حرم امام رضا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از بارگاه امام رضا)
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۶°۱۷′۱۶.۵۹″ شمالی ۵۹°۳۶′۵۶.۴۴″ شرقی / ۳۶.۲۸۷۹۴۱۷°شمالی ۵۹.۶۱۵۶۷۷۸°شرقی / 36.2879417; 59.6156778

حرم امام رضا
Imam reza shrine in Mashhad (Longitudinal Cropped).jpg
گنبد، ایوان و گلدستهٔ حرم امام رضا از صحن عتیق
نام حرم امام رضا
کشور  ایران
استان استان خراسان رضوی
شهرستان شهرستان مشهد
اطلاعات اثر
نام محلی حرم مطهر رضوی
نوع بنا آرامگاه، مزار و زیارتگاه شیعه، مسجد نزد مسلمانان.
کاربری مسجد و زیارتگاه
دیرینگی صفوی
دورهٔ ساخت اثر احتمالاً شاه عباس صفوی و در دورهٔ صفویه
مالک فعلی اثر آستان قدس رضوی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۱۴۰
تاریخ ثبت ملی ۱۵ دی ۱۳۱۰
اطلاعات بازدید
امکان بازدید آری
وبگاه آستان قدس رضوی

حرمِ امام رضا در مرکز شهر مشهد، استان خراسان رضوی، ایران؛ مدفن علی بن موسی الرضا است که نزد مسلمانان شیعه به‌عنوان «حرم» گرامی داشته می‌شود و مقدس است. از بناهای پیوستهٔ برجستهٔ آن مسجد بالاسر (مدفن امام رضا) (۴۲۵ق/۱۰۳۳ م) و مسجد جامع گوهرشاد (ساختهٔ ۸۲۱ ق/ ۱۴۱۸م) است. حرم امام رضا مجموعه‌ای است با کانونِ آرامگاهِ هشتمین امام شیعیان، علی بن موسی الرضا که دیگر مسجدها، آرامگاه‌ها، رواق‌ها، صحن‌ها، کتابخانه و موزه‌ها را دربرمی‌گیرد. حرم رضوی یکی از بزرگترین اماکن مذهبی جهان بوده به طوری که مساحت آن یک میلیون مترمربع[۱] و ظرفیت آن ۷۰۰ هزار نفر[۲] می‌باشد. کهن‌ترین بخش‌های آن، دیرینگی دهه ۶۱۰ قمری/ دهه ۱۲۳۰م دارد. از دورهٔ تیموریان که بسیاری از بناهای کهن خراسان در طوس، هرات و نیشابور نوسازی گشت، به این مکان نیز روی آورده شد. بسیاری از سازه‌های این حرم شیعه، از صفویان به ویژه شاه طهماسب صفوی به جا مانده‌است.

علی بن موسی الرضا در ۱۱ ذیقعده سال ۱۴۸ قمری در مدینه متولد شد و در سن ۵۵ سالگی به دست مأمون عباسی کشته شد. وسعت حرم در گذشته ۱۲ هزار متر مربع بوده که هم اکنون به یک میلیون مترمربع رسیده است.[۳]

محتویات

شرح درگذشت[ویرایش]

کاشی‌کاری معرق در قسمت بالای سر ضریح
Diʻbil al-Khuzāʻī-Arabic Praise poetry on Ali al-Ridha-Tiling-Balasar Mosque (Latitudinal Cropped).jpg
قَبرانِِ فِی طوسٍ خیرُ النّاسِ کلّهمو قبرٌ شَرُّهم هذا مِنَ العِبَر
ما ینفَعُ الرِّجسُ من قُربِ الزَّکیِّ و لاعلَی الزَّکیِّ بقُربِ الرِّجسِ مِن ضرر

ترجمه:

در طوس دو قبر قرار دارد، یکی بهترین مردم و قبر بدترین آنان؛ این است از عبرت‌های روزگار نه ناپاک از نزدیکی به فرد پاک سودی می‌برد و نه شخص پاک از نزدیکی به شخص ناپاک ضرری.[۴]

در مورد تاریخ درگذشت علی بن موسی الرضا اختلاف نظر وجود دارد. او در روز جمعه یا دوشنبه آخر صفر یا ۱۷ یا ۲۱ ماه رمضان یا ۱۸ جمادی‌الاولی یا ۲۳ ذیقعده یا آخر همین ماه در سال ۲۰۳ یا ۲۰۶ یا ۲۰۲ قمری درگذشته‌است. شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا تاریخ صحیح را ۲۱ ماه رمضان، روز جمعه سال ۲۰۳ هجری می‌داند.[۵][۶] وفات او در طوس و در یکی از روستاهای نوغان به نام سناباد یا سناآباد اتفاق افتاد. او به دست مأمون کشته و پیکرش بالای سر هارون الرشید دفن شد. پایین پای علی بن موسی، بالای سر هارون است. بعد از این اتفاق آن محل به نام «مشهد الرضا» (محل شهادت رضا) نامیده شد. به‌مرور شیعیان شروع به زیارت و بازدید از مدفن او کردند.[۷] دعبل خزاعی مجاورت قبرهای علی بن موسی الرضا و هارون الرشید را در یکی از شعرهای خود توصیف کرده‌است.[۸]

پیشینه بنا[ویرایش]

