سید ابوالحسن بنی‌صدر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
سید ابوالحسن بنی‌صدر
Abū l-Hasan Banīsadr IMG 2044 edit.jpg
بنی‌صدر در سال ۱۳۸۹
نخستین رئیس‌جمهور ایران
دوره مسئولیت
۱۵ بهمن ۱۳۵۸ – ۱ تیر ۱۳۶۰
نخست‌وزیرمحمدعلی رجایی
رهبرسید روح‌الله خمینی
پس ازایجاد جایگاه
پیش ازمحمدعلی رجایی
رئیس شورای انقلاب اسلامی ایران
دوره مسئولیت
۱۸ بهمن ۱۳۵۸[۱] – ۲۰ مرداد ۱۳۵۹
پس ازسید محمد بهشتی
پیش ازانحلال شورا
ششمین وزیر امور اقتصادی و دارایی
دوره مسئولیت
۲۶ آبان ۱۳۵۸ – ۲۰ بهمن ۱۳۵۸[۲]
گمارندهشورای انقلاب
پس ازعلی اردلان
پیش ازرضا سلیمی (سرپرست)[۲]
وزیر امور خارجه
سرپرست
دوره مسئولیت
۲۶ آبان ۱۳۵۸ – ۸ آذر ۱۳۵۸
گمارندهشورای انقلاب
پس ازابراهیم یزدی
پیش ازصادق قطب‌زاده
نمایندهٔ مجلس خبرگان قانون اساسی
دوره مسئولیت
۲۸ مرداد ۱۳۵۸ – ۲۴ آبان ۱۳۵۸
حوزه انتخاباتیاستان تهران
اکثریت۱٬۷۵۲٬۸۱۶ (۶۹٫۴٪)[۳]
اطلاعات شخصی
زاده۲ فروردین ۱۳۱۲
باغچه، کبودرآهنگ، ایران
درگذشته۱۷ مهر ۱۴۰۰ (۸۸ سال)
پاریس، فرانسه
علت مرگبیماری
حزب سیاسیبدون عضویت حزبی
دیگر عضویت‌های سیاسی
همسر(ان)عذرا حسینی (ا. ۱۳۴۰–۱۴۰۰)
فرزندان۳
خویشاوندانسید نصرالله (پدر)
سید فتح‌الله (برادر)
هیئت دولتکابینه شورای انقلاب
دولت نخست
امضا
وبگاه
خدمات نظامی
وفاداریایران
سال‌های خدمت۱۳۶۰–۱۳۵۸
فرماندهنیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران
جنگ‌ها/عملیات‌جنگ ایران و عراق

سید ابوالحسن بنی‌صدر (۲ فروردین ۱۳۱۲ – ۱۷ مهر ۱۴۰۰) سیاست‌مدار و اقتصاددان و نخستین رئیس‌جمهور ایران بود. وی ریاست شورای انقلاب را نیز برعهده داشت.

بنی‌صدر با انحصار قدرت توسط حزب جمهوری اسلامی و نهادهای انقلابی زیر نظر آنان مخالف بود. دوران ریاست جمهوری او با تنش‌ و رویدادهای مهمی چون انقلاب فرهنگی و حمله عراق به ایران همراه بود. تا اینکه در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰، با رأی مجلس استیضاح و در ۱ تیر به‌طور رسمی از مقام خود عزل گردید.[۵] او سپس به همراه مسعود رجوی رهبر سازمان مجاهدین خلق، از ایران خارج شد و در فرانسه در مقام «رئیس‌جمهور منتخب شورای ملی مقاومت» به مخالفت با حکومت جمهوری اسلامی پرداخت. وی در سال ۱۳۶۲ پس از حضور مجاهدین در عراق از آنها جدا شد.[۶][۷][۸]

بنی‌صدر در ۱۷ مهر ۱۴۰۰ در بیمارستان سالپتریه پاریس درگذشت.[۹]

ابتدای زندگی و تحصیلات[ویرایش]

متولد ۲ فروردین ۱۳۱۲ در همدان پدرش سید نصرالله بنی‌صدر زاده روستای باغچه، از توابع شهرستان کبودراهنگ و از روحانیون با نفوذ کبودراهنگ و همدان[۱۰] بود که با سیدروح‌الله خمینی نیز ارتباط دوستانه‌ای داشت.[۱۱][۱۲] بنی‌صدر مقطع ابتدایی و راهنمایی را در کبودراهنگ و دیپلم خود را از دبیرستان شریعتی شهر همدان دریافت کرد. در دانشگاه تهران، در رشته‌ اقتصاد تحصیل کرد [۱۳] چهار سال در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، تحت ریاست دکتر غلامحسین صدیقی فعالیت کرد. [۱۴] [۱۵] پس از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت[۱۶]

از سوربن دکترا گرفت و در آنجا به تدریس پرداخت.[۱۶][۱۷] او به زبان‌های عربی و فرانسوی تسلط داشت.[۱۸]

ازدواج و خانواده[ویرایش]

در ۷ شهریور ۱۳۴۰ با عذرا حسینی ازدواج کرد، که حاصل آن، دو دختر و یک پسر است. دختر وی فیروزه بنی‌صدر در سال ۱۳۶۱ با مسعود رجوی ازدواج کرد و پس از ۲ سال از او جدا شد.

فعالیت‌های سیاسی پیش از انقلاب[ویرایش]

ابوالحسن بنی‌صدر پس از فارغ‌التحصیلی در سال ۱۳۳۸

بنی‌صدر نماینده دانشجویان دانشکده حقوق دانشگاه تهران در کنگره جبهه ملی ایران در سال ۱۳۴۱ و مسئول سازمان دانشجویان جبهه ملی در دانشگاه تهران بود.[۱۹][۲۰] او دو بار به خاطر فعالیت‌های سیاسی دستگیر و روانه زندان شد. پس از مجروح شدن در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، او کشور را ترک کرد و عازم فرانسه شد.[۱۶]

بنی‌صدر در طول دهه ۱۳۵۰ و سال‌های پیش از وقوع انقلاب، به‌عنوان یک ناسیونالیست و اسلام‌گرای پرشور و اقتصاددان انقلابی، با ایراد سخنرانی، چاپ و انتشار مقالات و کتب تألیفی خود، به مبارزه با حکومت شاه می‌پرداخت.[۲۱] به عقیده اکبر هاشمی رفسنجانی، در طی این سال‌ها، بنی‌صدر که نزدیکی بیشتری با جبهه ملی احساس می‌کرد و خود را تئوریسین انقلاب می‌دانست، همواره درگیر رقابت با صادق قطب‌زاده (که او نیز در پاریس اقامت داشت) بود. قطب‌زاده نزدیکی فکری بیشتری با نهضت آزادی ایران داشت و به همین لحاظ بیشتر مورد تأیید مبارزین اسلامی بود.[۲۲] در سال ۱۳۵۷ و اندکی پیش از وقوع انقلاب، با ورود روح‌الله خمینی به پاریس، او از معدود کسانی بود که در فرودگاه به استقبال او رفتند.[۲۳] و سپس به جمع همراهان او پیوست.

پس از ناآرامی‌ها و آشوب‌های داخلی که سبب رفتن شاه از ایران شد،[۲۴] این دو در تاریخ ۱۲ بهمن سال ۱۳۵۷ با پرواز ایرفرانس[۲۵] به کشور بازگشتند.

ابتدای انقلاب[ویرایش]

بنی‌صدر، مهدی بازرگان و روح‌الله خمینی در آستانه پیروزی انقلاب در ایران

بنی‌صدر تنها سه روز بعد از ورود به ایران سخنرانی‌های خود را در دانشگاه صنعتی آریامهر آغاز کرد. این جلسات و سخنرانی‌ها به مدت ده روز یعنی تا زمان پیروزی انقلاب طول کشید. بنی‌صدر در بهار ۱۳۵۸، پس از تشکیل دولت موقت و خارج شدن اعضایش از شورای انقلاب با موافقت روح‌الله خمینی به عضویت این شورا درآمد، ولی حاضر به همکاری با دولت موقت نشد و مهدی بازرگان نیز پذیرای این همکاری نبود.[۲۶] در این دوره نقد دولت موقت جزو برنامه‌ها و مقالات بنی‌صدر بود. وی در یک سخنرانی جنجالی دولت موقت را مورد خطاب قرار داد و آن را به ضعف، عدم توانایی ایجاد تغییرات در دستگاه حکومتی، سهل انگاری و سستی در قضیهٔ کردستان متهم ساخت.

مجلس خبرگان قانون اساسی[ویرایش]

بنی‌صدر به همراه دیگر نمایندگان در صحن مجلس خبرگان قانون اساسی

وی در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در فهرست به فرمان امام قرار گرفت و به عنوان یکی از نمایندگان استان تهران وارد این مجلس شد.[۲۷]

مخالفت با درج اصل ولایت فقیه در قانون اساسی[ویرایش]

بنی‌صدر در مجلس خبرگان مخالف واگذاری اختیارات زیاد به ولی فقیه بود.[۲۸]

وی در روزنامه انقلاب اسلامی مورخ ۱ شهریور ۱۳۵۸ نوشت: «در مجلس خبرگان تمایل شدیدی که از جانب عده ای اظهار می‌شود در دو زمینه است. یکی اینکه تنها خودشان باشند (روحانیون)، روشنفکر اصلاً معنی ندارد. یکی دیگر هم برداشتی که از ولایت فقیه می‌کنند که بیشتر می‌توان گفت ولایت فقیه مرادشان نیست، مسئله خدایی فقیه مدنظر ایشان است».[۲۹]

بنی صدر (در زمان بحث بر سر تصویب ولایت فقیه ) میگوید: فقهی که می‌تواند ولی باشد، کیست؟ کجا است آن فقیهی که بتواند جامعیت امام را داشته باشد و اگر چنین شخصی نیست، باید مجموعه متصدیان قوای حاکمه، فقیه صاحب صلاحیت تلقی شود.[۳۰]

شرایط و اختیارات رئیس جمهور[ویرایش]

دومین اصل مورد اختلاف اصل ۱۱۵ قانون اساسی بود که به شرایط عمومی و اختصاصی رئیس‌جمهور مربوط می‌شد و در صورت تصویب آن، لازم بود هر شخصی که برای کسب این پست خود را معرفی می‌کند، دارای شرایطی خاص باشد. این اصل همچنین حوزه اختیارات رئیس‌جمهور را مشخص می‌کرد و بنی‌صدر خواستار تصویب قوانینی بود که اختیارات گسترده‌تری برای رئیس‌جمهوری قائل باشد که پیشنهادات وی در این زمینه نیز در اقلیت قرار گرفتند.[۳۱]

