سید ابوالحسن بنی‌صدر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
سید ابوالحسن بنی‌صدر
Abū l-Hasan Banīsadr IMG 2044 edit.jpg
بنی‌صدر در سال ۱۳۸۹
نخستین رئیس‌جمهور ایران
مشغول به کار
۱۵ بهمن ۱۳۵۸ – ۱ تیر ۱۳۶۰
نخست‌وزیرمحمدعلی رجایی
رهبرسید روح‌الله خمینی
پس ازایجاد جایگاه
پیش ازمحمدعلی رجایی
رئیس شورای انقلاب اسلامی ایران
مشغول به کار
۱۸ بهمن ۱۳۵۸[۱] – ۲۰ مرداد ۱۳۵۹
پس ازسید محمد بهشتی
پیش ازانحلال شورا
وزیر امور اقتصادی و دارایی
مشغول به کار
۲۶ آبان ۱۳۵۸ – ۲۱ بهمن ۱۳۵۸[۲]
گمارندهشورای انقلاب
پس ازعلی اردلان
پیش ازرضا سلیمی (سرپرست)[۲]
وزیر امور خارجه
سرپرست
مشغول به کار
۲۶ آبان ۱۳۵۸ – ۸ آذر ۱۳۵۸
گمارندهشورای انقلاب
پس ازابراهیم یزدی
پیش ازصادق قطب‌زاده
نمایندهٔ مجلس خبرگان قانون اساسی
مشغول به کار
۲۸ مرداد ۱۳۵۸ – ۲۴ آبان ۱۳۵۸
حوزه انتخاباتیاستان تهران
اکثریت۱٬۷۵۲٬۸۱۶ (۶۹٫۴٪)[۳]
اطلاعات شخصی
زاده۲ فروردین ۱۳۱۲
باغچه، کبودرآهنگ، همدان، ایران
درگذشته۱۷ مهر ۱۴۰۰ (۸۸ سال)
پاریس، فرانسه
حزب سیاسیبدون عضویت حزبی
دیگر عضویت‌های سیاسی
همسر(ان)عذرا حسینی (ا. ۱۳۴۰–۱۴۰۰)
فرزندان۳
خویشاوندانسید نصرالله (پدر)
سید فتح‌الله (برادر)
هیئت دولتکابینه شورای انقلاب
دولت نخست
امضا
وبگاهوبگاه رسمی
خدمات نظامی
وفاداریایران
سال‌های خدمت۱۳۶۰–۱۳۵۸
فرماندهنیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران
جنگ‌ها/عملیات‌هاجنگ ایران و عراق

سید ابوالحسن بنی‌صدر (۲ فروردین ۱۳۱۲ – ۱۷ مهر ۱۴۰۰) سیاست‌مدار و اقتصاددان و نخستین رئیس‌جمهور ایران بود. وی ریاست شورای انقلاب را نیز برعهده داشت.

بنی‌صدر با تثبیت قدرت روحانیون حزب جمهوری اسلامی و نهادهای انقلابی زیر نظر آنان مخالف بود و دوران ریاست جمهوری او با تنش‌های بسیار و رویدادهایی چون انقلاب فرهنگی و حمله عراق به ایران همراه شد، تا اینکه در ۳۱ خرداد همان سال، با رأی مجلس شورای ملی (در حال حاضر مجلس شورای اسلامی) استیضاح شد و در ۱ تیر به‌طور رسمی از مقام خود عزل گردید.[۵] سپس به همراه مسعود رجوی رهبر سازمان مجاهدین خلق، از ایران خارج شد و در فرانسه در مقام «رئیس‌جمهور منتخب شورای ملی مقاومت» به مخالفت با حکومت جمهوری اسلامی پرداخت. بنی‌صدر در سال ۱۳۶۲ پس از حضور مجاهدین در عراق و در اعتراض به خط‌مشی آن‌ها، از این شورا جدا شد.[۶][۷][۸]

بنی‌صدر در ۱۷ مهر ۱۴۰۰ و در ۸۸ سالگی، در بیمارستان سالپتریه پاریس درگذشت.[۹]

ابتدای زندگی و تحصیلات

سید ابوالحسن بنی‌صدر در تاریخ ۲ فروردین ۱۳۱۲ در استان همدان زاده شد. پدرش سید نصرالله بنی‌صدر زاده روستای باغچه، از توابع شهرستان کبودراهنگ و از روحانیون با نفوذ کبودراهنگ و همدان[۱۰] بود، که با سیدروح‌الله خمینی نیز ارتباط دوستانه‌ای داشت.[۱۱][۱۲] بنی‌صدر مقطع ابتدایی و راهنمایی را در کبودراهنگ و دیپلم خود را از دبیرستان شریعتی شهر همدان دریافت کرد. او در دانشگاه تهران، در رشته‌های اقتصاد تحصیل کرد [۱۳] و چهار سال در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی فعالیت نمود. [۱۴] [۱۵] وی در ۷ شهریور ۱۳۴۰ با عذرا حسینی ازدواج کرد، که حاصل آن، دو دختر و یک پسر است. دختر وی فیروزه بنی‌صدر در سال ۱۳۶۱ با مسعود رجوی ازدواج کرد و پس از ۲ سال از او جدا شد.

فعالیت‌های سیاسی پیش از انقلاب

ابوالحسن بنی‌صدر پس از فارغ‌التحصیلی در سال ۱۳۳۸

بنی‌صدر نماینده دانشجویان دانشکده حقوق دانشگاه تهران در کنگره جبهه ملی ایران در سال ۱۳۴۱ و مسئول سازمان دانشجویان جبهه ملی در دانشگاه تهران بود.[۱۶][۱۷] او دو بار به خاطر فعالیت‌های سیاسی دستگیر و روانه زندان شد. پس از مجروح شدن در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، او کشور را ترک کرد و عازم فرانسه شد.[۱۸] بنی‌صدر در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، زیر ریاست عالیه غلامحسین صدیقی فعالیت کرد.[۱۹][۲۰]

او از سوربن دکترا گرفت و بعدها در آن به تدریس پرداخت.[۱۸][۲۱] او به زبان‌های عربی و فرانسوی تسلط داشت.[۲۲] بنی‌صدر در طول دهه ۱۳۵۰ و سال‌های پیش از وقوع انقلاب، به‌عنوان یک ناسیونالیست و اسلام‌گرای پرشور و اقتصاددان انقلابی، با ایراد سخنرانی، چاپ و انتشار مقالات و کتب تألیفی خود، به مبارزه با حکومت شاه می‌پرداخت.[۲۳] به عقیده اکبر هاشمی رفسنجانی، در طی این سال‌ها، بنی‌صدر که نزدیکی بیشتری با جبهه ملی احساس می‌کرد و خود را تئوریسین انقلاب می‌دانست، همواره درگیر رقابت با صادق قطب‌زاده (که او نیز در پاریس اقامت داشت) بود. قطب‌زاده نزدیکی فکری بیشتری با نهضت آزادی ایران داشت و به همین لحاظ بیشتر مورد تأیید مبارزین اسلامی بود.[۲۴] در سال ۱۳۵۷ و اندکی پیش از وقوع انقلاب، با ورود روح‌الله خمینی به پاریس، او از معدود کسانی بود که در فرودگاه به استقبال او رفتند.[۲۵] و سپس به جمع همراهان او پیوست.