تقی بینش در نخستین کنگرهٔ ایران‌شناسی یادآور شده‌است که طبری و یاقوت نوشته‌اند در سناباد یک عمارت ییلاقی وجود داشته‌است و افرادی از رجال دولتی آن زمان مانند جنید بن عبدالرحمن و حُمَید بن ابی‌غانم طایی در آن اقامت داشته‌اند.[۹] در برخی از منابع تاریخی این عمارت را دار حُمَید بن قَحْطَبَه گفته‌اند و آن را ملک شخصی وی دانسته‌اند،[۱۰] یا شاید هم بنای اصلی را جنید بن عبدالرحمن — که از سال ۱۱۱ تا ۱۱۶ هجری قمری فرمانروای خراسان بود و اغلب در نیشابور یا طوس اقامت داشت — ساخته‌باشد و دیگران آن را توسعه دادند.[۱۱] ساختمان حرم در باغ حمید که یک ارگ حکومتی بوده قرار داشته و مالکیت آن در اختیار حمید بن قحطبه قرار نداشته‌است اما چون آخرین فردی بوده که در این باغ ساکن بوده، این باغ به این نام مشهور گردیده‌است. محمد بن جریر طبری می‌نویسد:

این باغ و بنای باشکوه آن از ابتدا متعلق به حمید بن ابی‌غانم طائی یوده و هارون را در این بنا به خاک سپرده‌اند.

بنابراین به نظر می‌رسد به واسطهٔ تشابه اسمی به نام حمید بن قحطبه مشهور گردیده‌است.[۱۲]

سامانیان[ویرایش]

به روایت بیهقی، امیر فائق‌الخاصه مشهد، مشهدالرضا، را آبادان کرد.[۱۳] به گفته ابن بابویه محمد بن‌ عبدالرزاق طوسی و امیر حمویه از امرای سامانی تزئیناتی در حرم به وجود آوردند.[۱۴]

دیلمیان[ویرایش]

در زمان عضدالدوله دیلمی بقعه به سبک آن زمان تعمیر و به پاره‌ای از تزئینات آراسته شد و اطراف کاخ حُمید بن قحطبه خانه‌های مسکونی افزوده شد و توسعه یافت و دژ مستحکمی آن را را محافظت می‌کرد.[۱۵]

غزنویان[ویرایش]

محمود غزنوی قبه را که به دست پدرش سبکتکین غزنوی تخریب شده بود از نو ساخت و بنایی زیبا بر روی آن برپاکرد. تاریخ بیهقی بیان می‌کند:

سوری در آن (بقعه) زیادتهای بسیاری فرمود و مناره‌ای کرد و دیهی خرید فاخر و بر آن وقف کرد.[۱۶]

ابوالحسن عراقی معروف به دبیر که از رجال و دبیران دربار غزنوی بود در سال ۴۲۵ قمری ضمن مرمت بقعه، اولین بنا را به آن افزود که این بنا به مسجد بالاسر معروف است.[۱۷]

سلجوقیان[ویرایش]

عکسی قدیمی از مسجد گوهرشاد و حرم امام رضا در دوردست

سلجوقیان در قرن‌های ششم و هفتم تعمیرات و خدمات زیادی در روضه منوره انجام دادند. امیر عمادالدوله که مقرب پادشاهان سلجوقی بود در سال ۵۱۵ هجری قمری حرم را مرمت نمود. امیر عمادالدوله در سال ۵۱۵ قمری حرم را مرمت نمود و ترکان زمرد ملک، دختر خواهرزادهٔ سلطان سنجر، در اوایل سده ششم قمری ازارهٔ حرم را بهترین کاشی که کاشی سنجری معروف است، مزین کرد که تاکنون این کاشی‌ها در حرم موجودند.[۱۸]

خوارزمشاهیان[ویرایش]

در اوایل قرن هفتم قمری در دوران محمد خوارزمشاه بار دیگر ازاره‌های حرم با کاشی‌های ممتاز معروف به کاشی سنجر تزئین شد، که این کاشی‌ها با تاریخ ۶۱۲ قمری در حرم موجودند.[۱۹] علاوه بر این در ضلع شمالی رواق دارالحفاظ کتیبه‌ای با کاشی ممتاز مربوط به همین دوره وجود دارد و نیز دو محراب از کاشی یکپارچه که در گذشته درون حرم نصب شده بودند و اکنون در موزه جای دارند هم از کارهای هنری همین دوران است.[۲۰]

حمله مغول[ویرایش]

به گزارش ابن ابی الحدید در شرح نهج‌البلاغه، در سال ۶۱۸ قمری مغول‌ها به طوس حمله کردند و این شهر را غارت کرده و مردم را به قتل رساندند. سپس وارد مشهد شدند و آنجا را هم خراب کردند. مؤلف تاریخ آستان قدس رضوی از قول ابن ابی الحدید می‌نویسد با وجودی که مغول‌ها مردم مشهد را به قتل رسانیدند، بارگاه رضوی را حداقل تخریب نکردند و احتمالاً به غارت اموال و اثاثیه آن اکتفا کردند. هرچند بعضی منابع از خرابی بارگاه رضوی به دست مغول‌ها سخن گفته‌اند.[۲۱] [۲۲] همچنین عطاملک جوینی مؤلف جهانگشا از خرابی حرم به دست مغول‌ها چیزی نگفته‌است. منظومه فضل بن روزبهان خنجی در مهمان‌نامهٔ بخارا که حمله مغول‌ها را به طوس و مشهد نگاشته، بیان می‌کند که این حرم را خراب نکرده‌اند، زیرا کتیبه‌های سال ۶۱۲ قمری که قبل از این حمله بوده هنوز برجاست. در دورهٔ حکومت ایلخانیان فرسودگی‌ها و احیاناً خرابی‌ها و خسارات وارد شده به حرم بازسازی شد. [۲۳]

تیموریان[ویرایش]

از آثار مهم این دوره بنای مسجد گوهرشاد و دو رواق دارالحفاظ و دارالسیاده و همچنین مدرسه پریزاد، مدرسه دودر و مدرسهٔ سابق بالاسر — که به ضلع غربی دارالسیاده وصل بود اما اکنون جز رواق دارالولایه قرار دارد — است. این بناها مربوط به دوران حکومت شاهرخ تیموری است.[۲۴]