وزیر اقتصاد و سرپرست وزارت امور خارجه[ویرایش]

بنی‌صدر در تیر ۵۸ معاون وزیر اقتصاد شد که برای شرکت در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی یک ماه پس از شروع به کار از سمتش کناره‌گیری کرد.[۳۲] وی پس از استعفای دولت موقت در آبان ماه همان سال توسط شورای انقلاب و با تأیید خمینی، همزمان به سمت وزیر اقتصاد و امور دارایی و سرپرست وزارت امور خارجه منصوب شد.[۱۶][۳۳] بنی‌صدر همچنین تا خاتمهٔ عملکرد شورای انقلاب در تیر ۱۳۵۹ به عضویت خود در این شورا ادامه داد. عمده فعالیت‌های این شورا به صورت مخفی صورت می‌گرفت. با تسخیر سفارت آمریکا در تهران که محل جاسوسی و مخابره اطلاعات محرمانه به ایالات متحده بود، به یکی از مخالفین اصلی آن تبدیل شد.[۳۴][۳۵]

اقدامات اقتصادی[۳۶][ویرایش]

کتاب «اقتصاد توحیدی»[ویرایش]

بحث بنی‌‌‌صدر این است که به دلیل اینکه عده‌ای برای استثمار دیگران به زور متوسل شدند و مالکیت، مبتنی بر زور شد، در امت واحده اختلاف افتاد. در جامعه مطلوب آینده باید کاری کنیم که زور منبع مالکیت نباشد. ... راه‌‌‌حل او این است که جامعه یا دولت همه منابع لازم برای کارکردن آزادانه انسان‌‌‌ها را فراهم کند و در اختیار آنها بگذارد، به طوری که هیچ‌‌‌کس مجبور نباشد برای تامین معیشت خود برای دیگران کار کند؛ زیرا این امر موجب بروز زور و اختلاف بین امت واحده می‌شود. ... حرف‌‌‌های بنی‌‌‌صدر بعد از انقلاب در ایران تا حدودی پیاده شد. به باور بسیاری از صاحب‌‌‌نظران، درک به‌اصطلاح سوسیالیستی بنی‌‌‌صدر از اقتصاد، بسیار سطح پایین و متناقض بود و هیچ‌گاه نمی‌تواست در عمل اجرا شود. بنی‌‌‌صدر در کتاب به اقتصاددانان آزادی‌خواه با عنوان «علم‌‌‌بازان» می‌‌‌تازد و می‌‌‌نویسد: «اینان از علم همین را آموخته‌‌‌اند که هر حرفی درباره جامعه‌‌‌های دیگر گفته شده است، درباره ایران هم صادق است.»

طرح ملی کردن بانک‌ها[ویرایش]

در متن این طرح آمده بود: «برای حفظ حقوق و سرمایه‌‌‌های ملی و به کار انداختن چرخ‌‌‌های تولیدی کشور و تضمین سپرده‌‌‌ها و پس‌‌‌اندازهای مردم در بانک‌ها ضمن‌‌‌ قبول اصل مالکیت مشروع... از این تاریخ تنها امضای مدیرانی که از طرف شورا برای بانک‌ها معین می‌‌‌شوند، دارای اعتبار قانونی است.» به این ترتیب بنا بر تصمیم شورای انقلاب، بانک‌های خصوصی به تملک دولت درآمدند. پس از اجرایی شدن این قانون، بانک‌های سراسر کشور ابتدا ملی و سپس بانک‌های خصوصی و مختلط در چند بانک دولتی ادغام شدند. علی‌اکبر معین‌فر روایت می‌کند: «طرح در شورا مطرح شد. ابتدا همان بحث مدیریت بانک‌ها توسط دولت مطرح شد، اما آقای بنی‌‌‌صدر گفت چرا بانک‌ها را ملی نمی‌‌‌کنید؟ ملی کنید که تکلیف مشخص باشد. آقای سحابی هم دفاع کرد. به این ترتیب طرح ملی‌‌‌ شدن بانک‌ها در شورای انقلاب رای آورد... البته در شورا هم مطرح شد که ملی‌‌‌ کردن بانک‌ها به مفهوم مصادره کردن نیست، به این معنی نبود که اگر کسانی سهم دارند، سهام‌‌‌شان را دولت ندهد. می‌‌‌دانستیم که سهام به صورت عمده در دست افرادی است که فرار کرده‌‌‌اند.» نوشته‌‌‌های بنی‌صدر نشان می‌دهد که او بانک‌ها را به‌مثابه شبکه‌‌‌های جهانی سرمایه‌‌‌داری چندملیتی می‌‌‌دانست.

ملی شدن صنایع و زمین‌های بزرگ[ویرایش]

بر اساس قوانین تصویب‌شده از سوی شورای انقلاب، زمین‌های بزرگ که در اختیار ملاکان قرار داشتند، ملی اعلام شدند. بر اساس این قانون، «اراضی بزرگی که در دست زمین‌‌‌داران بزرگ است و ظاهرا با ملاک‌‌‌های رژیم قبلی مجوز قانونی گرفته‌اند، ملی اعلام خواهند شد.» این قانون تصریح می‌کرد: «منظور از زمین بزرگ سه برابر زمینی است که عرف محل برای یک نفر لازم می‌‌‌داند.» در مرحله بعد، صنایع بزرگ ملی و اموال ۵۳ نفر از سرمایه‌‌‌داران معروف عصر محمدرضا پهلوی ملی شد و در اختیار دولت قرار گرفت.

اصل ۴۳ قانون اساسی[ویرایش]

زمانی که بنی‌صدر وارد مجلس خبرگان نیز شد، اندیشه‌‌‌های اقتصادی خود را در راستای محدود کردن مالکیت خصوصی ادامه داد.

بنی‌صدر را یکی از طراحان اصل «۴۳» قانون اساسی می‌دانند. طبق این اصل، دولت برای‌ تامین‌ استقلال‌ اقتصادی‌ جامعه‌ و ریشه‌‌کن‌ کردن‌ فقر و محرومیت‌ و برآوردن‌ نیازهای‌ انسان‌، وظیفه تامین‌ نیازهای‌ اساسی و تامین‌ شرایط و امکانات‌ کار برای‌ همه را به عهده گرفته است. این اصل به دلیل اشاره نکردن به بخش خصوصی، عملا اقتصاد را کاملا دولتی می‌دانست. البته خیال‌‌‌پردازی‌‌‌های خطرناک بنی‌صدر که کم مانده بود کل اقتصاد را دولتی کند با مقاومت دیگر اعضای مجلس خبرگان روبه‌‌‌رو شد و در نتیجه این قید که این کارها نباید دولت را «به صورت یک کارفرمای بزرگ مطلق» درآورد، به این اصل اضافه شد. البته این اصل تا سال‌ها بر اقتصاد کشور سایه انداخت و عملا اصل «۴۴» برای تلطیف اصل «۴۳» در قانون اساسی گنجانده شد.

پشت پا زدن به نرخ بهره[ویرایش]

یک سال پس از انقلاب دولت وام‌‌‌هایی تحت عنوان «وام‌‌‌های مسکن بنی‌‌‌صدری» را برای خرید مسکن به شهروندان اعطا کرد و بر اساس آن هر یک از شهروندان می‌توانستند تا سقف ۳۰۰هزار تومان با سپرده ۳۰هزارتومانی و سود ‌‌۴درصدی از تسهیلات دریافت کنند. این طرح یکی از دلایل محبوبیت او در سال‌های بعد شد. در حقیقت، وزارت اقتصاد فرصتی برای بنی‌‌‌صدر شد تا ایده‌‌‌های خود را برای جلب آرای مردم اجرا کند.

بخشودگی جرایم دیرکرد[ویرایش]

بخشودگی همه جرایم دیرکرد و بخش‌‌‌هایی از بهره بانک‌ها که به‌سرعت اعمال شد که بعدها نیز یکی از دلایل ناترازی بیلان بانک‌ها شناخته شد. این امر ناشی از اعتقاد بنی‌صدر در زمینه مضر بودن نرخ بهره بود. او از ابتدا اعلام کرده بود که با نرخ بهره مخالف است و تمام تلاش خود را در راستای بی‌اثر کردن نرخ بهره در اقتصاد کشور انجام داد. این موضوع را می‌توان یکی از میراث زیانبار بنی‌صدر در اقتصاد ایران دانست.

ریاست‌جمهوری[ویرایش]

انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۵۸[ویرایش]

پوستر تبلیغاتی برای بنی‌صدر با شعار عدالت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی

ابوالحسن بنی‌صدر در ۵ دی ماه ۱۳۵۸ رسماً نامزدی‌اش در اولین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران را اعلام کرد. جامعه روحانیت مبارز[۳۷] از نامزدی وی حمایت کرد. در ابتدا جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هم از وی حمایت کرد ولی پس از مدتی تصمیم به حمایت از حسن حبیبی گرفت.[۳۸] در این دوره انتخابات ریاست جمهوری ۱۲۴ نامزد شرکت کردند که پس از اعلام انصراف یا استعفای برخی از نامزدها در نهایت ۹۶ نامزد در روز انتخابات به رقابت با یکدیگر پرداختند. ۸ نامزد که از چهره‌های سیاسی بودند توسط کمیسیون نظارت بر انتخابات مجوز تبلیغ و مناظره در صداوسیما را دریافت کردند. علاوه بر بنی‌صدر، حسن حبیبی، احمد مدنی، صادق طباطبایی، داریوش فروهر، صادق قطب‌زاده، کاظم سامی، و حسن آیت دیگر افراد این فهرست بودند. انتخابات در روز ۵ بهمن ۱۳۵۸ برگزار شد و ابوالحسن بنی‌صدر با کسب ۱۰٬۷۰۹٬۳۳۰ رأی از مجموع ۱۴٬۱۵۲٬۸۸۷ رأی ماخوذه (۷۶٫۵٪) به عنوان نخستین رئیس‌جمهور تاریخ ایران انتخاب شد.[۳۹][۴۰] ۶۷٫۴۲٪ واجدین شرایط در این انتخابات شرکت کردند.