پس از ناآرامی‌ها و آشوب‌های داخلی که سبب رفتن شاه از ایران شد،[۲۶] این دو در تاریخ ۱۲ بهمن سال ۱۳۵۷ با پرواز ایرفرانس[۲۷] به کشور بازگشتند.

ابتدای انقلاب

بنی‌صدر، مهدی بازرگان و روح‌الله خمینی در آستانه پیروزی انقلاب در ایران

بنی‌صدر تنها سه روز بعد از ورود به ایران سخنرانی‌های خود را در دانشگاه صنعتی آریامهر آغاز کرد. این جلسات و سخنرانی‌ها به مدت ده روز یعنی تا زمان پیروزی انقلاب طول کشید. بنی‌صدر در بهار ۱۳۵۸، پس از تشکیل دولت موقت و خارج شدن اعضایش از شورای انقلاب با موافقت روح‌الله خمینی به عضویت این شورا درآمد[الف]، ولی حاضر به همکاری با دولت موقت نشد و مهدی بازرگان نیز پذیرای این پیشنهاد نبود.[۲۸] در این دوره نقد دولت موقت جزو برنامه‌ها و مقالات بنی‌صدر بود. وی در یک سخنرانی جنجالی دولت موقت را مورد خطاب قرار داد و آن را به ضعف، عدم توانایی ایجاد تغییرات در دستگاه حکومتی، سهل انگاری و سستی در قضیهٔ کردستان متهم ساخت.

مجلس خبرگان قانون اساسی

بنی‌صدر به همراه دیگر نمایندگان در صحن مجلس خبرگان قانون اساسی

وی همچنین در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در فهرست به فرمان امام قرار گرفت و به عنوان یکی از نمایندگان استان تهران وارد این مجلس شد.[۲۹] بنی‌صدر در مجلس خبرگان مخالف واگذاری اختیارات زیاد به ولی فقیه بود.[۳۰] وی در روزنامه خود، روزنامه انقلاب اسلامی به تاریخ ۱ شهریور ۱۳۵۸ نوشته: «در مجلس خبرگان تمایل شدیدی که از جانب عده ای اظهار می‌شود در دو زمینه است. یکی اینکه تنها خودشان باشند (روحانیون)، روشنفکر اصلاً معنی ندارد. یکی دیگر هم برداشتی که از ولایت فقیه می‌کنند که بیشتر می‌توان گفت ولایت فقیه مرادشان نیست، مسئله خدایی فقیه مدنظر ایشان است».[۳۱] دومین اصل مورد اختلاف اصل ۱۱۵ قانون اساسی بود که به شرایط عمومی و اختصاصی رئیس‌جمهور مربوط می‌شد و در صورت تصویب آن، لازم بود هر شخصی که برای کسب این پست خود را معرفی می‌کند، دارای شرایطی خاص باشد. این اصل همچنین حوزه اختیارات رئیس‌جمهور را مشخص می‌کرد و بنی‌صدر خواستار تصویب قوانینی بود که اختیارات گسترده‌تری برای رئیس‌جمهوری قائل باشد که پیشنهادات وی در این زمینه نیز در اقلیت قرار گرفتند.[۳۲]

وزیر اقتصاد و سرپرست وزارت امور خارجه

بنی‌صدر در تیر ۵۸ معاون وزیر اقتصاد شد که برای شرکت در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی یک ماه پس از شروع به کار از سمتش کناره‌گیری کرد.[۳۳] وی پس از استعفای دولت موقت در آبان ماه همان سال توسط شورای انقلاب و با تأیید خمینی، همزمان به سمت وزیر اقتصاد و امور دارایی و سرپرست وزارت امور خارجه منصوب شد.[۱۸][۳۴] بنی‌صدر همچنین تا خاتمهٔ عملکرد شورای انقلاب در تیر ۱۳۵۹ به عضویت خود در این شورا ادامه داد. عمده فعالیت‌های این شورا به صورت مخفی صورت می‌گرفت. با تسخیر سفارت آمریکا در تهران که محل جاسوسی و مخابره اطلاعات محرمانه به ایالات متحده بود، به یکی از مخالفین اصلی آن تبدیل شد.[۳۵][۳۶]

ریاست‌جمهوری

انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۵۸

پوستر تبلیغاتی برای بنی‌صدر با شعار عدالت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی

ابوالحسن بنی‌صدر در ۵ دی ماه ۱۳۵۸ رسماً نامزدی‌اش در اولین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران را اعلام کرد. جامعه روحانیت مبارز[۳۷] از نامزدی وی حمایت کرد. در ابتدا جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هم از وی حمایت کرد ولی پس از مدتی تصمیم به حمایت از حسن حبیبی گرفت.[۳۸] در این دوره انتخابات ریاست جمهوری ۱۲۴ نامزد شرکت کردند که پس از اعلام انصراف یا استعفای برخی از نامزدها در نهایت ۹۶ نامزد در روز انتخابات به رقابت با یکدیگر پرداختند. ۸ نامزد که از چهره‌های سیاسی بودند توسط کمیسیون نظارت بر انتخابات مجوز تبلیغ و مناظره در صداوسیما را دریافت کردند. علاوه بر بنی‌صدر، حسن حبیبی، احمد مدنی، صادق طباطبایی، داریوش فروهر، صادق قطب‌زاده، کاظم سامی، و حسن آیت دیگر افراد این فهرست بودند. انتخابات در روز ۵ بهمن ۱۳۵۸ برگزار شد و ابوالحسن بنی‌صدر با کسب ۱۰٬۷۰۹٬۳۳۰ رأی از مجموع ۱۴٬۱۵۲٬۸۸۷ رأی ماخوذه (۷۶٫۵٪) به عنوان نخستین رئیس‌جمهور تاریخ ایران انتخاب شد.[۳۹][۴۰] ۶۷٫۴۲٪ واجدین شرایط در این انتخابات شرکت کردند.

تنفیذ ریاست جمهوری

مراسم تنفیذ ریاست‌جمهوری بنی‌صدر، ۱۵ بهمن ۱۳۵۸. خمینی حکم ریاست جمهوری بنی‌صدر را در بیمارستان قلب، نوشت و به او داد

بنی‌صدر پس از احراز پست ریاست جمهوری، اهدافی چون دوباره‌سازی مراکز قدرت، از دور خارج کردن تدریجی سپاه پاسداران، دادگاه‌های انقلاب و کمیته‌ها و ادغام آن‌ها در سایر سازمان‌های دولتی، کاستن نفوذ روحانیون و همچنین ایجاد طرحی برای توسعه اقتصادی کشور را در دستور کار خود قرار داد بود. روح‌الله خمینی به بنی‌صدر اجازه داد تا پیش از تشکیل مجلس، در ماه بهمن ۱۳۵۸ و با ادای سوگند، حکم ریاست جمهوری خویش را دریافت کند و در مراسم تنفیذ طی سخنان کوتاهی از وی خواست تا مابین قبل از ریاست جمهور و بعد از ریاست جمهور در اخلاق روحی وی تفاوتی نباشد.[۴۱][۴۲]