صفویان[ویرایش]

کتیبهٔ گنبد حرم امام رضا
من مَیامِنَ مِنَنِ الله سبحانُهَ الَّذی زیَّنَ السَّماءَ الدّنیا بزینةِ الکواکبِ و رصَّعِ هذهِ القُبابَ العُلی بدُررِ الثَّواقِب الدُراری أنِ استَسَعد السلطانَ الاَعدَلَ الاعَظمَ و الخاقانَ الاضخمَ الاَکرَمَ أشرَفَ ملوکِ الارض حَسَباً و نسبت و أکرمَهُم خلقاً و ادباً مروج مذَهب أجدادِهِ الائمةِ المعصومین مُحیی مراسم آبائِهِ الطیبینَ الطاهرین السلطانُ ابن السلطان شاه سلیمان الموسوی الصفوی بهادرخان بتذهیبِ هذهِ القبَّةِ العِدسیَِّةِ الملَکوتیةِ و تزیینها و تَشرَّفَ بتجدیدها و تحسینِها اذ تطرَّق الانکسارُ و سَقَطَتِ بنیانُها الذَّهبیةِ الَّتی کانت تشرَّقَ کالشَّمس فی رابعة النَّهار بسبب حدوثِ الزّلزلةِ العظیمهِ فی هذه البَلدَةِ الکریمهِ الطیبهِ بسنَةِ أرَبعَ و ثمانینَ و ألفٍ و کان هذه التَّجدیدُ الجدیدُ بسنةِ ستَّ و ثمانینَ و ألفٍ. کَتَبَهُ محمدرضا امامی.
«
»

با رسمیت یافتن مذهب تشیع در این دوران بناها و آثار زیادی به مجموعه آستان قدس افزوده شد. شاه طهماسب علاوه بر اهدای اولین ضریح و همچنین ترمیم و تذهیب گنبد اقدام به طلاکاری گلدسته کنار گنبد نمود.[۲۶]۵۷ در عهد شاه عباس صفوی بنای صحن انقلاب کامل شد. در این دوره رواق‌های دارالفیض و توحیدخانه و رواق گنبد حاتم خانی و گنبد الله‌وردی‌خان و رواق شیخ بهاءالدین به حوزه حرم افزوده شد.[۲۶]۵۸ شاه عباس صفوی ضمن مرمت مدارس یاد شده اقدام به ترمیم رواق دارالسیاده و طلاکاری مجدد گنبد کرد.[۲۶]۵۸

همچنین به فرمان شاه عباس اقدامات و تحولات دیگری نیز در قلمرو حرم صورت گرفت ازجمله توسعه صحن عتیق، احداث ایوان شمالی و اتاق‌ها، غرفه‌ها، سردرها، و ایوانهای شرقی و غربی آن ایجاد رواق توحیدخانه و نیز گنبد الله وردیخان. از آنجایی که شاه عباس به آستانه امام رضا توجه ویژه داشت، دستور داد تا هر کس به زیارت آن جا رفته باشد می‌تواند عنوان «مشهدی» را مانند حاجی و کربلایی بر نام خود بیفزاید و این لقب از آن زمان رواج یافت. [۲۷]

در سال ۱۰۸۴ قمری و در زمان شاه سلیمان صفوی، در پی زمین لرزه‌ای، گنبد حرم هم آسیب دید و شماری از خشت‌های طلایی آن از جا کنده شد. وی دستور داد تا گنبد بازسازی شود و کتیبه‌ای بر آن افزوده گردد که این رخداد را حکایت نماید. این کتیبه اکنون به صورت چهار ترنج در اطراف گنبد دیده می‌شود.[۲۸] [۲۹][۲۷]

نادری[ویرایش]

ایوان صحن تیموری که در دوره سلطان حسین بایقرا ساخته و توسط شاه عباس اول توسعه یافته بود به‌فرمان نادرشاه طلاکاری گردید.[۳۰][۳۱] و دیوار حرم نقاشی‌هایش تجدید شد و گلدستهٔ شمالی صحن انقلاب بر فراز ایوان عباسی که توسط شاه عباس اول توسعه یافته بود، ساخته و طلاکاری شد و ایوان جنوبی صحن عباسی نیز طلاکاری شد.[۳۲]

قاجاریه[ویرایش]

حرم در دهه ۱۲۳۰ خورشیدی

در عهد فتحعلی شاه قاجار رواق دارالضیافه و سومین ضریح احداث شدند. بنای صحن آزادی (صحن نو) در سال ۱۲۳۳ به فرمان ناصرالدین شاه ساخته شد و ایوان غربی آن طلاکاری شد.[۳۳]

احداث رواق دارالسعاده در محوطه بین صحن آزادی و رواق گنبد حاتم‌خانی در سال ۱۲۵۱ قمری و بنای مدرسه علی‌نقی میرزا (که بعداً به رواق دارالذکر تبدیل شد)، در این دوره انجام شد.[۳۴][۳۵]

پهلوی[ویرایش]

در زمان محمدرضا پهلوی طرح توسعه حرم با نظارت عبدالعظیم ولیان استاندار استان خراسان (بزرگ) و نایب‌التولیه آستان قدس رضوی به انجام رسید. در سال ۱۳۵۳ خورشیدی خشت‌های طلایی گنبد که شفافیّت خود را از دست داده بود، برداشتند و آن را پس از رنگ‌آمیزی مجدّد با آب طلا، در جای خود قرار دادند.[۳۶]