تنفیذ ریاست جمهوری[ویرایش]

مراسم تنفیذ ریاست‌جمهوری بنی‌صدر، ۱۵ بهمن ۱۳۵۸. خمینی حکم ریاست جمهوری بنی‌صدر را در بیمارستان قلب، نوشت و به او داد

بنی‌صدر پس از احراز پست ریاست جمهوری، اهدافی چون دوباره‌سازی مراکز قدرت، از دور خارج کردن تدریجی سپاه پاسداران، دادگاه‌های انقلاب و کمیته‌ها و ادغام آن‌ها در سایر سازمان‌های دولتی، کاستن نفوذ روحانیون و همچنین ایجاد طرحی برای توسعه اقتصادی کشور را در دستور کار خود قرار داد بود. روح‌الله خمینی به بنی‌صدر اجازه داد تا پیش از تشکیل مجلس، در ماه بهمن ۱۳۵۸ و با ادای سوگند، حکم ریاست جمهوری خویش را دریافت کند و در مراسم تنفیذ طی سخنان کوتاهی از وی خواست تا مابین قبل از ریاست جمهور و بعد از ریاست جمهور در اخلاق روحی وی تفاوتی نباشد.[۴۱][۴۲]

اختلاقات و برکناری از رییس جمهوری[ویرایش]

موضع منفی حزب جمهوری اسلامی پس از انتخاب بنی صدر[ویرایش]

جلال الدین فارسی کاندید حزب جمهوری اسلامی به دلیل انتشار خبر مربوط به ایرانی‌الاصل نبودن از رقابت‌های انتخاباتی کناره گرفت.[۴۳][۴۴]

بهشتی - موسوی اردبیلی-خامنه ای - باهنر و هاشمی رفسنجانی در نامه مورخ ۲۸ بهمن ۱۳۵۸ به روح الله خمینی مینویسند:[۴۵]

در بخش ۷: حذف حزب جمهوری اسلامی از انتخابات ریاست جمهوری با مقدمات حساب شده ای صورت گرفت و مخالفان را جری و امیدوار کرد

در بخش۱۱: دستور جنابعالی در مورد حمایت از رییس جمهور منتخب مورد سو استفاده در جهت اهداف خاصی (اهداف بنی صدر) قرار گرفت...

در بخش ۱۴: از اینکه انقلاب اسلامی به این آسانی و سادگی برخی از وساپل تضمین محتوای خود را از دست بدهد نمیتوانیم نگران و ناراحت نشویم.

در بخش ۱۶: علایم تکرار تاریخ مشروطه بچشم میخورد...متجددین علیرغم اختلافاتشان در بیرون راندن اسلام همدست شده اند....

این بدبینی زمینه ای شد برای اختلاف بین حزب جمهوری اسلامی (جناح اکثریت مجلس) و بنی صدر

اختلاف بین مجلس و رئیس جمهور بر سر انتخاب نخست وزیر[ویرایش]

براساس قانون اساسی نخست وزیر از قدرت اجرایی بالاتری از رییس جمهور برخوردار بود و نخست وزیر ابتدا توسط رییس جمهور به مجلس معرفی میشد و تأیید مجلس را میگرفت.

در ۲۹ تیر ۱۳۵۹ خمینی گفت: «این اشخاصی که انقلابی نیستند باید در راس وزارتخانه‌ها نباشند و آقای بنی صدر باید امثال اینها را معرفی به مجلس نکند و اگر کرد، مجلس رد بکند و هیچ اعتنایی نکند.»[۴۶]
با اینکه از سوی حزب جمهوری اسلامی جلال‌الدین فارسی ، غرضی، میر‌سلیم، عباسپور و رجایی به بنی صدر پیشنهاد شدند و بنی صدر در مورد میرسلیم نظر مساعد داشت مجلس به وی رأی تمایل نداد.[۴۷]

پس از آن، کمیته‌ای مشترک بین مجلس و دولت تشکیل شد که ۳ نفر را به مجلس معرفی کرد. در ۱۸ مرداد، رجایی با ۱۵۳ رای موافق، ۲۴ مخالف و ۱۹ ممتنع نخست‌وزیر شد.[۴۸]

اختلاف بنی صدر و رجایی[ویرایش]

اختلاف‌ بنی صدر و رجایی بر سر انتخاب وزرا ادامه پیدا کرد به طوریکه برخی از وزارتخانه‌ها مدت‌ها بدون وزیر ماندند. [۴۹]

بنی صدر در مورد رجایی گفت : من گفتم ایشان خشک سر هستند یعنی آنچه را که صحیح می دانند راجع به آن حتی بحث را هم جایز نمی‌دانند و در نتیجه همکاری او با رئیس جمهور از آن هم مشکل‌تر است و آن عده که در مجلس بودند این ضعف او را تصدیق کردند.[۵۰]

بنی صدر تا پایان عمر معتقد بود که رجایی از طرف خمینی به او تحمیل شده است و او بخاطر جنگ و عدم تکرار مشکلی شبیه اختلاف مصدق-کاشانی تمکین کرده است[۵۱]

موضع گیریهای بنی صدر در برابر انحصار طلبی حزب جمهوری اسلامی[ویرایش]

بشارت باد ... و برهم زدن میتینگ[۵۲][ویرایش]

روزنامه انقلاب اسلامی شنبه 9 تیرماه 1358، شماره 4

بر هم زدن میتینگ دیروز دانشگاه به هیچ رو قابل توجیه نیست... در جلساتی که برای بررسی قانون اساسی تشکیل می دهند، هیچ در صدد نیستند موازین دمکراسی را حفظ کنند. یعنی بحث آزاد درباره اصول این قانون انجام بگیرد. سخن ها یک طرفه گفته و نوشته می شوند. در اصول مورد بحث هر دخل و تصرفی را می خواهند می کنند و بر پایه دخل و تصرف های انجام گرفته، تفسیرهای دلبخواه می کنند. نه تنها خود در صدد نمی شوند، بحث آزاد را برانگیزند بلکه دعوت به بحث آزاد را هم اجابت نمی کنند. با همة فریادی که علیه انحصارطلبی سر می دهند، با تلاش لجوجانه ای می کوشند انحصار تبلیغات را در دست داشته باشند و بررای توفیق در اینکار هیچ مهم نمی شمرند که با مداحان رژیم سابق و ندامت نامه خوانان در تلویزیون همصدایی کنند. - فرصت حمله یک گروه کوچک را مغتنم نشمرده اند تا از آن ها دعوت کنند در بحث آزاد شرکت کنند و به این ترتیب علاقه واقعی خود را به شیوه های دمکراتیک نشان دهند. با همة این ایرادها، حق داشته اند و حق دارند که آزادانه اجتماع تشکیل دهند و حرف خود را بزنند. اگرگروهی که درصدد بر هم زدن اجتماع برآمده است به راستی در پی تحقق آرمان اسلام بود، باید:

۱- اصل قرآنی بشارت باد به کسانی که قول ها را گوش می دهند و بهترین آن ها را بر می گزینند را زیر پا نمی گذاشت.

۲- در محل حاضر می شد و نه تنها خود نظم را بر هم نمی زد، بلکه مراقبت می کرد تا کسی نظم و آرامش میتینگ را برهم نزند.

۳- از اداره کنندگان میتینگ می خواست یا به او اجازه داده شود در پایان نظرهای خود را درباره شنیده ها بدهد و یا از اجتماع دعوت می کرد پس از پایان میتینگ بماننرد و به سخنان او گوش بدهند. مسئولیت مسلمان در مبارزه با سانسور یک مسئولیت بسیار سنگینی است. پیام اسلام یک پیام جهانی است و انقلاب اسلامی ما، یک مسئولیت جهانی در دنیای بحران زده امروز دارد.

سخنرانی اوایل مرداد ماه برای جامعه زنان انقلابی شمیران[ویرایش]

در ۵ یا ۶ مرداد ۵۹ در اجتماع جامعۀ زنان انقلاب اسلامی شعبه شمیران: «اگر در مجلس به نخست وزیر و وزیرانی رأی بدهند که بتوانند مانند ساعت با رئیس جمهوری کار کنند امکان دارد جمهوری از پا در نیاید. بنابراین می خواهند نگذارند و اگر بخواهند نگذارند باید اسبابی فراهم بیاورند تا یک دولت دیگری زمینه پیدا کند. یعنی دولتی که از اول بخواهد میان مجلس و رئیس جمهوری تضاد به وجود آورد و براساس آن بماند.اگر بخواهند چنین دولتی به وجود بیاورند اول کسانی را که می بینند با رئیس جمهوری هماهنگی دارند می توانند کار کنند، خراب می کنند. چنان که می بینند از چندی پیش چنین جوی را به وجود آورده اند...برای ما وابستگی حزبی مسئله نیست، توانایی و تفاهم مسئله است و به این جهت نظر حزب جمهوری را پذیرفتم و نامزد او را [میرسلیم] برای نخست وزیری به مجلس معرفی کردیم. در مجلس گفتند که بهتر از او بوده، اما او چون نمی توانسته با من تفاهم داشته باشد، آقای میرسلیم را معرفی کردم. من می خواهم بگویم که این درست نیست، چون غیر از او دو نفر دیگر را هم معرفی کردند: یکی آقای جلال الدین فارسی که خود معرفی کنندگان گفتند توانایی نخست وزیری را نداردویکی آقای رجایی که من گفتم ایشان خشک سرهستند،یعنی آن چه را که صحیح می دانند راجع به آن حتی بحث را هم جایز نمی دانند و در نتیجه همکاری او با رئیس جمهوری آن هم مشکل تر است و آن عده که در مجلس بودند این ضعف او را تصدیق کردند...»[۵۳]

سخنرانی ۱۰ مرداد ۱۳۵۹ در مشهد[ویرایش]

من باید به شما بگویم اگر من بخواهم به راه علی بروم و در برابر آن‌ها که می‌خواهند به نام مکتب این قدرت را به انحصار در آورند، باید با قاطعیت تمام بایستم.[۵۴]

سخنرانی ۱۷ شهریور ۱۳۵۹[ویرایش]

بنی صدر در ۱۷ شهریور ۵۹ در میدان شهدا از یک گروه اقلیت انحصار طلب صحبت کرد و گفت:

«یک نظریه‌ای وجود دارد که باید یک اقلیت منسجم در خطی حاکمیت کامل برقرار کند. این اقلیت برای استقرار حاکمیت خویش کوشیده است و می‌کوشد رهبری نهادهای انقلابی را به دست بگیرد. کوشیده است و می‌کوشد رادیو و تلویزیون و روزنامه را به دست بگیرد و نگذارد هیچ نشریه‌ای که مخالف باشد امکان حیات داشته باشد. می‌خواهد سپاه انقلاب، کمیته‌های انقلاب، انجمن اسلامی و هر گروه و حزب اسلامی را در قبضه بیاورد و از طریق حاکمیت برنامه‌ای را به اجرا بگذارد. این اقلیت می‌خواهد حکومت را قبضه کند و مخالفان حکومت را از راه همان روش‌هایی که گفتم منکوب کند و از سر راه بردارد و در نتیجه بدون مزاحم و مانعی برنامه خود را به اجرا بگذارد.»[۵۵]

سخنرانی عاشورا ۲۸ آبان ۱۳۵۹[۵۶][ویرایش]

نیروهای انحصار طلب[ویرایش]

در همه انقلابها بدون استثناء پس از پیروزی انقلاب نیروهای قدرت طلب و نیروهایی که جز قدرت انحصاری چیزی طلب نمی کنند کوشیده اند انقلاب را به ضد انقلاب تبدیل کنند و جاهلیت را در لباس جدید از نو حاکم گردانند.