ریاست شورای انقلاب و فرماندهی کل قوا

جلسه شورای انقلاب به ریاست ابوالحسن بنی‌صدر

بنی‌صدر همچنین یک ماه پس از پیروزی در انتخابات، با حکم خمینی به ریاست شورای انقلاب که هیئت سیاست‌گذار و نظریه‌پرداز ایران محسوب می‌شد، منصوب گشت. خمینی همچنین به منظور تثبیت موقعیت او، سمت فرماندهی کل قوا را نیز به او محول کرد.[۴۳][۴۴] با این حال کوشش بنی‌صدر در جهت متمرکزتر کردن قدرت در دست خویش و مسئله وجود مراکز چندگانه قدرت، او را مانند نخست‌وزیر پیشین مهدی بازرگان، در رویارویی با روحانیون حزب جمهوری اسلامی چون سید علی خامنه‌ای و اکبر هاشمی رفسنجانی قرار داد که می‌کوشیدند تا او را همانگونه که هست؛ عاملی تشریفاتی و بی‌نفوذ جلوه دهند.[۱۸]

این منازعات، بر فضای سیاسی کشور در دوران ریاست جمهوری او تأثیر بسیار نهاد. بنی‌صدر در انحلال دادگاه‌های انقلاب، سپاه پاسداران و کمیته‌ها و همچنین تحت کنترل درآوردن قوه قضائیه و رادیو و تلویزیون شکست خورد. خمینی شخصاً، مقام ریاست دیوان عالی کشور را به سید محمد بهشتی[۴۵] و دادستانی کل را به سید عبدالکریم موسوی اردبیلی[۴۶] که از اعضای بلندپایه حزب جمهوری اسلامی بودند، محول نموده بود.[۴۳]

انتخابات اولین دوره مجلس

مراسم تحلیف بنی‌صدر در مجلس شورای ملی، ۳۱ تیر ۱۳۵۹

نخستین انتخابات مجلس پس از انقلاب در روز ۲۴ اسفند ۵۸ (و دور دوم آن ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۹) در میان اتهاماتی مبنی بر وجود تقلب در آن، برگزار شد. با اعلام نتایج رسمی انتخابات، نامزدهای حزب جمهوری اسلامی، ۱۳۰ کرسی از مجموع ۲۴۱ کرسی را در حالی از آن خود نمودند که انتخابات در همه ۲۷۰ حوزه تکمیل نشده بود. نامزدهای مورد حمایت بنی‌صدر و نهضت آزادی ایران بازرگان نیز هرکدام تعدادی اندک از کرسی‌ها را به دست آوردند.[۱۸][۴۳] احزاب چپ چون مجاهدین خلق، فدائیان خلق و حزب توده هیچ کرسی‌ای از مجلس را به دست نیاوردند. تسلط حزب جمهوری اسلامی بر مجلس زمانی که مدارک و اعتبارنامه‌های نمایندگان جبهه ملی و مناطق کرد زبان یا نمایندگان مستقل رد شدند بیشتر شد. هاشمی رفسنجانی از اعضای مؤسس حزب جمهوری اسلامی نیز رئیس مجلس شد.[۴۳]

انقلاب فرهنگی

بنی‌صدر درکنار اوریانا فالاچی در قم، پیش از مصاحبه وی با روح‌الله خمینی

در اواخر فروردین ماه سال ۱۳۵۹ شورای انقلاب با تأیید خمینی و با هدف تصفیه دانشگاه‌ها از استادان و دانشجویان دگراندیش، به گروه‌های سیاسی تندروی مخالف با نیروهای مذهبی حاکم در جمهوری اسلامی که عمدتاً خاستگاه دانشجویی داشته و دانشگاه را فضای امن سیاسی و کانون فعالیت‌های خود به‌شمار می‌آوردند، مهلتی سه روزه داد تا دفاتر خود را تخلیه کنند. در طی این روزها درگیری و خشونت در دانشگاه‌های ایران به ویژه در دانشگاه تهران به اوج خود رسید و در اثر جو متشنج ایجادشده به خاطر شلوغ‌کاری تعداد اندکی از دانشجویان تندرو و مخالف با جمهوری اسلامی، چند تن کشته و صدها نفر مجروح شده و این سرآغاز رویدادی شد که ازآن به عنوان «انقلاب فرهنگی ایران» یاد می‌شود.[۴۷][۴۸] بنی‌صدر که از حامیان اصلی انقلاب فرهنگی بود و نیروهای چپ، اصلی‌ترین منتقدان وی محسوب می‌شدند، صبح روز دوم اردیبهشت همراه با انبوهی از مردم تهران به دانشگاه تهران رفت و با سخنرانی خود مصوبه شورای انقلاب را ابلاغ نموده و بر ضرورت انقلاب فرهنگی تأکید کرد.[۴۸][۴۹][۵۰]

انتخاب نخست‌وزیر

بنی‌صدر در مقطعی از سید احمد خمینی به عنوان گزینه نخست‌وزیری نام برد ولی این موضوع با مخالفت آیت‌الله خمینی مواجه شد

مجلس شورای اسلامی که اکثریت آن را اعضای حزب جمهوری اسلامی تشکیل می‌داد، اولین شخصی را که بنی‌صدر برای نخست‌وزیری انتخاب کرده بود، نپذیرفت.[۴۳][۵۱]
در ۲۹ تیر ۱۳۵۹ طی یک سخنرانی سید روح‌الله خمینی اعلام می‌کند که: «این اشخاصی که انقلابی نیستند باید در راس وزارتخانه‌ها نباشند؛ و آقای بنی‌صدر باید امثال این‌ها را معرفی به مجلس نکند و اگر کرد، مجلس رد بکند و هیچ اعتنا نکند.»[۵۲] این کشمکش حدود یک ماه ادامه یافت و مجلس مجدد کاندیداهای بنی‌صدر شامل حسن حبیبی، غروی، موسی کلانتری و حتی مصطفی میرسلیم از اعضای حزب جمهوری را برای احراز پست نخست‌وزیری نپذیرفت.[۵۳] بنی‌صدر که از عدم اقبال مجلس به این گزینه‌ها آگاه بود، در اول مرداد ازسید احمد خمینی به عنوان گزینه نخست‌وزیری نام برد و این موضوع با مخالفت آیت الله خمینی مواجه شد.[۵۴] پس از آن کمیته‌ای مشترک بین مجلس و دولت تشکیل شد و این هیئت ۳ نفر را به مجلس معرفی کرد. در جلسه غیرعلنی هم با رای‌گیری محمدعلی رجایی به عنوان نخست‌وزیر معرفی شد. در ۱۸ مرداد رجایی با ۱۵۳ رأی موافق، ۲۴ مخالف و ۱۹ ممتنع نخست‌وزیر شد.[۵۳] حزب جمهوری، محمدعلی رجایی، یک معلم سابق مدرسه خیابانی را با حمایت بهشتی معرفی نمود و بر آن پافشاری کرد.[۴۳][۵۵][نیازمند منبع][۵۳]

اختلافات میان رئیس‌جمهور بنی‌صدر و نخست‌وزیر رجایی باعث ایجاد ناهماهنگی در امور دولت شده‌بود

سرانجام دو ماه پس از انتخابات مجلس، بنی‌صدر از سر اجبار، رجایی را که مورد تأیید او نبود در مرداد ۱۳۵۹ به سمت نخست‌وزیری دولت خویش انتخاب کرد[۴۳] اما بنی‌صدر با سه نفر که توسط رجایی برای کابینه نامزد شده بودند شامل میرحسین موسوی به عنوان وزیر امور خارجه به دلیل «خودسر» بودن، محسن نوربخش به عنوان وزیر اقتصاد و بهزاد نبوی به عنوان وزیر امور اجرایی به دلیل چپ‌گرا و عضو سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی بودن مخالفت کرد. پس از مذاکرات بسیار، نهایتاً نبوی توسط بنی‌صدر پذیرفته شد و نوربخش به عنوان قائم مقام وزیر اقتصاد منصوب شد.[۵۶]

جنگ ایران و عراق

بنی‌صدر در جبهه جنگ ایران و عراق

در اواخر ماه شهریور همان سال، عراق به خاک ایران یورش برد که آتش جنگی هشت ساله بین این دو کشور را برافروخت.[۱۸] او در روز دوم مهرماه همان سال تهدید به بستن تنگه‌ی هرمز نمود.