در این دوره بناهای موجود در اطراف مجموعه که مربوط به سده‌های اخیر بودند کاربریشان تغییر یافت و به صحن‌های حرم تبدیل شدند مانند: بنای مسجد زنانه، مسجد ریاض، گنبد اپک میرزا، رواق پس پشت، راهرو سقاخانه، محل چهلچراغ سابق، محل کشیک خانه خدام و بعضاً محل‌هایی مانند مدرسه‌ها تیمچه‌ها یا فضاهای خالی به صورت رواق‌های دارالفیض، دارالشکر، دارالشرف، دارالسلام، دارالذکر، دارالعزه و دارالعباده درآمدند و صحن موزه (رواق کنونی امام خمینی) و تعویض صندوق عباسی به صندوق سنگی حاج حسین حجارباشی و نصب ضریح چهارم و نوسازی نقاره‌خانه نیز در این دوره رخ داد.[۳۷]

جمهوری اسلامی[ویرایش]

در دوره پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران طرح توسعه این حرم با جدیت دنبال شد و این مجموعه شاهد گسترش فوق‌العاده‌ای بود و در سال ۱۳۵۹ فضای داخلی بنای حرم توسعه یافت و ایستایی گنبد افزایش پیدا کرد و درهای ورودی به بنای حرم در سمت پیش روی و پایین پای مزار، گشایش یافت.[۳۸]

صحن جمهوری اسلامی، جامع رضوی، هدایت، کوثر و رواق امام خمینی در این دوره ساخته شده‌است و مجموع مساحت مجموعه از ۱۲ هکتار که در دوره‌های گذشته ساخته شده‌بودند (تا سال ۱۳۹۲) به ۷۰ هکتار رسید.[۳۹] این توسعه‌ها توسط مهدی عزیزیان مدیریت و اجرا شده‌است.[۴۰]

بنای حرم[ویرایش]

عکسی از حرم در سال ۱۳۰۰ قمری که موقعیت ضریح سوم را نسبت به بنا مشخص می‌کند و همان‌طور که در عکس مشاهده می‌کنید ضریح در مرکز بنا واقع نشده‌است و سمت چپ تصویر تنگنایی به وجود آمده‌است که در سال ۱۳۴۴ این تنگنا با تراشیدن دیوارهای اطراف بهبود وسیع‌تر گردید.

بنای حرم قدیمی‌ترین و اولین بنای مجموعه آستان قدس رضوی است که مزار علی بن موسی الرضا در زیر آن قرار دارد.

روضه منوره[ویرایش]

در ادب فارسی روضه به معنی باغ و گلستان و گلزار است و محل مضجع و در برگیرنده پیکر علی بن موسی‌الرضا را روضه منوره می‌خوانند. این مکان شامل فضایی مربع شکل که مساحت آن ۱۸۹٫۰۳ متر مربع بوده که از این فضا ۱۷٫۱۵ متر مربع آن مساحت ضریح می‌باشد. روضه منوره از طریق چهار صفه بزرگ در چهار جانب به داخل و خارج حرم مرتبط می‌شود.[۴۱]

مزار[ویرایش]

مزار (بقعه) علی بن موسی‌الرضا در بالای سر مزار هارون در زیر گنبد بخش مرکزی و اصلی مجموعه آستان قدس درواقع شده‌است.

ابن بطوطه در سفرنامهٔ خود (روضات‌الجنات) صندوقی‌هایی که بر روی مزار هارون و علی بن موسی الرضا بوده‌است را شرح داده‌است و تا اوایل سده ۸ قمری صورت قبر (سنگ قبر) هارون موجود بوده و پس از تسخیر شهر طوس و سناباد توسط سربداران صورت قبر هارون به کلی محو شده‌است.

موقعیت مزار

در سال ۱۹۳ قمری هارون درگذشت و وی را دقیقاً در زیر قبه در مرکز بنا دفن کردند و پس از ۱۰ سال علی بن موسی‌الرضا را در بخش غربی در بالای سر هارون دفن کردند که مزار وی به صفهٔ غربی نزدیک بود. پس از نصب جعبه و ضریح، تنگنایی به عرض ۸۵ سانتی‌متر در بخش غربی بنا به وجود آمد و حرکت زائران را محدود کرد. در سال ۱۳۴۴ دیوارهٔ غربی بنا که وزن گنبد بر روی آن قرار داشت و ضخامت حدودی ۳ متر داشت را با نهایت مهارت تراشیدند و ۲ متر از آن را به عرصهٔ درونی حرم افزودند که در نهایت تنگنای ذکرشده که در بالای سر مزار قرار داشت به ۳٫۵ متر رسید و افزون بر آن یک دهانهٔ بزرگ به عرض ۴ متر در دو طرف آن دو گذرگاه کوچک هر یک به عرض ۱٫۷ متر بین بنای حرم و مسجد بالاسر احداث شد.[۴۲]

سنگ مزار[ویرایش]

اولین سنگ مزار[ویرایش]

نخستین سنگ مزار مربوط به سده ششم قمری است این سنگ به طول ۴۰ سانتی‌متر و عرض سی سانتی‌متر به قطر ۶ سانتی‌متر از جنس مرمر است. روی این سنگ علاوه بر نقش محراب کلماتی شبیه خط کوفی دیده می‌شود که از لحاظ قدمت و اهمیت خط کوفی آن بسیار ارزش دارد. این متن توسط یکی از استادان دانشگاه لندن قرائت شد.[۴۳]

متن روی سنگ چنین است:[۴۴]

أللهُ أکبَرُ هذا مُقامُ الرِّضا أقبَلْ عَلیٰ صَلَواتِک وَ لاتَکُنْ مِنَ الْغافِلینَ

در اطراف این سنگ سه کتیبه به چشم می‌خورد. حاشیه اول سنگ:

أللّهُمَّ صَلِّ عَلیٰ محمّدٍ و علیٍّ و فاطِمَةَ و الْحسنِ و الْحسَینِ و علیٍّ و محمّدٍ و جعفَرٍ و موسیٰ و علیٍّ و محمّدٍ و علیٍّ و الْحسنِ و الْقائِمِ الْحُجَّةِ

کتیبه دوم اطراف آن است و آیه از قرآن را دربردارد:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ

در حاشیه داخلی سنگ در اطراف نقش محرابی آن به خط ریزتر به تعمیر حرم و بانی آن اشاره شده‌است:

أمَرَ بِعمارَةِ الْمشهدِ الرَّضویِّ علیِّ بنِ موسٰی ألْعَبدُ الْمُذْنِبُ الْفَقیرُ إلیٰ رَحمَةِ اللهِ أبوالقاسم أحمدُ بنُ علیُّ بنُ أحمدُ الْعَلَویُّ الْحُسینی تَقَبَّلَ اللهُ مِنْهُ

در ذیل آن نام سازنده سنگ به چشم می‌خورد:

عمل عبیدالله بن احمد قره

دومین سنگ مزار[ویرایش]

این سنگ هم اکنون بر روی مزار موجود در سرداب قرار دارد، از جنس مرمر آهکی سفید رنگ به ابعاد شصت در چهل سانتی‌متر است.[۴۵]

سومین سنگ مزار[ویرایش]

متن سومین سنگ مزار علی بن موسی الرضا
هذا هُوَ الْمَرقَدُ الشَّریفُ لِلْإمامِ التَّقیِّ النَّقیِّ الصِّدّیقِ الشَّهیدِ، وارثِ الْأنبیاءِ والْمُرسَلینَ، ثامِنِ الْأئِمَّةِ الْمَعصومینَ مِنْ أهلِ بیتِ رسولِ ربِّ الْعالَمینَ، حُجَّةِ اللهِ علیَ الْخَلقِ أجمَعینَ، سَیِّدِنا و مَوْلانا أبِی‌الْحَسَنِ الرِّضا علیِّ بن موسَی بن جعفرِ بن محمّدِ بن علیِّ بن الْحسَینِ بن علیِّ بن أبی‌طالبٍ صَلَواتُ اللهِ و سَلامُهُ عَلَیهمْ أجمَعینَ


وُلِدَ بِالْمدینةِ فِی الْحادي عَشَر مِن ذِی الْقَعْدَةِ عام ۱۴۸ و اسْتُشْهَدَ بِطوسٍ في آخِر صَفَر سِنَة ۲۰۳ مِنَ الْهِجرَةِ النَّبَویَّة و قَدْ جَدَّدَ هذا الْمَضجَع الْمُطَهَّر عام ۱۴۱۸ ه‍
وَ قَبْرٌ بطُوسٍ یالَها مِنْ مُصیبَةٍألَحَّتْ علَی الْأحْشاءِ بِالزَّفَراتِ
إلَی الْحَشرِ حَتّیٰ یَبْعَثُ اللهُ قائِماًیُفَرِّجُ عَنَّا الْغَمَّ وَ الْکُرُباتِ
«
»

سومین سنگ مزار سنگی است از معدن توران پشت یزد به رنگ سبز چمنی به ابعاد ۲/۲۰ در ۱/۱۰ به ضخامت یک متر با وزن ۳۶۰۰ کیلوگرم است که بر طبقه همکف موجود است که همزمان با نصب ضریح پنجم در سال ۱۳۷۹ در طبقه همکف در حرم قرار داده شد.[۴۷]

صندوق‌های روی مزار[ویرایش]

صندوق اول[ویرایش]

از اوایل قرن ششم صندوقی چوبی روی مرقد امام وجود داشته‌است. این صندوق از جنس چوب اعلا و با روکش و بست‌هایی از جنس نقره تزیین شده بودند. این صندوق در سال ۵۰۰ هجری قمری توسط انوشیروان زرتشتی از اهالی اصفهان به مرقد امام رضا تقدیم شد. ابن بطوطه در سال ۷۳۴ هجری قمری در سفری به مشهد این صندوق را مشاهده کرده که با روکش نقره پوشیده شده و در کتاب تحفه‌النظار وصف نموده‌است.[۴۸]

صندوق دوم[ویرایش]

پس پوسیده شدن صندوق اول، صندوقی از چوب فوفل با روکش طلا و میخهای طلا توسط شاه عباس صفوی در سال ۱۰۲۲ هجری قمری بر روی مرقد امام نصب شد. بر لبه فوقانی آن صفحه‌ای از طلا به خط علیرضا عباسی نوشته شد:

کلب آستان ولایت شاه عباس الحسینی الموسوی الصفوی تقدیم نمود سنه ۱۰۲۲ هجری قمری

این صندوق قرنها در سرداب مانده و پوسیده شده بود تا اینکه در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی آن را بیرون آوردند و بست‌های که را که سیاه شده بود جلا داده. طلای صندوق را زیر نظر عالمان وقت صرف خرید املاکی برای وقف آستان نمودند.[۴۹]

صندوق سوم[ویرایش]

در سال ۱۳۱۱ خورشیدی صندوقی سنگی از جنس مرمر لیمویی از معدن شاندیز به هزینه حاج حسین حجار باشی زنجانی به جای صندوق دوم قرار داده شد. در سال ۱۳۷۹ به کلی صندوق سوم برداشته شد و به جای آن سنگ مزار یک متری سبز رنگی قرار داده شد.[۵۰]

ضریح[ویرایش]

ضریح سوم

نصب ضریح از دوره صفویه بوده‌است و از آن زمان تا کنون پنج ضریح برای مزار علی بن موسی الرضا ساخته و نصب شده‌است.