اهمیت قانون و منزلت مردم[ویرایش]

آیا مردم ما نباید منزلت قانونی پیدا کنند و حقوق و تکالیفشان در قانون معین باشد؟ آیا ما در این رژیم هم می خواهیم همان سنت دستگاه پهلوی را تجدید کنیم؟

اهمیت انصاف[ویرایش]

چه کسی از نهاد قضائی می پذیرد که ناسزا گفتن به رئیس جمهوری تشویق داشته باشد؟

چه کسی می پذیرد که اگر در یک مصاحبه تلویزیونی حرفهایی زده شد تعقیب و زندان داشته باشد ولی اگر نقابدارانی به روزنامه میزان حمله کنند تشویق داشته باشد.

مگر امام نگفت که امر تبلیغ جنگ به شورای عالی دفاع مربوط می شود پس شما چرا کاسه داغ تر از آش می شوید. این قدر با منزلتها بازی نکنید. کجا دیده شده است که مسئولین یک دستگاهی به خود اجازه بدهند پیام رئیس جمهوری را سانسور کنند و برای مسلط شدن به این دستگاه از بکار بردن تیر و تفنگ مضایقه نکنند.

همانطور که دشنام دهندگان به رئیس جمهوری را نمی گیرید بلکه جایزه هم می دهید آنهایی را هم که می گویند چرا دشنام می دهید، نگیرید.

منع شکنجه و زندانهای مختلف[ویرایش]

در قانون اساسی ما مگر شکنجه حرام نشده است ممنوع نشده، در کجای دنیا در کدام دین و در کجای اسلام و کشور اسلامی و حکومت اسلامیش شش نوع زندان وجود دارد؟ چرا اینها تعطیل نمی شوند؟ چرا باید هر کسی و هر نهادی یک زندان داشته باشد؟ اینها باید تعطیل شوند، جو اسلامی جو اعتماد است. اینهمه دستگاههای ترسناک و مخوف درست نکنید چرا هیئتی تشکیل نمی شود و به کار این زندانهای گوناگون نمی رسد.چرا در رژیم اسلامی انسان و جان او این همه بی منزلت شده است که بتوان مثل آب خوردن محکوم کرد و بدون اینکه کسی بفهمد کار او را تمام کرد.

چه طور می شود که اشخاص را می گیرند زندان می برند و ماه ها جزء فراموش شدگان می شوند؟ بس کنید اینکارها را.

استقلال قوه قضاییه[ویرایش]

دستگاه قضایی ما باید بی طرف باشد، مستقل باشد و نباید اجازه داد انواع و اقسام پیدا کند و ابزار قدرت سیاسی شود. اگر این طور شد این همان است که حسین به خاطرش قیام کرد و شهید شد. مسلمان مکتبی کسی است که در موقع ضعف تسلیم زورمندان نمی شود و در موقع قدرت زور نمی گوید

در داخل جبهه جنگ روانی و سیاسی نداشته باشیم اقلاً متارکه باشد در دوران جنگ کوشش برا یمواضع قدرت نباشد تبلیغات را چه دشمن بکند چه دوست نادان و چه دشمن دوست نما تأثیری در سرنوشت جنگ ندارد. این که می گوئیم هر کس علم و تخصص دارد خط امریکاست می شود رژیم سابق.

اگر دنبال قدرت استبدادی بودم آسان بود با این امور موافقت می کردم و یقیناً هم بهتر از من کسی پیدا نمی شد که بیاید این امور را برا یشما توجیه کند».

سخنرانی ۲۹ آبان ۱۳۵۹ در حسینیه ارشاد[۵۶][ویرایش]

در اهمیت آزادی بیان[ویرایش]

من راجع به محدود شدن آزادی بیان هشدار می دهم نپندارید که چنانچه آزادی بیان را با چوب و چماق مهار کنند و احتمالاً درهم بریزند کار صحیحی است. همان طور که در اصل ۹ آمده بین استقلال و آزادی تفکیکی نیست. اجتماع دیروز و امروز نشان داد که رادیو و تلویزیون وسیله ای برای محبوبیت من نبوده است. رادیو تلویزیون باید محلی برای برخورد آراء باشد و نباید یک یا چند گروه تلویزیون و رادیو را وسیله تبلیغ و استفاده قرار داده و آن را وسیله گروه گرایی خود سازند.

مفهوم بحث آزاد این نیست که عده ای دور هم بنشینند و به هم اتهام وارد کنند بحث آزاد نباید میدانی برای رقابت و عرض وجود بوده و شرکت کننده به قصد کسب اعتبار در آن وارد شود. نقش رادیو تلویزیون ما دقیقاً بر خلاف بوده و جز تضعیف و داشتن نقش در ضعف وحدت تاثیری دیگری نداشته است. رادیو تلویزیون باید کارش دادن راه حل باشد نه تحمیل عقیده و فکر. روزنامه ها اگر این شیوه را ادامه دهند شیوه ای است تخریبی. روزنامه ها باید به خط اسلام بروند و هدف و برنامه اسلام یعنی امر به معروف و نهی از منکر را پیشه خود کنند.

در اهمیت انتقاد[ویرایش]

در اسلام قدرت بی معنا است و فقط خدا اصیل است. با تخطئه افکار و ناسزاگویی و نظایر این اعمال نمی توان انقلابی بود و انقلابی شد. باید منتظر باشیم تا عیبمان را بگویند و وقتی گفتند به جای برداشتن چوب تکفیر و چماق با منطق و استدلال عیب گفته شده را بپذیریم و راه حلش را نیز بیابیم. این خلاف اسلام و نص صریح قرآن است که هر بار کسی حرفی زد بلافاصله با چماق به سرش بکوبیم و بگوییم که حرف نزند این قبیل اعمال موجب ضعف و زبونی است. ترس از این عمل و ترس از اینکه اگر حرفی بزنم با چماق به سرم می کوبند به مراتب از ترس چماقداران ساواک خطرناک تر است برای صلابت یافتن و هر چه نیرومندتر شدن به آزادی بیان نیازمندیم و وجود آزادی حتی در جبهه نیز حیاتی است.

مگر زندگی دروغ است که ما بگوییم نمی خواهیم مهندس و طبیب نمی خواهیم

سخنرانی ۲۲ بهمن ۵۹ در میدان آزادی[۵۶][ویرایش]

وضع جنگ و اقتصاد[ویرایش]

آنها گمان نمی کردند که نیروهای مسلح ما بتوانند تجاوز را متوقف کنند و کردند. بدترین چیزها آن است که مردم از واقعیات امور کشور خویش اطلاع نداشته باشند. امروز کسری بودجه ما 80 میلیارد تومان است و با اضافه شدن بعضی اقلام دیگر به صد میلیارد تومان می رسد. پنبه کشور 54% کاهش داشته چغندر قند 19% و میزان سفارش گندم به خارج دو میلیون تن و صنعت نیز 30 تا 40% کاهش تولید داشته. میزان تورم در کلی فروشی 30 و در جزئی فروشی 35 درصد است.

اهمیت امنیت و ثبات[ویرایش]

فقدان امنیت قضائی، وجود مراکز تصمیم گیری، اقدامات خودکامه و علاوه بر آن رواج روش ترور و بعضی روشهای نادرست دیگر عاملیت و حاکمیت دولت را در بسیاری نقاط به خطر انداخته است. به شما مردم نسبت به نبود امنیت اعلام خطر می کنم. ما امنیت قضایی و اخلاقی می خواهیم. این که هنوز بتوان در خیابانها کتاب سوزاند و هنوز بتوان به خوابگاهها حمله کرد و هنوز بتوان به غیر از طریق مقامات قانونی مدرسه تعطیل کرد امری نیست که با آن بتوان در جمهوری اسلامی پیش رفت. همه کارمندان ما باید امنیت شغلی و امنیت از هر لحاظ پیدا کنند.

این که ما بخواهیم مسائل امنیتی را با چوب و چماق حل کنیم دو سال تجربه کافی نیست که ثابت کند شدنی نیست؟

اینکه بتواند با روشهایی که فرعونها و طاغوتها و استالینها ابداع کرده اند در این جمهوری با حیثیات اشخاص بازی کنند این کاری نیست که این ملت در مقابل آن لاقید بماند. این جمهوری باید مرکز تلاء لو معنویت اسلام باشد. آیا در حال حاضر این آزادی ها که در قانون اساسی آمده رعایت می شود یا نه؟ می گویند ما می خواهیم مردم در لهو لعب و خرابکاری آزاد باشند.

خطری که استقلال ما را تهدید می کند استقلال اقتصادی نیز هست و استقلال فرهنگی نیز در نتیجۀ استقلال سیاسی است.

اهمیت حق آزادی[ویرایش]

من در روش خود تغییر نخواهم داد استقامت خواهم کرد تا آزادی باز گردد. به شما روزنامه ها می گویم دروغ، ناسزا، فحش و تخریب همان طور که در پیام شما آمده است چیزی عاید شما نمی کند. آقایان گردانندگان حزب توده، سی سال است که ما حرفهای شما را می شناسیم این ایجاد نفرت از آزادی شما از شماست. ایران انقلاب کرد تا عقیده اسلام حکومت کند. ایران انقلاب نکرد تا عقیده اسلام وسیله حکومت شود. مردان مسلمان من ایمان می دهم امسال سال استقامت است. از استقلال و آزادی با تمام وجود دفاع می کنم و در این راه آماده مرگم. این ملت با حفظ آزدادیها با حفظ استقلال کشور با استقرار و اجرای اسلام راه را بر استبداد سد می کنند.

برادران و خواهران من! تمایل به استبداد از هر سو بیاید باید در مقابل آن بایستید و استقامت کنید آن روزی که خون شما را نفت شما را تا آخرین قطره بردند شما را در گرسنگی رهایتان می کنند. در برابر هر نارسائی صدا به اعتراض بلند کنید  تا ما مسئولان بدانیم شما بیدارید. به کسانی که نسبت به حقوق مردم لاقیدند تخفیف ندهید.