وی به سیاست‌هایی در اداره جنگ معتقد بود که موجب مخالفت حزب جمهوری اسلامی و مجلس و روحانیونی که پیشتر از او حمایت کرده بودند، شد. حزب، روزنامه جمهوری اسلامی را منتشر می‌کرد و بنی‌صدر شروع به انتشار روزنامه انقلاب اسلامی نمود.

در نهم ماه آبان، بنی‌صدر طی نامه‌ای رسمی به آیت الله خمینی، وزیران کابینه نخست‌وزیر رجایی را که بی‌کفایت خطاب کرده بود، تهدیدی بزرگ‌تر از تجاوز عراق به خاک کشور خواند. وی همچنین در این نامه از نادیده گرفتن هشدارهایش در مورد وخیم‌تر شدن اوضاع اقتصادی و پافشاری‌هایش مبنی بر نیاز به سازماندهی مجدد نیروهای مسلح، گله کرد. این نامه و همچنین مخالفت‌های او در گروگان‌گیری اعضای سفارت آمریکا در تهران، خشم مجلس وقت (که اکثریت آن از اعضای حزب جمهوری اسلامی تشکیل می‌شد) را برانگیخت.[۱۸]

سخنرانی ۱۴ اسفند ۱۳۵۹ و تظاهرات ۳۰ خرداد ۱۳۶۰

بنی‌صدر در ۱۴ اسفند ۱۳۵۹ در دانشگاه تهران سخنرانی کرد و از وجود شکنجه در زندان‌های ایران خبر داد. این سخنرانی باعث جنجال‌های زیادی در فضای سیاسی ایران شد.[۵۷] او در ماه‌های آغازین سال ۱۳۶۰ دیگر از حمایت خمینی برخوردار نبود. در اوایل خرداد ماه، خمینی بدون نام بردن از بنی‌صدر، او را تقبیح کرد و شخصی خواند که خویش را بالاتر از قانون می‌بیند و به مصوبات مجلس بی‌اعتنا است. چند روز بعد روزنامه انقلاب اسلامی توقیف شد و خمینی بنی‌صدر را از سمت فرماندهی کل قوا برکنار کرد.[۵۸]

روزنامه جمهوری اسلامی پس از عزل بنی‌صدر از فرماندهی کل قوا

هم‌زمان نیروهای حزب‌اللهی به خیابان‌ها آمده و خواستار اعدام بنی‌صدر شدند. بنی‌صدر از آنجا که به تنهایی توان مقابله با مخالفانش را نداشت و پیشتر هیچگاه به ایجاد یک حزب اقدام نکرده و با هیچ حزبی نیز ائتلاف ننموده بود، با سازمان مجاهدین خلق که سازمانی تندرو و منتقد حکومت وقت و دارای تشکیلاتی سازمان‌یافته و مسلح بود، متحد شد.[۵۵] مجاهدین خلق نیز در پی تعارضات شدید با حکومت، از بنی‌صدر حمایت کرده و در تاریخ ۲۹ خرداد ۱۳۶۰، مسعود رجوی رهبر این سازمان به همراه بنی‌صدر که در خفا به سر می‌برد، مردم را به قیام فراخواندند و از هوادارانشان خواستند تا علیه حکومت در خیابان‌ها حضور یابند.

صحنه‌ای از رویدادهای ۳۰ خرداد ۱۳۶۰

یک روز پس از آن در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، تظاهرات بزرگی در شهرهای مختلف کشور نظیر تهران، آمل، اصفهان، تبریز، شیراز، مشهد، اهواز، اراک، زاهدان، سنندج، همدان، بندرعباس و ارومیه به راه افتاد، چنان‌که درتهران حدود پانصد هزار نفر با سازماندهی مجاهدین خلق، در خیابان‌ها به سردادن شعار، اعتراض و درگیری با نیروهای حزب‌اللهی پرداختند.[۵۹][۶۰][۶۱] حکومت نیز با اعلام آیت الله خمینی و دیگر روحانیون حامی او به سرعت عکس‌العمل نشان داد، چنان‌که تنها در اطراف دانشگاه تهران از هر دو طرف حدود ۵۰ نفر کشته، ۲۰۰ نفر مجروح و ۱۰۰۰ نفر دستگیر شدند. چندین نفر از دستگیرشدگان از جمله چند دختر نوجوان، در آن روز بدون محاکمه به دلیل احراز جرم و اعلام عدم پشیمانی اعدام شدند.[۶۲]

برکناری از ریاست‌جمهوری

خبر توقیف روزنامه انقلاب اسلامی با صاحب امتیازی و مدیر مسئولی ابوالحسن بنی‌صدر، ۱۵ خرداد ۱۳۶۰

فرایند بررسی کفایت سیاسی رئیس‌جمهور در غیاب وی از ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ آغاز شد و تا ۳۱ خرداد همان سال به طول انجامید.[۶۳][۶۴] در این روز مجلس شورای اسلامی با اکثریت ۱۷۷ نفر در مقابل ۱۲ رأی ممتنع و یک رأی مخالف رأی بر عدم کفایت بنی‌صدر داد. مهدی بازرگان، ابراهیم یزدی، یدالله سحابی، احمد سلامتیان، علی گلزاده غفوری، اعظم طالقانی، حسین انصاری‌راد، احمد صدر حاج سیدجوادی، عزت‌الله سحابی، علی‌اکبر معین‌فر، احمد غضنفرپور، سید محمدمهدی جعفری، محمد مجتهد شبستری و هاشم صباغیان از جمله نمایندگانی بودند که در جلسه عدم کفایت رئیس‌جمهور حضور نیافتند.[۶۵] عزت‌الله سحابی با برکناری بنی‌صدر مخالفت کرد و علیه سید علی خامنه‌ای از مخالفان بنی‌صدر در مجلس سخنرانی کرد.[۶۶] سپس نمایندگان موافق برکناری رئیس‌جمهور از جمله حسن آیت، سید علی خامنه‌ای، موسوی خوئینی‌ها، عبدالحمید دیالمه، محمد رشیدیان، فؤاد کریمی و محمد یزدی ضمن پاسخگویی به اظهارات طرفداران بنی‌صدر به تشریح دلایل عدم کفایت سیاسی وی پرداختند.[۶۷][۶۸] حکم مجلس یک روز بعد به امضای خمینی، که از همراهی بنی‌صدر با مجاهدین خلق برآشفته بود، رسید.[۱۸][۶۹]

دوران پس از ریاست‌جمهوری

در روز هفتم تیر ۱۳۶۰ در حالی که در دفتر حزب جمهوری اسلامی، اجلاسی از سران آن در حال برگزاری بود، بمب قدرتمندی منفجر شده و بیش از هفتاد تن از مقامات بلندپایه حکومتی از جمله سید محمد بهشتی (دبیرکل حزب و رئیس دیوان عالی کشور)، ۴ تن از وزرای کابینه دولت و ۲۷ نماینده مجلس جان باختند.[۴۳] جمهوری اسلامی، مجاهدین خلق را که پس از حوادث خشونت‌آمیز سی‌ام خرداد ماه، اعلان مبارزه مسلحانه علیه حکومت نموده بود، عامل این اقدامات اعلام کرد و در پی آن سرکوبی شدیدی شامل اعدام هزاران تن از هواداران مجاهدین از سوی حکومت روی داد.