نخستین ضریح[ویرایش]

این ضریح از جنس چوب و طلا و نقره بوده و مربوط به اواسط قرن دهم می‌باشد که در دوران صفویه و در سال ۹۵۷ ساخته و نصب شده‌است. در کتیبه دور آن سوره هل اتی به خط ثلث نگاشته شده‌است و بر کتیبه‌ای از جنس طلا در سر ضریح سابقه تاریخی و تاریخ نصب آن نوشته شده‌است که به شرح زیر است:[۵۱]

در عهد سلطنت بنده شاه ولایت شاه طهماسب صفوی این محجر مبارک در این مکان مقدس نصب گردید. سنه۹۵۷

دومین ضریح[ویرایش]

پس از فرسوده شدن ضریح نخستین، دومین ضریح از جنس فولاد مرصع معروف به نگین‌نشان در سال ۱۱۶۰ قمری توسط شاهرخ میرزا نوهٔ نادرشاه افشار به حرم هدیه گردید که مزین به یاقوت و زمرد بود. در طول این ضریح چهار دهانه و نیم و در عرض آن سه دهانه و نبم شبکیه وجود دارد. در کتیبه سردر ورود به ضریح به خط نستعلیق طلایی نوشته شده‌است:

نیاز رحمت ایزد متعال و تراب اقدام زوار این آستان ملایک پاسبان لبسط سلطان نادر شاهرخ شاه الحسینی الموسوی الصوفی بهادرخان به وقف و نصب این ضریح و قبه‌های مرصع چهار گوشه ضریح مقدس مبارک، موفق گردید سنه ۱۱۶۰

[۵۲] این ضریح بیشتر از ۲۶۷ سال است که بر مرقد علی بن موسی الرضا نصب است. به دلیل وقف دائم بودن این ضریح، پس از نصب ضریح سوم و چهارم این ضریح در زیر این دو زیر قرار داشت. اما در هنگام نصب ضریح پنجم آن را به سرداب منتقل کردند و هم‌اکنون در زیر ضریح چهارم در سرداب بر روی مزار قرار دارد.[۵۳]

سومین ضریح[ویرایش]

در سال ۱۲۳۸ قمری در زمان فتحعلی شاه ضریح فولادی ساده‌ای به ابعاد ۳ در ۴ متر به ارتفاع دو متر بر روی ضریح دوم نصب شد که این ضریح دارای ورقه‌های طلاکوب و طوق‌های طلای جواهر نشان می‌باشد و بر روی آن سوره هل اتی و سوره یس به خط ثلث نوشته شده‌است. این ضریح در طرف پایین پا، در مرصع تقدیمی فتحعلی شاه قاجار نصب شده بود که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی به علت پوسیدگی پایه‌هایش به موزه آستان قدس رضوی انتقال داده و به جای آن ضریح چهارم روی ضریح نگین نشان (ضریح دوم) نصب شد.[۵۴]

چهارمین ضریح[ویرایش]

چهارمین ضریح به نام ضریح طلا و نقره معروف به شیر و شکر در سال ۱۳۳۸ خورشیدی به ابعاد ۴ در ۳/۶ و ارتفاع ۳/۹ متر بر روی مزار جایگزین ضریح سوم شد، به نحوی که ضریح دوم را دربر می‌گیرد. این ضریح دارای چهارده دهانه بوده و هفت وزن داشت. تصدی ضریح چهارم بر عهده سیدابوالحسن حافظیان بوده‌است که ایشان از استادان ماهر قلمزن اصفهان دعوت کرد و زیر نظر حاج محمدتقی ذوفن این ضریح را باکیفیتی عالی و در مدت بیش از سه سال ساختند. در چهار گوشه ضریح چهار خوشه انگور از جنس طلا نصب شده بود. بر صفحاتی از طلا سوره یس به خط ثلث نگاشته شده و دور ضریح را دربرگرفته بود. این ضریح به مدت ۴۱ سال بر روی مرقد قرار داشت و در نهایت در سال ۱۳۴۹ به موزه آستان انتقال پیدا کرد.[۵۵]

پنجمین ضریح[ویرایش]

به علت ساییدگی شبکه‌های ضریح چهارم و سست شدن ارکان آن تصمیم به تعویض این ضریح گرفته شد. پس از برگزاری مسابقهٔ هنری طرح محمود فرشچیان هنرمند و مینیاتوریست معروف ایرانی، برنده شد و در بین سال‌های ۱۳۷۲–۱۳۷۹ ضریح به وزن ۱۲ تن و ابعاد ۴/۷۸ در ۳/۷۳ به ارتفاع ۳/۹۶ از فولاد و چوب گردو ساخته شد. از تاریخ ۱۳۷۹/۱۰/۲۱ تا ۱۳۷۹/۱۲/۱۶ به مدت ۵۵ روز عملیات نصب سنگ سبز رنگ و ضریح پنجم در طبقه همکف حرم قرار به طول انجامید. بر روی این ضریح سوره هل اتی و سوره یس با خط ثلث طلا و نقره نوشته شده‌است. در چهار جهت ضریح ۱۴ محراب به نشان چهارده معصوم که همگی به یک محراب بزرگ‌تر که آن نیز به کلمه الله ختم می‌شود، قرار دارد. از جمله ابیاتی که بر روی ضریح نوشته شده‌است:

هاتفی وصف این ضریح بگفت عجز الصانعون عن صفتک
بهر تاریخ در معنی سفت ما عرفناک حق معرفتک

کار قلمزنی و زرگری ضریح بر عهده خداداد اصفهانی و کار خطاطی آن برعهده موحد قرار داشت.[۵۶]

مسجد بالاسر[ویرایش]