کوشیدم در یک محیط تفاهم آنچه مشکلات کشور است  بگویم خطرهای بزرگی را که در کمین شماست بگویم قسمتی از بحرانها نتیجه خلافکاری های ماست و قسمتی از آن نتیجه نارسائیها در کارهای ماست. آن شعارهایی که شما برای آن قیام کردید حق شماست نباید اجازه بدهید هیچ گروه چماقدار و بی چماق این حقوق را از شما سلب کند...[۵۶]

سخنرانی ۱۴ اسفند ۵۹ [۵۷][ویرایش]

این سخنرانی منجر به درگیریهای ۱۴ اسفند ۱۳۵۹ بین طرفداران حزب جمهوری اسلامی و طرفداران بنی صدر شد و محتوای سخنرانی باعث تصمیمات مهمی سد که منجر به عزل بنی صدر گردیدند:

راجع به کارشکنیها[ویرایش]

... عده ای که خود می خواهند زمینه شکست ما را فراهم بیاورند تبلیغ می کنند که گویا من جانبدار سازش با دشمنی هستم که به کشور ما تجاوز کرده است....اشخاصی که امام فرمودند در نهادهای انقلاب رخنه کرده اند و فساد می کنند، هر وقت به اینها می گویی چرا فساد می کنی؟ می گویند رئیس جمهور مخالف نهادهای انقلاب است در حالی که رئیس جمهور موافق نهادهای انقلاب است و مخالفان نهادهای انقلاب رخنه کرده اند و به نام این نهادها کارت گرفته اند و برای فساد به اینجا آمده اند.... اینها باید تصفیه و به شدت تنبیه بشوند...در داخل کشور کسانی هستند که موافق پیروزی ما در این جنگ نیستند و پیروزی ما را خطرناک تر از پیروزی دشمن می دانند، اینها که نمی آیند به طور علنی بگویند ما با پیروزی نیروهای مسلح مخالفیم، آنها عمده کوشش خود را صرف تضعیف رئیس جمهوری و شکستن روحیه نیروهای مسلح ما کرده اند، هر روز یک دروغ را می سازند و می روند از تریبون هایی که دارند، در میان مردم شایع می گردانند....

راجع به انقلاب فرهنگی[ویرایش]

پرسیدم که دانشگاه را چرا باید بست؟ گفتند برای این که باید انقلاب فرهنگی شود و گفتیم این کار را در تعطیلات تابستان بکنید و حالا هم می گویم یک نسلی را نمی توان بلاتکلیف نگهداشت....

راجع به حمله به سخنرانی[ویرایش]

این که رئیس جمهوری برای صحبت بیاید و عده ای با اسلحه سرد و گرم برای اخلال بیایند، این جمهوری، جمهوری نیست که بتواند دوام بیاورد. مگر این که شما مردم همان طوری عمل بکنید که کردند، از این پس هم باید به این چماقدارها که معلوم است چه کسانی هستند بگویم که: بدانید و چماق هایتان را هم بشکنید. مگر از کار مغز چه زیانی دیدید که آن را با چماق عوض کردید؟ به جای چماق هایتان مغزهایتان را به کار بیاندازید. آن وقت خواهید دید که جو اجتماعی ما تا کجا سالم، پاک و منزه خواهد شد...

طرح ده ماده ای و شورای حل اختلاف[ویرایش]

در روز 25 اسفند 1359 جلسه ­ای با حضور بهشتی، موسوی اردبیلی، خامنه ­ای، رفسنجانی، بازرگان، بنی‌صدر، رجایی و احمد خمینی در حضور خمینی برگزار شد و در نتیجۀ آن خمینی بیانیه ­ای در ده ماده در مورد مصالح کشور، امور جنگ، و حل اختلافات صادر کرد و همچنین هیئت سه نفره­ ای را مأمور پیگیری اختلافات نمود .[۵۸]

بیانیه ده ماده ای[ویرایش]

۱-لزوم پیروی از قانون اساسی ۲-در‏‎ ‎‏مصاحبه ها و نطقها و رسانه ها به مقامات توهین نشده و یا آنان تضعیف نشوند ۳-تاکید بر اهمیت پیروی از بنی صدر بعنوان فرمانده کل قوا ۴و۵-اهمیت پیروی از تصمیمات رئیس شورای عالی دفاع در مورد امور دفاعی ۶-ترکیب شورای حل اختلاف ۷-چون در سخنرانیهای مسئولین گروههای منحرف و مخالف توطئه میکنند اینان تا پایان جنگ سخنرانی نکنند. ۸-دستور به بررسی عملکرد روزنامه ها و رادیوتلویزیون توسط شورای سه نفره و گزارش ۹-تقاضا برای همکاری برادرانه همه مسئولین برای رفع مشکلات ۱۰-ائمۀ جمعه و جماعات در خطبه ها و منابر ‎‏کوشش کنند آرامش در کشور برقرار باشد[۵۹]

هیئت حل اختلاف[ویرایش]

هیئت حل اختلاف مرکب از مهدوی کنی ( نمایندۀ خمینی)، شهاب‌الدین اشراقی ( نمایندۀ بنی‌صدر) و محمد یزدی ( نمایندۀ مجلس و رجایی) در 12 فروردین 1360 تشکیل گردید.

هیئت در 10 خرداد 1360 بنی­ صدر را در مواردی از جمله مطرح کردن موضوعات اختلاف‌برانگیز در سخنرانی­ها و مصاحبه ­های خود متخلف شناخت .[۶۰]

بنی‌صدر نظر هیئت را قبول نکرد و مراجعه به آرای عمومی را راه حل اختلافات دانست.

توقیف رسانه های حامی بنی صدر[ویرایش]

در تاریخ 17 خرداد 1360 روزنامه ­های انقلاب اسلامی، میزان، نامۀ مردم و عدالت که حامیان بنی­ صدر بودند به اتهام ایجاد تشویش و ناامنی در جامعه با حکم دادگاه توقیف شدند [۶۱]

عزل از فرماندهی کل قوا[ویرایش]

در تاریخ 20 خرداد 1360 به دلیل کارشکنی­های بنی‌صدر در جریان جنگ ایران و عراق و اختلافاتی که بین وی و نیروهای مذهبی بر سر مدیریت جنگ پیش آمده بود، خمینی وی را از فرماندهی کل قوا عزل نمود . [۶۲]

بنی ­صدر طی پیامی به این موضوع اعتراض کرد و همین امر اختلافات میان او و مجلس را تشدید نمود .

آخرین بیانیه بنی صدر[۶۳][ویرایش]

بیانیه که در ۲۲ خرداد نوشته شده بود توسط مطبوعات منتشر نشد پس احمد غضنفرپور نماینده طرفدار بنی صدر در ۲۴ خرداد ۶۰ بجای نطق پیش از دستور خود آنرا در مجلس خواند که باعث درگیری شد:[۶۴]

«...... بیایید:

الف) آزادی‌های مصرح در قانون اساسی را محترم بشماریم و آزادی بیان و قلم را تأمین کنیم و مطمئن باشید مردم ما عاقل و رشید هستند و با مقاله‌ها و حرف‌های تحریک‌آمیز، تحریک نمی‌شوند؛

ب) قانون اساسی را موبه‌مو به اجرا بگذاریم و هر جا خلاف کردیم در یک محیطِ تفاهم‌آمیز آن را مشخص و معین کنیم و بازگردیم و قانون را اجرا کنیم؛

ج) دستگاه قضایی را همان‌طور که اسلام می‌گوید مستقل و بی‌طرف کنیم و اعتماد و امنیتِ واقعی را پدید آوریم.

.... به شما می‌گویم اگر امروز که هنوز وقت باقی است، نایستید و استبداد را که هنوز قوام نگرفته است دفعِ شر نکنید، استبداد با سلطه خارجی پیوند قطعی پیدا خواهد کرد. همه آنچه را گفتم ــو بدتر از آنــ بر سرِ ما خواهند آورد. امروز از صبح تا شام و شام تا صبح چماقداران رسمی و غیررسمی محل زندگی و کارِ رئیس‌جمهور منتخب شما را در محاصره دارند و این‌ها مستثنی هستند و می‌توانند هر تظاهری را برپا کنند و هر رذالتی را انجام دهند. فردا با شما مردم چه خواهند کرد؟ خداوند را به گواهی می‌گیرم که به وظیفه خود عمل کردم و آنچه را که باید به اطلاعِ شما رساندم. بر شما مردم است که نگرانِ سرنوشتِ انقلاب اسلامی و کشور خود باشید و استقامت کنید.

رئیس‌جمهور ابوالحسن بنی‌صدر ـ 22 خرداد سال 1360 والسلام علیکم و رحمت‌الله»

رای مجلس به عدم‌کفایت بنی­ صدر و عزل[ویرایش]

در جلسه 24 خرداد 1360 مجلس نامه یک‌صد و بیست نماینده قرائت شد که در آن تقاضای رسیدگی به صلاحیت سیاسی بنی‌صدر را داشته و خواستار طرح آن با قیدِ دو فوریت شدند . [۶۵]

طرح در تاریخ 26 خرداد 1360 به رأی گذاشته شد و با رأی اکثریت به تصویب رسید. [۶۶]

رسیدگی به کفایت سیاسی بنی­ صدر از روز شنبه 31 خرداد 1360 آغاز شد و طی دو روز موافقان و مخالفان دیدگاه­های خود را مطرح نمودند. سرانجام مجلس در 31 خردادماه 1360 به بنی‌صدر رأی عدم‌کفایت سیاسی داد.

طولانی‌ترین سخنرانی مربوط به سید علی خامنه‌ای بود که این موارد را برشمرد:[۶۷]

«۱. صلاحیت رئیس‌جمهور در احترام به نهادهای قانونی ثابت می‌شود، اما بنی‌صدر با اهانت به مجلس شورای اسلامی، قوه قضائیه، شورای نگهبان، دولت، سپاه و جهاد؛ قانون اساسی را رعایت نکرد و این حدِّ اعلای بی‌کفایتی است.

۲.نظام و جمهوری توسط بنی‌صدر تحقیر شد: «این جمهوری، جمهوری نیست که من فخر کنم رئیس آن باشم.»

۳. بنی‌صدر در مقابله با کسانی که آن‌ها را دشمنِ خود فرض می‌کرد تا حد تخریبِ اساسِ جمهوری و استقلال کشور اِبایی نداشت.

۴. او به ‌جای اصلِ حقیقت‌گروی، یک سیاست‌گرا بود که مخالفِ ویژگی‌های انقلاب اسلامی است؛ مانند موضعِ دوگانه او در موضوعات بهره بانکی، گروهک‌ها، جنگ و امام.