دوم مرداد ۱۳۶۰، دومین انتخابات ریاست جمهوری برگزار گردید و محمدعلی رجایی با به دست آوردن بیش از ۱۳ میلیون رأی دومین رئیس‌جمهور ایران شد. میزان مشارکت در این دوره ۶۴٫۲ درصد بود.[۷۰] او دبیرکل جدید حزب جمهوری اسلامی، محمدجواد باهنر را به مقام نخست‌وزیری خویش برگزید.

رجوی، بنی‌صدر و معزی پس از فرود آمدن در پاریس

بنی‌صدر و مسعود رجوی که قیام مورد انتظار آنان که منجر به سرنگونی حکومت شود، رخ نداد، در ساعت ۲۲:۴۵ سه‌شنبه ۶ مرداد ۱۳۶۰، از فرودگاه مهرآباد و با هواپیمایی که بهزاد معزی هدایت آن را بر عهده داشت از ایران گریخته و با عبور از کشورهای ترکیه، قبرس، یونان و شمال ایتالیا، در یک فرودگاه نظامی واقع در حومه پاریس به زمین نشستند.[۷۱] معزی پیشتر نیز هدایت هواپیمای شاه را به قصد مراکش بر عهده داشت. فردای آن روز کانال دو تلویزیون فرانسه بنی‌صدر را نشان داد در حالی که سبیلش را تراشیده و در کنار مسعود رجوی، سلامتیان و سرهنگ معزی ایستاده بود. رجوی و بنی‌صدر به همراه برخی گروه‌های دیگر، شورای ملی مقاومت ایران را برای مبارزه با حکومت جمهوری اسلامی تشکیل دادند.

اکبر هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود اشاره کرده که در ابتدا نسبت به فرار بنی‌صدر، تعمداً ممانعتی از سوی دستگاه‌های امنیتی، صورت نپذیرفته بود.[۷۲]

در رسانه‌های ایران عکسی از بنی‌صدر با پوشش زنانه و ابرو برداشته منتشر شد.[۷۳][۷۴] نشریه ایران نیوز چاپ آمریکا وابسته به ایرانیان مقیم ایالت کالیفرنیا همان ایام گزارشی از نحوه فرار بنی‌صدر نوشت در بخشی از این گزارش به تراشیدن سبیل و زیر ابرو برداشتن و موهای رنگ‌شده بنی‌صدر اشاره شده‌است.[۷۵] دو ماه پس از حادثه بمب‌گذاری ماه تیر، در انفجار مهیب دیگری در دفتر ریاست‌جمهوری به تاریخ ۸ شهریور، رجایی و باهنر کشته شدند و حوادث خشونت‌آمیز دیگر در آن سال ادامه یافت. برآورد اشتباه مجاهدین خلق از میزان آسیب‌پذیری حکومت و اقدامات مسلحانه آنان نهایتاً بر قدرت حامیان خمینی افزود، به‌طوری‌که تمامی مراکز تصمیم‌گیری در اختیار آنان قرار گرفته و فضای سیاسی کشور بسته شد. بدین ترتیب، همه گروه‌های سیاسی، جز آن‌هایی که در ردیف نیروهای «مکتبی» قرار داشتند، از میدان خارج شدند.[۷۶][۷۷] در پی اقدامات مجاهدین خلق در حمایت از عراق در جریان جنگ این کشور با ایران، در سال ۱۳۶۳، بنی‌صدر از شورای ملی مقاومت خارج شد.[۱۸][۷۷]

پیشنهاد ترور

انیس نقاش عامل ترور ناموفق شاپور بختیار در مصاحبه با روزنامه ایران از قصد برخی افراد سپاه برای ترور بنی‌صدر گفت:[۷۸]

«بعد از دستگیری من و فرار بنی‌صدر برخی از بچه‌های سپاه به دیدار امام رفتند و درخواست ترور بنی‌صدر را طرح کردند. اما امام نپذیرفت.»

شهادت در دادگاه میکونوس

بنی‌صدر در کنفرانسی در ونیز در سال ۲۰۰۹

پس از ترور رهبران حزب دموکرات کردستان در رستوران میکونوس برلین که به ترور میکونوس معروف شد. بنی‌صدر در دادگاه متهمان این ترور حاضر شد و شهادت داد این ترور به فرمان سیدعلی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران و با امضای اکبر هاشمی رفسنجانی صورت گرفته‌است. دادگاه رسیدگی به پروندهٔ میکونوس ۵ سال طول کشید و در پایان، دادگاه کاظم دارابی و سه لبنانی به نام عباس رایل، یوسف امین و محمد عطریس را به عنوان عاملان این جنایت محکوم کرد. دادگاه برلین همچنین شماری از رهبران بلندپایه جمهوری اسلامی را به عنوان آمران این فاجعه مجرم شناخت.[۷۹][۸۰]

بنی‌صدر تا پیش از مرگ در ورسای، شهری در حومه پاریس، تحت مراقبت امنیتی دولت فرانسه اقامت داشت و به انتشار منظم هفته‌نامه «انقلاب اسلامی در هجرت» می‌پرداخت.[۲۱][۸۱]

درگذشت

بنی‌صدر در ۱۷ مهر ۱۴۰۰ در ۸۸ سالگی بر اثر بیماری در بیمارستان سالپتریه پاریس درگذشت.[۸۲][۸۳][۸۴][۸۵][۸۶][۸۷]