نقشه ضریح و مکانهای اطراف آن. قسمت‌های قرمز مسجد هستند.
قدیمی‌ترین نگاره از مسجد بالاسر

این مسجد بعد از حرم از کهن‌ترین بناها در کنار روضه منوره و نزدیک‌ترین مکان به ضریح است. این بنا به عصر غزنویان مربوط است که توسط ابوالحسن عراقی معروف به دبیر در سال ۴۲۵ ساخته و در همین مکان هم دفن شده است.[۲۶]۶۰[۵۷] این بنا در غرب بقعه منوره و بالاسر بین حرم و رواق دارالسّیاده جای دارد و دارای هشت متر طول و نیم متر عرض و ده متر ارتفاع است. در ضلع جنوبی این مسجد محرابی از کاشی معرق به سبکی بسیار جالب قرار دارد که تاریخ ساخت آن (۱۳۶۳ هجری قمری)در یک سمت و نام کاشی ساز و نقاش محراب در سمت دیگر محراب مکتوب شده است. این مسجد دارای سه صفه شرقی و غربی و شمالی است.[۵۸]

صفه شرقی[ویرایش]

صفه شرقی متصل به حرم است و زائران پس از زیارت از طریق آن به مسجد بالاسر وارد می‌شوند. در گذشته بین حرم و صفه شرقی دیواری بوده است که در سال ۱۲۲۷ به دستور محمدولی میرزا فرزند فتحعلی شاه قاجار در زمان استانداری خراسان برداشته شد و این مسجد به حرم متصل شد.[۵۹]

صفه غربی[ویرایش]

این صفه به طول ۳/۳ و عرض ۱/۵ متر بین مسجد و روال دارالسیاده می‌باشد. در گذشته پنجره نقره در این صفه قرار داشت و مسجد را از رواق دارالاخلاص جدا می‌کرد اما در تابستان ۱۳۷۵ شمسی که مسجد بالاسر توسعه یافت پنجره نقره را به مکانی دیگر منتقل کردند.[۶۰]

صفه شمالی[ویرایش]

این صفه به رواق دارالشکر مرتبط است.[۶۱]

سرداب[ویرایش]

در گذشته کف حرم نسبت به سطح زمین اطراف حدود دو متر گودتر بوده‌است و با توجه به بالاتر آمدن کف حرم در طول دوران‌های مختلف این اختلاف شدیدتر شد و باعث شد سردابی به شکل زیرزمین شکل گیرد. مزار (قبر) علی بن موسی الرضا حدود سه متر در زیر ضریح اصلی که در طبقه همکف حرم موجود است، در سرداب واقع شده‌است که سقف سرداب همان کف طبقه همکف حرم است. زمان دقیق به وجود آمدن سرداب مشخص نیست؛ ولی بر اساس شواهد سرداب پس از محو شدن سنگ قبر هارون در سده هشتم قمری به وجود آمده‌است. نویسندهٔ کتاب بدر فروزان ذکر می‌کند:

اصل مرقد شریف در سرداب قرار گرفته‌است که سقف ان سطح زمین حرم یعنی زیر ضریح را تشکیل می‌دهد… و تردیدی نیست که سرداب در سده‌های پنجم و ششم قمری نبوده‌است.

[۶۲]

در زمان نصب ضریح پنجم ضریح فولادی مرصع فولادی معروف به نگین نشان را — که در ضریح چهارم قرار داشت — به سرداب انتقال دادند؛ به نحوی که اتصالش با ضریح درون حرم برقرار شد. در گذشته داخل ضریح دریچه‌ای در سمت پایین پا در کف رو به سرداب وجود داشت. در سال ۱۳۷۹ در دوره جمهوری اسلامی رواق دارالاجابه به مساحت ۱۹۶۵ مطابق با پلان طبقه همکف حرم در زیر زمین ساخته شد که ورود به سرداب را از طریق هشتی واقع در سمت ضلع شرقی مقدور ساخت و دریچه ذکر شده که در کف حرم بود، بسته شد. این رواق ۱٫۶۰ متر پایین‌تر از سطح مزار واقع شده‌است.[۶۳]

سقف[ویرایش]

سقف حرم در بخش گنبد دو پوسته‌ای است که پوسته زیرین (قبه) که از درون حرم دیده می‌شود قدیمی‌ترین سقف است که به روایتی پیش از خاکسپاری علی بن موسی‌الرضا موجود بوده و در اواخر سده نهم بر روی آن پوست بالایی که گنبد طلایی کنونی است را ساختند. ارتفاع سقف حرم تا زیر نقطهٔ مرکزی حدود ۱۹ متر و تا بالای طوق گنبد ۳۱ متر است.[۶۴]

گنبد دارای دو پوشش است که در بالای ضریح قرار دارند: پوشش اول گنبد، سقف حرم است که مقعّر و مقرنس بوده و به آن قبّه می‌گویند و پوشش دوم بر فراز آن است که به آن گنبد گفته می‌شود. (اختلاف این دو پوشش فضایی خالی به ارتفاع ۱۳ متر است) سنگینی گنبد بر دیوارهای تالار است که ضخامت آن حدود ۲٫۹ متر می‌باشد. ارتفاع قبه از کف حرم ۱۸/۸۰ متر و تا انتهای گنبد (راس گنبد) حدود ۳۱/۲۰ است. محیط دور گنبد از سطح خارجی آن ۴۲/۱۰ متر است و ارتفاع آن تا نیزه گنید برابر ۱۶/۴۰ متر است و ارتفاع سر طوق گنبد ۳/۵ متر است. از ابتدای گنبد تا شروع انحنای گنبد ۴/۷۹ متر است. گنبد ابتدا با آجرهای زردرنگ ایرانی ساخته شده بود و پس از آن با کاشی تزیین یافت و تا سال ۹۳۲ هجری قمری طهماسب صفوی بدون آن که در اصل بنای گنبد تغییراتی ایجاد کند برای نخستین بار گنبد را با خشتهای طلا آراست. او نخست کاشی‌های گنبد را برچید و پس از آن روی گنبد را ورقه‌های مسی که رویه طلا داشت زراندود کرد و همچنین گلدسته کنار گنبد را نیز به طلا آراسته نمود.[۶۵]