۵. عدمِ صداقت رئیس‌جمهور در قضیه انکارِ گارد ریاست‌جمهوری و اقامت در کاخ.

۶. خدشه‌دار کردن وجهه امام و نظام؛ مانند اینکه امام با واقعیت تماس ندارد و یا محصور بودنِ اطلاعات امام.

۷. بنی‌صدر بلندگوی تبلیغاتی علیه جمهوری اسلامی بود و باور به دولت رجایی را مصیبتی بالاتر از جنگ دانستن، دولت اسلامی را یک دولت بی‌قانون معرفی کردن، شایعه شکنجه، نبودِ آزادی در ایران و رژیم کنونی را بدتر از رژیم شاه معرفی کردن؛ حیثیت جمهوری اسلامی را در خارج از کشور از بین برد.

۸. حضور افرادی بدسابقه و مشکوک به‌عنوان مشاور در دفتر بنی‌صدر.

۹. افشای اسرار اقتصادی مانند اظهار میزانِ نیاز ایران به صدور نفت و میزانِ موجودی ارز کشور.

۱۰. بی‌اطلاعی از امکانِ وقوع جنگ و یا عدمِ آمادگی برای آن؛ که هر دو مورد موجبِ اثباتِ بی‌کفایتی می‌گردد.

۱۱. عدمِ لیاقت و مدیریت جنگی در از دست دادنِ خرمشهر و آبادان.

۱۲. بی‌توجهی به خطِّ اصلی انقلاب و رهبری، بنی‌صدر نه‌تنها در این جهت حرکت نکرده، بلکه عملاً در مقابلِ رهبری ایستاد و رهنمودهای امامِ اُمت مبنی‌بر خط آرامش و جلوگیری از تشنج‌آفرینی را آشکارا زیرپا نهاد.

۱۳. بنی‌صدر برخلافِ ویژگیِ انقلاب، به‌دنبال قدرتِ مطلق بود و به همین دلیل در برابر او مقاومت می‌شد و او این مقاومت را کارشکنی تلقی می‌کرد.

۱۴. عجیب‌ترین پدیده در رابطه با عدمِ کفایتِ سیاسی رئیس‌جمهور، اخلال و شورشگری بنی‌صدر و دعوت مردم به مقاومت در برابر نظمِ موجود و جذبِ گروه‌های اِخلالگر است؛ تا آنجا که یک خبرنگار خارجی هنگامِ مصاحبه بنی‌صدر، او را رئیسِ مخالفان دولت نامید.

۱۵. سلبِ صلاحیت‌های ریاست‎جمهوری بنی‌صدر به دلیل دارا بودنِ خصلت‌های شخصی، همانند غرور، مقام‌پرستی و خودبزرگ‌بینی.

در ماجرای هویزه که تعدادی از بچه‌های ما شهید شدند من به‌طور قطع [کوتاهی] را نفی نمی‌کنم، اما به هیچ وجه نشان از یک تعللِ عمدی و سُستی عمدی خدای نکرده خیانتی مشاهده نکردم....»

اختفا[ویرایش]

هاشمی در خاطرات خود در ۲۶ خرداد ۱۳۶۰ مینویسد: خبر رسید بنی صدر قصد خروج از کشور دارد..امام به سپاه دستور داد جلوی او را بگیرد.....بنی صدر از زیر نظر دور شده و گفته میشود در اطراف ساوه است[۶۸]

فرار[ویرایش]

در ساعت ۲۲:۴۵ سه‌شنبه ۶ مرداد ۱۳۶۰ بنی‌صدر و مسعود رجوی از فرودگاه مهرآباد توسط هواپیمای بوئینگ ۷۰۷ سوخت رسان به خلبانی بهزاد معزی از ایران گریختند و با عبور از کشورهای ترکیه، قبرس، یونان و شمال ایتالیا، در یک فرودگاه نظامی واقع در حومه پاریس به زمین نشستند.[۶۹]

معزی پیشتر نیز هدایت هواپیمای شاه را به قصد مراکش بر عهده داشت. فردای آن روز کانال دو تلویزیون فرانسه بنی‌صدر را نشان داد در حالی که سبیلش را تراشیده و در کنار مسعود رجوی، سلامتیان و معزی ایستاده بود.

اکبر هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود اشاره کرده که در ابتدا نسبت به فرار بنی‌صدر، تعمداً ممانعتی از سوی دستگاه‌های امنیتی، صورت نپذیرفته بود.[۷۰]

در رسانه‌های ایران عکسی از بنی‌صدر با پوشش زنانه و ابرو برداشته منتشر شد.[۷۱][۷۲]

نشریه ایران نیوز در کالیفرنیا گزارشی از نحوه فرار بنی‌صدر نوشت و به تراشیدن سبیل و زیر ابرو برداشتن و موهای رنگ‌شده بنی‌صدر اشاره کرد.[۷۳]

پس از بنی صدر[ویرایش]

واقعه هفتم تیر[ویرایش]

پس از واقعه روز هفتم تیر ۱۳۶۰ حکومت مجاهدین خلق را که پس از حوادث خشونت‌آمیز سی‌ام خرداد ماه، اعلان مبارزه مسلحانه علیه حکومت نموده بود، عامل انفجار اعلام کرد و سرکوبی شدیدی شامل اعدام هزاران تن از هواداران مجاهدین از سوی حکومت روی داد.[۷۴]

ریاست جمهوری رجایی[ویرایش]

در روز دوم مرداد ۱۳۶۰، دومین انتخابات ریاست جمهوری برگزار گردید و محمدعلی رجایی با به دست آوردن بیش از ۱۳ میلیون رأی دومین رئیس‌جمهور ایران شد. میزان مشارکت در این دوره ۶۴٫۲ درصد بود.[۷۵] او دبیرکل جدید حزب جمهوری اسلامی، محمدجواد باهنر را به مقام نخست‌وزیری خویش برگزید.

رجوی، بنی‌صدر و معزی پس از فرود آمدن در پاریس

انفجار در دفتر نخست‌وزیری و بسته شدن فضای سیاسی کشور[ویرایش]

در ۸ شهریور ۱۳۶۰ ،انفجار در دفتر نخست‌وزیری جمهوری اسلامی ایران رجایی و باهنر کشته شدند و حوادث خشونت‌آمیز دیگر در آن سال ادامه یافت. برآورد اشتباه مجاهدین خلق از میزان آسیب‌پذیری حکومت و اقدامات مسلحانه آنان نهایتاً بر قدرت حامیان خمینی افزود، به‌طوری‌که تمامی مراکز تصمیم‌گیری در اختیار آنان قرار گرفته و فضای سیاسی کشور بسته شد. بدین ترتیب، همه گروه‌های سیاسی، جز آن‌هایی که در ردیف نیروهای «مکتبی» قرار داشتند، از میدان خارج شدند.[۷۶][۷۷]

پیشنهاد ترور بنی صدر در خارج از کشور[ویرایش]

انیس نقاش عامل ترور ناموفق شاپور بختیار در مصاحبه با روزنامه ایران از قصد برخی افراد سپاه برای ترور بنی‌صدر گفت:[۷۸]

«بعد از دستگیری من و فرار بنی‌صدر برخی از بچه‌های سپاه به دیدار امام رفتند و درخواست ترور بنی‌صدر را طرح کردند. اما امام نپذیرفت.»

فعالیتهای خارج از کشور[ویرایش]

همکاری با مجاهدین خلق[ویرایش]

رجوی و بنی‌صدر به همراه برخی گروه‌های دیگر، شورای ملی مقاومت ایران را برای مبارزه با حکومت جمهوری اسلامی تشکیل دادند. در پی اقدامات مجاهدین خلق در حمایت از عراق در جریان جنگ این کشور با ایران، در سال ۱۳۶۳، بنی‌صدر از شورای ملی مقاومت خارج شد.[۱۶][۷۷]

انتشار هفته‌نامه «انقلاب اسلامی در هجرت»[ویرایش]

بنی‌صدر تا پیش از مرگ در ورسای، حومه پاریس، تحت مراقبت امنیتی اقامت داشت و به انتشار منظم هفته‌نامه «انقلاب اسلامی در هجرت» می‌پرداخت.[۱۷][۷۹]

شهادت در دادگاه میکونوس[ویرایش]

بنی‌صدر در کنفرانسی در ونیز در سال ۲۰۰۹

پس از ترور رهبران حزب دموکرات کردستان در رستوران میکونوس برلین که به ترور میکونوس معروف شد. بنی‌صدر در دادگاه متهمان این ترور حاضر شد و شهادت داد این ترور به فرمان سیدعلی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران و با امضای اکبر هاشمی رفسنجانی صورت گرفته‌است. دادگاه رسیدگی به پروندهٔ میکونوس ۵ سال طول کشید و در پایان، دادگاه کاظم دارابی و سه لبنانی به نام عباس رایل، یوسف امین و محمد عطریس را به عنوان عاملان این جنایت محکوم کرد. دادگاه برلین همچنین شماری از رهبران بلندپایه جمهوری اسلامی را به عنوان آمران این فاجعه مجرم شناخت.[۸۰][۸۱]

درگذشت[ویرایش]

وی در ۱۷ مهر ۱۴۰۰ در ۸۸ سالگی در بیمارستان سالپتریه پاریس درگذشت.[۸۲][۸۳][۸۴][۸۵][۸۶][۸۷]

دیدگاه‌ها[ویرایش]

دیدگاه‌های دیگران دربارهٔ بنی‌صدر[ویرایش]