دیدگاه‌ها

دیدگاه‌های دیگران دربارهٔ بنی‌صدر

  • سید روح‌الله خمینی بنی‌صدر را فاقد شم سیاسی دانسته و معتقد بود وی یازده میلیون رأی را تباه کرد.[۹۳]
  • سید یحیی رحیم‌صفوی فرمانده سابق سپاه پاسداران در برنامه تلویزیونی سال ۱۳۸۷، در پاسخ به سؤال مجری برنامه مبنی بر اینکه «می‌گویند بنی‌صدر در جنگ و دفاع خیلی به ما خیانت کرد ولی هیچ‌کس نگفته خیانت او چه بود» گفت: «من هم نمی‌توانم کلمه خیانت را به کار ببرم. بلکه نفهمی او را نسبت به موضع خودش که رئیس‌جمهور بود و فرمانده کل قوا بود اما انقلاب اسلامی را درک نکرده بود و عظمت امام را و اینکه بالاخره باید تابع امام باشد. البته نسبت به مسئله جنگ هم چیزی نمی‌فهمید.».[۹۴]
  • علی شمخانی وزیر سابق دفاع و دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی در برنامه‌ای تلویزیونی که به صورت زنده از شبکه تهران پخش می‌شد، پس از آنکه مجری برنامه با طرح سؤالی، مبنی بر اینکه «جریان نامه‌ای که بعد از فتح خرمشهر برخی فرماندهان نظامی به بنی‌صدر نوشتند و دستور عقب‌نشینی ایشان را تقبیح کردند، چه بود»، پرسید، خطاب به وی گفت: «بنی‌صدر اصلاً آن موقع نبود. بنی‌صدر تا زمانی که در خاک ایران بود و فرمانده کل قوا بود، هیچ عملیات موفقی انجام نداد. بنی‌صدر در عملیات سال ۵۹ که می‌خواست خرمشهر را آزاد کند و شکست خورد و فاجعه هویزه رخ داد، قصد خیانت نداشت! بنی‌صدر دنبال پیروزی بود و اگر پیروز می‌شد، تانک‌هایی که به سمت بصره می‌رفتند تانکهایی در تهران به سمت کرسی‌های قدرت می‌رفتند و می‌گفت من عامل پیروزی‌ام؛ لذا بنی‌صدر خیانت نکرد»[۹۴][۹۵]
  • سید محمد غرضی خائن بودن بنی‌صدر را رد کرد و فقط او را قدرت‌طلب دانست.[۹۶]
  • سید علی خامنه‌ای رهبر ایران در دیدار با مسئولان جمهوری اسلامی پس از انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم، بدون نام بردن از بنی‌صدر رفتار وی را در دوقطبی سازی جامعه در سال ۵۹ خطرناک توصیف کرد و مسئولان را از تکرار آن روش برحذر داشت.[۹۷]

نوشته‌ها

  • خیانت به امید
  • سیر اندیشه در سه قاره[۹۸]
  • زن و زناشویی[۹۹]
  • اصول راهنمای اسلامی[۱۰۰]
  • سیاست آمریکا در ایران
  • آمریکا و انقلاب
  • اکتبر سورپرایز
  • ایران گیت
  • جامعه‌شناسی خانواده در ایران
  • اقتصاد توحیدی[۱۰۱]
  • شهادت در قرآن
  • عدالت اجتماعی[۱۰۲]
  • رابطه مادیت و معنویت[۱۰۳]
  • مجموعه مقالات دربارهٔ منزلت و حقوق زن[۱۰۴]
  • انسان حق، قضاوت و حقوق انسان در قرآن[۱۰۵]
  • موازنه ها[۱۰۶]
  • برنامه‌ای برای عمل سیاسی مداوم[۱۰۷]
  • نامه ها[۱۰۸]
  • کیش شخصیت[۱۰۹]
  • مقدمه و متن پیش‌نویس قانون اساسی[۱۱۰]
  • میثاق شورای جبهه مقاومت ملی[۱۱۱]
  • نقد تضاد و تناقض در منطق صوری[۱۱۲]
  • سیستم‌های اطلاعاتی[۱۱۳]
  • روش تحقیق[۱۱۴]
  • روش شناخت بر پایه توحید[۱۱۵]
  • ترجمه کتاب مکانیسم‌های رشد از عقب ماندگی[۲۱]
  • ایران و نقش مدرس
  • عقل آزاد[۱۱۶]
  • جریان تحول سپاه پاسداران به حزب سیاسی مسلح[۱۱۵]
  • مافیای مأمور سرکوب‌های خیابانی[۱۱۷]
  • مافیای اطاعاتی[۱۱۸]
  • مافیای قوه قضاییه[۱۱۹]
  • تضاد و توحید[۱۲۰]
  • تعمیم امامت[۱۲۱]
  • صد مقاله[۱۲۲]
  • مشکلات سیاسی ایران[۱۲۳]
  • بیان آزادی، حق حیات و مجازات اعدام[۱۲۴]
  • توطئه آیت‌الله‌ها
  • توانایی و ناتوانی[۱۲۵][۱۲۵]
  • زن در شاهنامه[۱۲۶]
  • بنی صدر سخن می‌گوید
  • تحقیقی مفصل دربارهٔ مردم سالاری
  • توتالیتاریسم و روش مبارزه با آن
  • اصول راهنما و بنیادهای مردم سالاری
  • رهبری و احزاب
  • عدالت
  • رشد و فلسفه عقل
  • نفت و سلطه[۱۲۷][۱۲۸][۱۲۹][۱۳۰]

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1. به گفتهٔ بازرگان، بنی‌صدر و قطب‌زاده در کنار سه تن دیگر (موسوی و جلالی و پیمان) جایگزین پنج تن اعضای دولت موقت شدند که از شورا کنار رفتند. اما شیبانی که دبیر جلسه‌های شورای انقلاب بود، می‌گوید: «چون بنی‌صدر و قطب‌زاده همراه امام (ره) از پاریس آمده بودند، در شورای انقلاب گفته شد که آنها عضو شورای انقلاب باشند و خیلی انتخاب آنها مطرح نبود؛ چون از اول با امام (ره) آمده بودند به عنوان عضو شورای انقلاب محسوب می‌شدند. بعداً بعضی افراد دیگری مثل مهندس موسوی، احمد جلالی و دکتر پیمان برای کامل‌تر شدن و حضور افراد و افکار جدید در شورای انقلاب مطرح شدند، آن دو نفر از اول بودند.»

