.sarkhat.com/fa/news/137307934/
  26. https://web.archive.org/save/http://www.sarkhat.com/fa/news/137307934/
  27. ترور شاه در مکزیک (روزنامه اعتماد، ۷ تیر ۱۳۸۶)
  28. «Haunted Memories: The Islamic Republic’s Executions of Kurds in 1979». Iran Human Rights Documentation Center. 
  29. «فهرست نمایندگان دور اول». مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۴. 
  30. نبرد روحانیت و حزب بر سر توده مردم، بی‌بی‌سی فارسی
  31. مجید انصاری: اگر عملکرد صادق خلخالی بدون توجه به مقتضیات زمان ومکان به جامعه منتقل شود، صداقت و امانت را رعایت نکرده‌ایم(گویا نیوز به نقل از ایسنا، ۹آذر۱۳۸۲)
  32. مصاحبه با خلخالی (هفته نامه پروین، شماره صفر۱۳۸۱
  33. علی اشرف فتحی. «خلخالی مظهر کامل تضاد فکری و تاریخی ایرانیان بود». پارسینه، - ۱۷ خرداد ۱۳۸۸. 
  34. «خلخالی مظهر کامل تضاد فکری و تاریخی ایرانیان بود». موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. revolution.pchi.ir. بازبینی‌شده در 2016-11-27. 
  35. «متن مصاحبه داریوش سجادی با دکتر سروش». وبگاه دکتر سروش، ۱۸ اسفند ۱۳۸۴. 
  36. Milani, Abbas. The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Iranian. I.B.Tauris، 2000.p 310
  37. از توهم شاهانه تا انتقاد بنیادگرایانه (هفته نامه شهروند امروز، رضا خجسته رحیمی، ۱۰دی۱۳۸۶)
  38. (کتاب در آستین مرقع، سعیدی سیرجانی)
  39. ساعت 24-دختر خلخالی چه می‌کند؟
  40. چرا به حجاب اجباری «نه» می‌گوییم؟
  41. محمد صادقی، فرزند خلخالی در تجمع اول اسفند بازداشت شد
  42. آزادی محمد صادقی فرزند خلخالی پس از یک روز بازداشت
  43. Jamejam، جام جم. «پیکر آیت الله خلخالی در قم تشییع شد». Jamejam Online. ۲۰۰۳-۱۱-۲۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۱۷. 
  44. مستند فرخ‌رو پارسا در تلویزیون دولتی ایران، رادیو زمانه

پیوند به بیرون

کرسی پارلمانی
پیشین:
محمود مروی سماورچی
رئیس کمیسیون امور خارجه مجلس شورای اسلامی
۱۳۶۷ – ۱۳۶۸
پسین:
سعید رجائی خراسانی