  • سید روح‌الله خمینی بنی‌صدر را فاقد شم سیاسی دانسته و معتقد بود وی یازده میلیون رأی را تباه کرد.[۹۳]
  • سید یحیی رحیم‌صفوی در برنامه تلویزیونی سال ۱۳۸۷، در پاسخ به سؤال مجری برنامه مبنی بر اینکه «می‌گویند بنی‌صدر در جنگ و دفاع خیلی به ما خیانت کرد ولی هیچ‌کس نگفته خیانت او چه بود» گفت: «من هم نمی‌توانم کلمه خیانت را به کار ببرم. بلکه نفهمی او را نسبت به موضع خودش که رئیس‌جمهور بود و فرمانده کل قوا بود اما انقلاب اسلامی را درک نکرده بود و عظمت امام را و اینکه بالاخره باید تابع امام باشد. البته نسبت به مسئله جنگ هم چیزی نمی‌فهمید.».[۹۴]
  • علی شمخانی در برنامه‌ تلویزیونی پس از سوال مجری مبنی بر اینکه «جریان نامه‌ای که بعد از فتح خرمشهر برخی فرماندهان نظامی به بنی‌صدر نوشتند و دستور عقب‌نشینی ایشان را تقبیح کردند، چه بود» گفت: «بنی‌صدر اصلاً آن موقع نبود. بنی‌صدر تا زمانی که در خاک ایران بود و فرمانده کل قوا بود، هیچ عملیات موفقی انجام نداد. بنی‌صدر در عملیات سال ۵۹ که می‌خواست خرمشهر را آزاد کند و شکست خورد و فاجعه هویزه رخ داد، قصد خیانت نداشت! بنی‌صدر دنبال پیروزی بود و اگر پیروز می‌شد، تانک‌هایی که به سمت بصره می‌رفتند تانکهایی در تهران به سمت کرسی‌های قدرت می‌رفتند و می‌گفت من عامل پیروزی‌ام؛ لذا بنی‌صدر خیانت نکرد»[۹۴][۹۵]
  • سید محمد غرضی خائن بودن بنی‌صدر را رد کرد و فقط او را قدرت‌طلب دانست.[۹۶]
  • سید علی خامنه‌ای رهبر ایران در دیدار با مسئولان جمهوری اسلامی پس از انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم، بدون نام بردن از بنی‌صدر رفتار وی را در دوقطبی سازی جامعه در سال ۵۹ خطرناک توصیف کرد و مسئولان را از تکرار آن روش برحذر داشت.[۹۷]
  • احمد توکلی : بنی صدر علاوه بر کیش شخصیت (اشکالاتی در) عقاید و افکارش هم بود. او از مخالفت با مارکسیست‌ها در افکار عمومی برای محبوبیت خود خیلی استفاده کرد. ما به او احترام می‌گذاشتیم ولی کم کم که آشنایی بیشتری حاصل شد و افکارش را بیشتر شناختیم، دیدیم سلطه طلب است و می‌خواهد همه کاره ایران شود، به حق قانونی خودش قانع نبود.[۹۸]
  • سید جواد طباطبایی: با توجه به نتایج «اقتصاد توحیدی»، که اگر در کشور یک مورد اجماع وجود داشته باشد همانا فاجعه‌بار بودن آن است، او را می‌توان در صدر سیاهۀ جنایتکاران اقتصادی قرار داد، در مواردی، با کارنامه‌ای بدتر از مغولان![۹۹]

نوشته‌ها[ویرایش]

  • خیانت به امید
  • سیر اندیشه در سه قاره[۱۰۰]
  • زن و زناشویی[۱۰۱]
  • اصول راهنمای اسلامی[۱۰۲]
  • سیاست آمریکا در ایران
  • آمریکا و انقلاب
  • اکتبر سورپرایز
  • ایران گیت
  • جامعه‌شناسی خانواده در ایران
  • اقتصاد توحیدی[۱۰۳]
  • شهادت در قرآن
  • عدالت اجتماعی[۱۰۴]
  • رابطه مادیت و معنویت[۱۰۵]
  • مجموعه مقالات دربارهٔ منزلت و حقوق زن[۱۰۶]
  • انسان حق، قضاوت و حقوق انسان در قرآن[۱۰۷]
  • موازنه ها[۱۰۸]
  • برنامه‌ای برای عمل سیاسی مداوم[۱۰۹]
  • نامه ها[۱۱۰]
  • کیش شخصیت[۱۱۱]
  • مقدمه و متن پیش‌نویس قانون اساسی[۱۱۲]
  • میثاق شورای جبهه مقاومت ملی[۱۱۳]
  • نقد تضاد و تناقض در منطق صوری[۱۱۴]
  • سیستم‌های اطلاعاتی[۱۱۵]
  • روش تحقیق[۱۱۶]
  • روش شناخت بر پایه توحید[۱۱۷]
  • ترجمه کتاب مکانیسم‌های رشد از عقب ماندگی[۱۷]
  • ایران و نقش مدرس
  • عقل آزاد[۱۱۸]
  • جریان تحول سپاه پاسداران به حزب سیاسی مسلح[۱۱۷]
  • مافیای مأمور سرکوب‌های خیابانی[۱۱۹]
  • مافیای اطاعاتی[۱۲۰]
  • مافیای قوه قضاییه[۱۲۱]
  • تضاد و توحید[۱۲۲]
  • تعمیم امامت[۱۲۳]
  • صد مقاله[۱۲۴]
  • مشکلات سیاسی ایران[۱۲۵]
  • بیان آزادی، حق حیات و مجازات اعدام[۱۲۶]
  • توطئه آیت‌الله‌ها
  • توانایی و ناتوانی[۱۲۷][۱۲۷]
  • زن در شاهنامه[۱۲۸]
  • بنی صدر سخن می‌گوید
  • تحقیقی مفصل دربارهٔ مردم سالاری
  • توتالیتاریسم و روش مبارزه با آن
  • اصول راهنما و بنیادهای مردم سالاری
  • رهبری و احزاب
  • عدالت
  • رشد و فلسفه عقل
  • نفت و سلطه[۱۲۹][۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲]

جستارهای وابسته[ویرایش]