منابع

  1. Nikola B. Schahgaldian, Gina Barkhordarian (March 1987), The Iranian Military Under the Islamic Republic (PDF), RAND, p. 129, ISBN 0-8330-0777-7, retrieved 9 July 2018
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «کمیته پاکسازی». دنیای اقتصاد. تهران: دنیای اقتصاد تابان. سال چهاردهم (۳۷۰۰): ۳۰. ۲۱ بهمن ۱۳۹۴.
  3. راهنمای استفاده از صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهائی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. ۴. مجلس شورای اسلامی. ۱۳۶۸. ص. ۳۴۲.
  4. Houchang E. Chehabi (1990). Iranian Politics and Religious Modernism: The Liberation Movement of Iran Under the Shah and Khomeini. I.B.Tauris. p. 200. ISBN 1-85043-198-1.
  5. «علت عزل «بنی‌صدر» از فرماندهی کل قوا توسط امام خمینی». خبرگزاری مشرق. ۲۰ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۹.
  6. کریم حقی. «شورای ملی مقاومت». گزارش نجات یافتگان (دسامبر دوهزار و چهار). دریافت‌شده در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۷.
  7. «کنکاشی در مورد " شورای ملی مقاومت "». ۱۳۹۳-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۷.
  8. «شهروند 1387 تیر شماره 52». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  9. «ابوالحسن بنی‌صدر درگذشت». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  10. دوران مبارزه. علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی. جلد اول. زیر نظر محسن هاشمی رفسنجانی. دفتر نشر معارف انقلاب. صفحهٔ ۱۴۶
  11. http://revolution.pchi.ir/show.php?page=contents&id=6476
  12. https://www.hamshahrionline.ir/news/631102/زندگینامه-سیدابوالحسن-بنی-صدر-۱۳۱۲-۱۴۰۰
  13. تاریخ شفاهی هاروارد- گفتگو با ابولحسن بنی صدر- ضیاء صدقی- ص 12-
  14. بنی‌صدر از آغاز تا امروز - نشریه یاد ایام 1389 خرداد شماره 57 - آرش یوسفیان
  15. تاریخ شفاهی هاروارد- گفتگو با ابولحسن بنی صدر- ضیاء صدقی- ص 13-
  16. کنگره جبهه ملی ایران - به کوشش امیر طیرانی -- نشر گام نو --۱۳۸۸
  17. رویدادها و داوری‌ها - خاطرات مسعود حجازی -۲ جلد - انتشارت صمدیه و انتشارات نیلوفر
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ ۱۸٫۴ ۱۸٫۵ ۱۸٫۶ ۱۸٫۷ ۱۸٫۸ "ابوالحسن بنی‌صدر". دانشنامه بریتانیکا. 2008. Retrieved 17 April 2008.
  19. https://psri.ir/?id=auq2b4qs
  20. https://www.isna.ir/news/1400071711120/عمر-بنی-صدر-تمام-شد
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ «نمایش عضو مجلس تدوین: ابوالحسن بنی صدر». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۱.
  22. http://www.majleskhobregan.ir/fa/MohagheghView.html?ItemID=704. دریافت‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  23. اصول راهنما و ضابطه‌های حکومت اسلامی. ابوالحسن بنی صدر. پاریس. ۱۳۵۳
  24. دوران مبارزه. علی اکبر هاشمی رفسنجانی. جلد اول. زیر نظر محسن هاشمی رفسنجانی. دفتر نشر معارف انقلاب. صفحات ۲۸۳ و ۲۸۴
  25. صد مقاله. ابوالحسن بنی صدر. پیام آزادی. زمستان ۵۸صفحهٔ ۲۴۸
  26. http://www.britannica.com/biography/Abolhasan-Bani-Sadr / (انگلیسی)/ Bani-Sadr joined Ayatollah Ruhollah Khomeini’s entourage during the latter’s exile in France. After civil unrest forced the shah to flee Iran
  27. ماروین زونیس مدعی است که بنی صدر کرایه چارتر این پرواز را با چک بی محل خود پرداخته بود (منبع: شکست شاهانه. ماروین زونیس. عباس مخبر. انتشارات طرح نو. تهران. ۱۳۷۰)
  28. «زندگی بنی صدر در ۶۰ ثانیه». پایگاه تحلیلی خبری سلام خبر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۱.
  29. راهنمای استفاده از صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهائی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. ۴. مجلس شورای اسلامی. ۱۳۶۸. ص. ۳۴۲.
  30. حسین کاوشی. «بنی صدر و مجلس خبرگان قانون اساسی». مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  31. «روزنامه انقلاب اسلامی» (PDF). ۱ شهریور ۱۳۵۸.
  32. حسین کاوشی. «بنی صدر و مجلس خبرگان قانون اساسی». مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  33. حسین کاوشی. «بنی صدر و مجلس خبرگان قانون اساسی». مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  34. «حکم انتصاب آقای بنی صدر به سمت وزیر اقتصاد و سرپرست وزارت امور خارجه». سایت جامع امام خمینی.
  35. بحران. همیلتون جردن. کتاب‌سرا. تیرماه ۱۳۶۲
  36. آمریکا دربند. پیر سالینجر. کتاب‌سرا. دیماه ۱۳۶۲
  37. «داستان انتخاب بنی صدر به ریاست جمهوری از زبان شهید محلاتی». وبگاه رسمی مرکز اسناد انقلاب اسلامی. ۲۹ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ فوریه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۵ اسفند ۱۳۸۶.
  38. "First Term of Presidential Elections; 25 January 1980" [اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری؛ 5 بهمن 1358] (به Persian). Islamic Revolution Document Center. 30110. Archived from the original on 3 March 2014. Retrieved 28 October 2016.
  39. بررسی آماری ۹ دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران بایگانی‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine ،فرارو
  40. نامزدهای ریاست جمهوری در ۳۰ سال گذشته ،بی‌بی‌سی فارسی
  41. «حکم تنفیذ ریاست جمهوری آقای بنی صدر». سایت جامع امام خمینی.
  42. «سخنرانی روح‌الله خمینی در بیمارستان قلب تهران در مراسم تنفیذ اولین رئیس‌جمهور اسلامی ایران (۱۳۵۸/۱۱/۱۵)».
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ ۴۳٫۲ ۴۳٫۳ ۴۳٫۴ ۴۳٫۵ ۴۳٫۶ ۴۳٫۷ "ایران پس از پیروزی انقلاب ۵۷ (ریاست جمهوری بنی‌صدر)". Iran Chamber Society. 2008. Retrieved 26 May 2008. External link in |ناشر= (help)
  44. «حکم انتصاب آقای بنی صدر به سمت فرماندهی کل قوا». سایت جامع امام خمینی.
  45. «حکم انتصاب آقای سید محمد حسینی بهشتی به سمت رئیس دیوان عالی کشور». سایت جامع امام خمینی.
  46. «حکم انتصاب آقای سید عبد الکریم موسوی اردبیلی به سمت دادستان کل کشور». سایت جامع امام خمینی.
  47. انقلاب فرهنگی: رویارویی سیاسی یا اسلامی کردن دانشگاه، وبگاه رادیو فردا، ۰۱/۰۲/۱۳۸۶
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ تولد از بطن خشونت: به بهانه سالروز تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی وبگاه بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳ ژوئن ۲۰۰۶
  49. نیکی کدی و یان ریچارد. Modern Iran: Roots and Results of Revolution. صص. ۲۵۰.
  50. ایران تحت سلطه آیت‌الله‌ها به قلم دیلیپ هیرو، صفحهٔ ۱۶۰
  51. «The Cornell Daily Sun, Volume XCVII, Number 3, 29 August 1980 PDF».
  52. «سخنرانی در جمع اعضای شورای عالی قضایی (رسمیت مجلس- معرفی دولت جدید)». سایت جامع امام خمینی.
  53. ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ ۵۳٫۲ چگونگی رسیدن شهید رجایی به مسند ریاست‌جمهوری ایران اکونومیست
  54. «نامه به آقای بنی صدر (رد پیشنهاد نخست‌وزیری آقای سید احمد خمینی)». سایت جامع امام خمینی.
  55. ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ انتخابات ریاست جمهوری (اول و هفتم)[پیوند مرده] در وبگاه روزنامه ایران، شماره ۲۱۴۷ - سال هشتم - دوشنبه ۲۰ خرداد ۱۳۸۱
  56. «The Political Evolution of Mousavi». کالج اجتماعی‌ها هیوستن. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۵.
  57. سخنرانی روز ۱۴ اسفند بنی صدر در دانشگاه تهران، بی‌بی‌سی فارسی، بازیابی در تاریخ ۹ تیر ۱۳۹۰
  58. «حکم عزل ابو الحسن بنی صدر از فرماندهی نیروهای مسلح». سایت جامع امام خمینی.
  59. Radical Islam: Iranian Mojahedin بایگانی‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine, by Ervand Abrahamian, Page 1, Publisher: I B Tauris & Co Ltd (December 31, 1989), ISBN 1-85043-077-2, ISBN 978-1-85043-077-3
  60. Iranian Mojahedin, by Ervand Abrahamian, Page 218, Publisher: I B Tauris & Co Ltd (December 31, 1989), ISBN 1-85043-077-2, ISBN 978-1-85043-077-3
  61. ««برخی از کارکنان دفتر بنی‌صدر هم اعدام شدند»»، رادیو زمانه، ۱۱ فروردین ۱۳۸۸ بازیابی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۹.
  62. Radical Islam: Iranian Mojahedin بایگانی‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine, by Ervand Abrahamian, Page 219, Publisher: I B Tauris & Co Ltd (December 31, 1989), ISBN 1-85043-077-2, ISBN 978-1-85043-077-3
  63. عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر در قاب تصویر
  64. چهارده دلیل برای اثبات عدم کفایت بنی‌صدر،نطق در مجلس شورای اسلامی در جلسه بررسی کفایت سیاسی بنی‌صدر
  65. «خبرآنلاین - کدام یک از نمایندگان در جلسه عدم کفایت رئیس‌جمهور حضور نیافتند؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۱.
  66. «خبرآنلاین - سخنان عزت‌الله سحابی در جلسه بررسی عدم کفایت بنی صدر و پاسخ صریح آیت‌الله خامنه‌ای». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۱.
  67. «مشروح مذاکرات دوره اول مجلس، جلسه مورخ ۱۳۶۰/۳/۳۰». کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس.
  68. «صورت مشروح مذاکرات دوره اول مجلس، جلسه مورخ ۱۳۶۰/۳/۳۱». کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس.
  69. «حکم عزل ابو الحسن بنی صدر از ریاست جمهوری اسلامی ایران». سایت جامع امام خمینی.
  70. «نگاهی به انتخابات ریاست جمهوری در ایران». موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  71. «فرار بنی صدر و رجوی». موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  72. هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۷۸). کارنامه و خاطرات سال ۱۳۶۰: عبور از بحران/به اهتمام یاسر هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب. شابک ۹۶۴-۹۱۵۴۳-۳-۷.
  73. خبرآنلاین - شعار مردم پس از فرار بنی‌صدر: اون که می‌گه مقاومت، لچک‌به‌سر دررفته / عکس
  74. MACKEY, ROBERT (December 9, 2009, 3:01 pm). "Iran's State Media Mocks Arrested Student Leader Pictured in Women's Clothing" (به English). The New York Times. Retrieved December ۱۰, ۲۰۰۹. Check date values in: |تاریخ= (help)[پیوند مرده]
  75. هفته نامه فارسی‌زبان ایران نیوز، چاپ آمریکا، شماره ۱۱۱، یکشنبه۱۸ مرداد ۱۳۶۰
  76. مطبوعات سیاسی از ۵۷ تا ۸۰ بایگانی‌شده در ۲۷ مه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine در وبگاه روزنامه ایران، شماره ۲۱۳۶ - سال هشتم - دوشنبه ۶ خرداد ۱۳۸۱
  77. ۷۷٫۰ ۷۷٫۱ نیکی کدی و یان ریچارد. Modern Iran: Roots and Results of Revolution. صص. ۲۵۳.
  78. افشای ماجرای نخستین ترور بختیار خبرآنلاین
  79. رادیو زمانه - "عاملان ترور میکونوس آزاد شدند"
  80. Patterns of Global Terrorism 1996 - Germany
  81. ابوالحسن بنی صدر، وبگاه بی‌بی‌سی فارسی، ۱۱ بهمن ۱۳۸۷
  82. «بنی صدر درگذشت». ایسنا. ۲۰۲۱-۱۰-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  83. «ابوالحسن بنی‌صدر درگذشت». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  84. «ابوالحسن بنی‌صدر در پاریس درگذشت». euronews. ۲۰۲۱-۱۰-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  85. «ابوالحسن بنی‌صدر، اولین رئیس‌جمهوری اسلامی، در پاریس درگذشت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  86. «بنی صدر، اولین رئیس‌جمهور ایران درگذشت». banisadr.org. ۱۷ مهر ۱۴۰۰.
  87. «مرگ ابوالحسن بنی صدر». خبرگزاری صدا و سیما. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۱.
  88. «خمینی نه فرهمند بود و نه دانش و درایت لازم برای اداره جامعه داشت». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۱.
  89. «باور نمی‌کردیم خمینی دروغ بگوید». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۱.
  90. چه کسانی در انفجار حزب جمهوری نقش داشتند؟ در یوتیوب
  91. بنی صدر: دفاع از حقوق انسان ایجاب می‌کند هر ایرانی و غیر ایرانی از حقوق آقایان موسوی و کروبی با تمام توان دفاع کند | انقلاب اسلامی در هجرت
  92. «بنی‌صدر: سقوط جمهوری اسلامی محتمل نیست، قطعی است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  93. «سخنرانی روح‌الله خمینی در جمع قشرها مختلف مردم به تاریخ ۱/تیرماه ۱۳۶۰».
  94. ۹۴٫۰ ۹۴٫۱ «اظهارات تعجب‌برانگیز دو فرمانده (خبر ویژه)». روزنامه کیهان. ۴ خرداد ۱۳۸۷ شماره ۱۸۹۰۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در 18 اوت 2012. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  95. فرماندهان جنگ: بنی‌صدر خائن نبود (رادیو زمانه، ۴خرداد۱۳۸۷)
  96. ناگفته‌های خواندنی محمد غرضی؛ همه اطلاعات را به آیت‌الله منتظری می‌دادم/ حرف آقای هاشمی در مورد آقای مصباح درست است
  97. «سخنرانی مورخ ۱۳۹۶/۳/۲۲ در دیدار مسئولان نظام».
  98. «سیر سیاسی در سه قاره». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  99. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  100. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  101. «فصل هفتم». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  102. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  103. «رابطه». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  104. «Abolhassan Banisadr - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  105. «Abolhassan Banisadr - Hoghuhe bashar - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  106. «فهرست موضوعات». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  107. «ابوالحسن بنی صدر». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  108. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۳ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  109. «ابوالحسن بنی صدر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  110. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  111. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  112. «عدم تناقض در منطق صوری». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  113. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  114. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  115. ۱۱۵٫۰ ۱۱۵٫۱ «جریان تحول سپاه پاسداران به حزب سیاسی مسلح -۱». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  116. «Abolhassan Banisadr - Agle Azad - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  117. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  118. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  119. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  120. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  121. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  122. «صد مقاله جلد دوم». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  123. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  124. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  125. ۱۲۵٫۰ ۱۲۵٫۱ «توانایی و ناتوانی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  126. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  127. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  128. «Abolhassan Banisadr - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ ژوئیه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  129. «پرسشها از حسن رضائی و». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  130. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.

پیوند به بیرون

مناصب سیاسی
پیشین:
ابراهیم یزدی
وزیر امور خارجه
سرپرست

۱۳۵۸
پسین:
صادق قطب‌زاده
پیشین:
علی اردلان
وزیر امور اقتصادی و دارایی
۱۳۵۸
پسین:
رضا سلیمی
سرپرست
پیشین:
سید محمد بهشتی
رئیس شورای انقلاب اسلامی ایران
۱۳۵۹–۱۳۵۸
انحلال شورا
رئیس حکومت ایران
به عنوان رئیس شورای انقلاب اسلامی ایران

۱۳۵۹–۱۳۵۸
پسین:
محمدعلی رجایی
به عنوان نخست‌وزیر
عنوان جدید رئیس‌جمهور ایران
۱۳۶۰–۱۳۵۸
پسین:
محمدعلی رجایی
مناصب نظامی
پیشین:
سید روح‌الله خمینی
فرمانده کل نیروهای مسلح
۱۳۶۰–۱۳۵۸
پسین:
سید روح‌الله خمینی