یادداشت‌ها[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Nikola B. Schahgaldian, Gina Barkhordarian (March 1987), The Iranian Military Under the Islamic Republic (PDF), RAND, p. 129, ISBN 0-8330-0777-7, retrieved 9 July 2018
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «کمیته پاکسازی». دنیای اقتصاد. تهران: دنیای اقتصاد تابان. سال چهاردهم (۳۷۰۰): ۳۰. ۲۱ بهمن ۱۳۹۴.
  3. راهنمای استفاده از صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهائی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. ۴. مجلس شورای اسلامی. ۱۳۶۸. ص. ۳۴۲.
  4. Houchang E. Chehabi (1990). Iranian Politics and Religious Modernism: The Liberation Movement of Iran Under the Shah and Khomeini. I.B.Tauris. p. 200. ISBN 1-85043-198-1.
  5. «علت عزل «بنی‌صدر» از فرماندهی کل قوا توسط امام خمینی». خبرگزاری مشرق. ۲۰ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۹.
  6. کریم حقی. «شورای ملی مقاومت». گزارش نجات یافتگان (دسامبر دوهزار و چهار). دریافت‌شده در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۷.
  7. «کنکاشی در مورد " شورای ملی مقاومت "». ۱۳۹۳-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۷.
  8. «شهروند 1387 تیر شماره 52». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  9. «ابوالحسن بنی‌صدر درگذشت». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  10. دوران مبارزه. علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی. جلد اول. زیر نظر محسن هاشمی رفسنجانی. دفتر نشر معارف انقلاب. صفحهٔ ۱۴۶
  11. http://revolution.pchi.ir/show.php?page=contents&id=6476
  12. https://www.hamshahrionline.ir/news/631102/زندگینامه-سیدابوالحسن-بنی-صدر-۱۳۱۲-۱۴۰۰
  13. تاریخ شفاهی هاروارد- گفتگو با ابولحسن بنی صدر- ضیاء صدقی- ص 12-
  14. بنی‌صدر از آغاز تا امروز - نشریه یاد ایام 1389 خرداد شماره 57 - آرش یوسفیان
  15. تاریخ شفاهی هاروارد- گفتگو با ابولحسن بنی صدر- ضیاء صدقی- ص 13-
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ ۱۶٫۳ ۱۶٫۴ "ابوالحسن بنی‌صدر" (به انگلیسی). دانشنامه بریتانیکا. 2008. Retrieved 17 April 2008.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ «نمایش عضو مجلس تدوین: ابوالحسن بنی صدر». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۱.
  18. http://www.majleskhobregan.ir/fa/MohagheghView.html?ItemID=704. دریافت‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  19. کنگره جبهه ملی ایران - به کوشش امیر طیرانی -- نشر گام نو --۱۳۸۸
  20. رویدادها و داوری‌ها - خاطرات مسعود حجازی -۲ جلد - انتشارت صمدیه و انتشارات نیلوفر
  21. اصول راهنما و ضابطه‌های حکومت اسلامی. ابوالحسن بنی صدر. پاریس. ۱۳۵۳
  22. دوران مبارزه. علی اکبر هاشمی رفسنجانی. جلد اول. زیر نظر محسن هاشمی رفسنجانی. دفتر نشر معارف انقلاب. صفحات ۲۸۳ و ۲۸۴
  23. صد مقاله. ابوالحسن بنی صدر. پیام آزادی. زمستان ۵۸صفحهٔ ۲۴۸
  24. http://www.britannica.com/biography/Abolhasan-Bani-Sadr / (انگلیسی)/ Bani-Sadr joined Ayatollah Ruhollah Khomeini’s entourage during the latter’s exile in France. After civil unrest forced the shah to flee Iran
  25. ماروین زونیس مدعی است که بنی صدر کرایه چارتر این پرواز را با چک بی محل خود پرداخته بود (منبع: شکست شاهانه. ماروین زونیس. عباس مخبر. انتشارات طرح نو. تهران. ۱۳۷۰)
  26. «زندگی بنی صدر در ۶۰ ثانیه». پایگاه تحلیلی خبری سلام خبر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۱.
  27. راهنمای استفاده از صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهائی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. ۴. مجلس شورای اسلامی. ۱۳۶۸. ص. ۳۴۲.
  28. حسین کاوشی. «بنی صدر و مجلس خبرگان قانون اساسی». مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  29. «روزنامه انقلاب اسلامی» (PDF). ۱ شهریور ۱۳۵۸.
  30. مشرق نیوز (۱۱ مرداد ۹۴). «چه کسانی مخالف اصل ولایت فقیه بودند». مشرق نیوز دات کام. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  31. حسین کاوشی. «بنی صدر و مجلس خبرگان قانون اساسی». مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  32. حسین کاوشی. «بنی صدر و مجلس خبرگان قانون اساسی». مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  33. «حکم انتصاب آقای بنی صدر به سمت وزیر اقتصاد و سرپرست وزارت امور خارجه». سایت جامع امام خمینی.
  34. بحران. همیلتون جردن. کتاب‌سرا. تیرماه ۱۳۶۲
  35. آمریکا دربند. پیر سالینجر. کتاب‌سرا. دیماه ۱۳۶۲
  36. نقل از روزنامه دنیای اقتصاد - ۲۹ تیر ۱۴۰۱ - عنوان مقاله : هدایتگر اقتصاد به بیراهه.
  37. «داستان انتخاب بنی صدر به ریاست جمهوری از زبان شهید محلاتی». وبگاه رسمی مرکز اسناد انقلاب اسلامی. ۲۹ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ فوریه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۵ اسفند ۱۳۸۶.
  38. "First Term of Presidential Elections; 25 January 1980" [اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری؛ 5 بهمن 1358] (به فارسی). Islamic Revolution Document Center. 30110. Archived from the original on 3 March 2014. Retrieved 28 October 2016.
  39. بررسی آماری ۹ دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران بایگانی‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine ،فرارو
  40. نامزدهای ریاست جمهوری در ۳۰ سال گذشته ،بی‌بی‌سی فارسی
  41. «حکم تنفیذ ریاست جمهوری آقای بنی صدر». سایت جامع امام خمینی.
  42. «سخنرانی روح‌الله خمینی در بیمارستان قلب تهران در مراسم تنفیذ اولین رئیس‌جمهور اسلامی ایران (۱۳۵۸/۱۱/۱۵)».
  43. BBC فارسی - ایران - نامزدهای ریاست جمهوری در ۳۰ سال گذشته
  44. «مرکز اسناد انقلاب اسلامی - اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری؛ ۵ بهمن۱۳۵۸». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۱.
  45. خاطرات هاشمی -سال ۱۳۶۰ -مقدمه.
  46. همان، ص51
  47. (انقلاب اسلامی ،ش 312، 2/5/1359).
  48. چگونگی رسیدن شهید رجایی به مسند ریاست‌جمهوری ایران اکونومیست
  49. [اسلام سیاسی در ایران، سید محمدعلی حسینی زاده].
  50. ( انقلاب اسلامی ، ش318، 9/5/59،ص 1 و 12).
  51. سید ابوالحسن بنی‌صدر: انتخاب محمدعلی رجایی تحمیل آقای خمینی بود- مصاحبه با عبدی مدیا-سال ۱۳۹۷.
  52. روزنامه انقلاب اسلامی شنبه 9 تیرماه 1358، شماره 4.
  53. روزنامه انقلاب اسلامی-نهم مرداد ۵۹.
  54. انقلاب اسلامی ش 319 ، 13/5/1359.
  55. روزنامه‌ی انقلاب اسلامی، ۱۶ شهریور ۵۹.
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ ۵۶٫۲ ۵۶٫۳ حسین کاوشی. «مروری بر سخنرانی های بنی صدر در دوران ریاست جمهوری سخنرانی های تنش زا». پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران (به فا).
  57. بی بی سی فارسی (۲۶ خرداد ۱۳۹۰ - ۱۶ ژوئن ۲۰۱۱ به روز شده در ۳۱ خرداد ۱۳۹۰ - ۲۱ ژوئن ۲۰۱۱). «سخنرانی روز ۱۴ اسفند بنی صدر در دانشگاه تهران». https://www.bbc.com/persian/. کاراکتر line feed character در |تاریخ= در موقعیت 29 (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  58. قاسمی،فریدون (1394)،«جمهوری اسلامی ایران:از بازرگان تاروحانی»،لندن، انتشارات اچ اند اس ص۱۱۰.
  59. صحیفه امام ج۱۴ص۲۰۱.
  60. روزنامۀ کیهان، 12 خرداد 1360.
  61. قاسمی،فریدون (1394)،«جمهوری اسلامی ایران:از بازرگان تاروحانی»،لندن، انتشارات اچ اند اس ص۱۰۵و۱۰۶.
  62. روزنامۀ کیهان، 21 خرداد 1360.
  63. احمد غضنفرپور (۱۰ ژانویه ۲۰۲۲). «طرح عدم کفایت رئیس جمهور». https://drghazanfarpour.ir. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  64. خاطرات هاشمی ۲۴ خرداد ۱۳۶۰.
  65. روزنامۀ اطلاعات، 25 خرداد 1360.
  66. نظری کهره، فاطمه (1391)، «بنی­صدر از ظهور تا سقوط» ص۳۰۱. کاراکتر soft hyphen character در |عنوان= در موقعیت 30 (کمک)
  67. مشروح مذاکراتمذاكرات مجلس شوراى اسلامى، جلسه 168، 31 خردادماه 1360. ص. 81.
  68. خاطرات هاشمی ۲۶ خرداد ۱۳۶۰.
  69. «فرار بنی صدر و رجوی». موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  70. هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۷۸). کارنامه و خاطرات سال ۱۳۶۰: عبور از بحران/به اهتمام یاسر هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب. شابک ۹۶۴-۹۱۵۴۳-۳-۷.
  71. خبرآنلاین - شعار مردم پس از فرار بنی‌صدر: اون که می‌گه مقاومت، لچک‌به‌سر دررفته / عکس
  72. MACKEY, ROBERT (December 9, 2009, 3:01 pm). "Iran's State Media Mocks Arrested Student Leader Pictured in Women's Clothing" (به انگلیسی). The New York Times. Retrieved December 10, 2009. {{cite news}}: Check date values in: |تاریخ= (help)[پیوند مرده]
  73. هفته نامه فارسی‌زبان ایران نیوز، چاپ آمریکا، شماره ۱۱۱، یکشنبه۱۸ مرداد ۱۳۶۰
  74. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام iranchamber وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  75. «نگاهی به انتخابات ریاست جمهوری در ایران». موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  76. مطبوعات سیاسی از ۵۷ تا ۸۰ بایگانی‌شده در ۲۷ مه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine در وبگاه روزنامه ایران، شماره ۲۱۳۶ - سال هشتم - دوشنبه ۶ خرداد ۱۳۸۱
  77. ۷۷٫۰ ۷۷٫۱ نیکی کدی و یان ریچارد. Modern Iran: Roots and Results of Revolution. صص. ۲۵۳.
  78. افشای ماجرای نخستین ترور بختیار خبرآنلاین
  79. ابوالحسن بنی صدر، وبگاه بی‌بی‌سی فارسی، ۱۱ بهمن ۱۳۸۷
  80. رادیو زمانه - "عاملان ترور میکونوس آزاد شدند"
  81. Patterns of Global Terrorism 1996 - Germany
  82. «بنی صدر درگذشت». ایسنا. ۲۰۲۱-۱۰-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  83. «ابوالحسن بنی‌صدر درگذشت». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  84. «ابوالحسن بنی‌صدر در پاریس درگذشت». euronews. ۲۰۲۱-۱۰-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  85. «ابوالحسن بنی‌صدر، اولین رئیس‌جمهوری اسلامی، در پاریس درگذشت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  86. «بنی صدر، اولین رئیس‌جمهور ایران درگذشت». banisadr.org. ۱۷ مهر ۱۴۰۰.
  87. «مرگ ابوالحسن بنی صدر». خبرگزاری صدا و سیما. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۱.
  88. «خمینی نه فرهمند بود و نه دانش و درایت لازم برای اداره جامعه داشت». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۱.
  89. «باور نمی‌کردیم خمینی دروغ بگوید». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۱.
  90. چه کسانی در انفجار حزب جمهوری نقش داشتند؟ در یوتیوب
  91. بنی صدر: دفاع از حقوق انسان ایجاب می‌کند هر ایرانی و غیر ایرانی از حقوق آقایان موسوی و کروبی با تمام توان دفاع کند | انقلاب اسلامی در هجرت
  92. «بنی‌صدر: سقوط جمهوری اسلامی محتمل نیست، قطعی است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۹.
  93. «سخنرانی روح‌الله خمینی در جمع قشرها مختلف مردم به تاریخ ۱/تیرماه ۱۳۶۰».
  94. ۹۴٫۰ ۹۴٫۱ «اظهارات تعجب‌برانگیز دو فرمانده (خبر ویژه)». روزنامه کیهان. ۴ خرداد ۱۳۸۷ شماره ۱۸۹۰۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در 18 اوت 2012. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  95. فرماندهان جنگ: بنی‌صدر خائن نبود (رادیو زمانه، ۴خرداد۱۳۸۷)
  96. ناگفته‌های خواندنی محمد غرضی؛ همه اطلاعات را به آیت‌الله منتظری می‌دادم/ حرف آقای هاشمی در مورد آقای مصباح درست است
  97. «سخنرانی مورخ ۱۳۹۶/۳/۲۲ در دیدار مسئولان نظام».
  98. مصاحبه احمد توکلی با نشریه آگاهی نو - شماره نوروزی - فروردین ۱۴۰۱.
  99. نکته‌ای در رثای بنی‌صدر - سید جواد طباطبایی-مهرماه ۱۴۰۰ - سایت تاریخ ایرانی.
  100. «سیر سیاسی در سه قاره». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  101. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  102. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  103. «فصل هفتم». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  104. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  105. «رابطه». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  106. «Abolhassan Banisadr - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  107. «Abolhassan Banisadr - Hoghuhe bashar - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  108. «فهرست موضوعات». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  109. «ابوالحسن بنی صدر». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  110. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۳ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  111. «ابوالحسن بنی صدر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  112. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  113. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  114. «عدم تناقض در منطق صوری». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  115. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  116. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  117. ۱۱۷٫۰ ۱۱۷٫۱ «جریان تحول سپاه پاسداران به حزب سیاسی مسلح -۱». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  118. «Abolhassan Banisadr - Agle Azad - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  119. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  120. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  121. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  122. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  123. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  124. «صد مقاله جلد دوم». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  125. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  126. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  127. ۱۲۷٫۰ ۱۲۷٫۱ «توانایی و ناتوانی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  128. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  129. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  130. «Abolhassan Banisadr - به سایت آقای بنی صدر خوش آمدید». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ ژوئیه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  131. «پرسشها از حسن رضائی و». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.
  132. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۱.

پیوند به بیرون[ویرایش]

مناصب سیاسی
پیشین:
ابراهیم یزدی
وزیر امور خارجه
سرپرست

۱۳۵۸
پسین:
صادق قطب‌زاده
پیشین:
علی اردلان
وزیر امور اقتصادی و دارایی
۱۳۵۸
پسین:
رضا سلیمی
سرپرست
پیشین:
سید محمد بهشتی
رئیس شورای انقلاب اسلامی ایران
۱۳۵۹–۱۳۵۸
انحلال شورا
رئیس دولت ایران
به عنوان رئیس شورای انقلاب اسلامی ایران

۱۳۵۹–۱۳۵۸
پسین:
محمدعلی رجایی
به عنوان نخست‌وزیر
عنوان جدید رئیس‌جمهور ایران
۱۳۶۰–۱۳۵۸
پسین:
محمدعلی رجایی
مناصب نظامی
پیشین:
سید روح‌الله خمینی
فرمانده کل نیروهای مسلح
۱۳۶۰–۱۳۵۸
پسین:
سید روح‌الله خمینی