پیشینه و سازنده قبه[ویرایش]

در تاریخ آمده که مأمون پس از مرگ هارون و دفن وی در بقعه هارونی بر فراز آن بقعه قبه‌ای ساخت. به اعتقاد برخی مورخین آن قبه بر اثر حوادثی مانند حمله سبکتکین در اواخر قرن چهارم با آسیب به حرم تخریب و پس از آن سلطان محمود غزنوی در سال ۴۰۰ هجری قمری به بازسازی حرم و ایجاد قبه‌ای بر فراز بقعه اقدام کرد.[۶۶]

وزیر سلطان سنجر سلجوقی فردی به نام شرف‌الدین ابوطاهر قمی بود که ضمن تغییر در روضه منوره و کاشیکاری آن اقدام به احداث گنبد بر فرا قبه نمود که هم اکنون هم بعد از گذشت حدود ۹۰۰ سال هنوز پابرجاست. در زیر کتیبه دور دو جمله از سازندگان گنبد آمده‌است که نشان می‌دهد کمال‌الدین یزدی کاشیکار گنبد و علیرضا عباسی خطاط کتیبه دور گنبد بوده‌است. در سال ۹۹۷ هجری قمری در زمان فتنه ازبکها عبدالمومن خان ضمن تاراج نفایس آستان قدس، طلای گنبد و گلدسته آن را به غارت برد. پس از این حادثه شاه عباس صفوی در سال ۱۰۱۰ هجری قمری پیاده از اصفهان تا مشهد را آمده و دستور طلا کاری دوباره گنبد را صادر کرد. این کار در سال ۱۰۱۶ پایان یافت. در سال ۱۰۸۴ زلزله شدیدی رخ داد که باعث ایجاد ترک در قسمت خارجی گنبد شد و تعدادی از خشتهای طلا آن ریخت. پس از آن شاه سلیمان صفوی گنبد را ترمیم و تجدید طلا کاری نمود. جریان این طلاکاری در چهار ترنج دور گنبد توسط محمدرضا امامی خوشنویس آن زمان نوشته شده‌است. در سال ۱۳۳۰ گنبد توسط روسها به توپ بسته شد که هم اکنون هم از درون گنبد جای اصابت تیرها قابل رویت است؛ که پس از آن نیرالدوله والی خراسان به ترمیم این خرابی‌ها پرداخت.[۶۷]

مناره‌ها[ویرایش]

مناره یا گلدسته نمادی از مهمترین عناصر معماری است که جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ معماری و آداب اجتماعی ایران دارد، بنابراین پیش از آنکه مناره‌ها به منظور اذان گفتن در کنار مساجد ایجاد شود، به عنوان برجهای راهنما و برای هدایت مسافران ایجاد می‌شده‌است. با احتساب دو مناره مسجد گوهرشاد جمعاً دوازده مناره در بناهای حوزه حرم وجود دارد. در مجموعه قدیمی آستان قدس دو مناره وجود دارد. یکی در جنوب صحن انقلاب و نزدیک به گنبد طلا و دیگری در مقابل و قرینه آن، در شمال صحن انقلاب بالای ایوان عباسی است. این دو مناره هردو با روکش طلا تزیین شده‌اند و ارتفاعشان از کف صحن حدود ۴۰/۵ متر است. مناره کنار گنبد به صورت منفرد ساخته شده‌است و سابقه تاریخی بیشتری دارد و به روایتی ساخت آن همزمان با بنای گنبد و در وایل قرن ششم به صورت تک مناره بوده‌است. شاه طهماسب صفوی در قرن دهم مناره مذکور را مرمت و طلاکاری کرد و پس از آن نادرشاه افشار هنگامی که ایوان امیرعلیشیر نوایی را طلاکاری کرد، این مناره را دوباره طلاکاری کرد. دومین مناره روی ایوان عباسی است که از آثار دوره نادری است. این مناره از نظر آجرچینی و کاشیکاری و طلاکاری قرینه و همچون مناره کنار گنبد است. بلندی مناره کنار گنبد از سطح صحن انقلاب تا انتهای آن ۴۰٫۵ متر و محیط آن ۱۳ متر است. زیر مناره کتیبه‌ای به خط ثلث برجسته وجود دارد که صلوات بر پیامبر و امامان نوشته شده‌است که توسط بهاالدین محمد الخادم در سال ۱۱۴۲ هجری قمری نوشته شده‌است. در کتیبه گلدسته بالای ایوان عباسی معروف به گلدسته نادری نیز صلوات بر امامان بر خشت‌های زراندود و به خط ثلث نوشته شده‌است.[۶۸]

مسجد گوهرشاد[ویرایش]

نمایی از محراب ایوان مقصوره در مسجد گوهرشاد

این مسجد از بناهای عهد تیموری بوده که در اوایل قرن ۹ هجری قمری بنا شده است.[۶۹] این بنا با شش قرن سابقه در جنوب حرم واقع شده است. بانی این مسجد بانو گوهرشاد همسر شاهرخ میرزا فرزند امیر تیمور گورکانی است.[۷۰] این مسجد از طرف شمال به دو رواق تاریخی دارالسیاده و دارالحفاظ و از جنوب به صحن قدس و از شرق به رواق امام خمینی و از غرب به بست شیخ بهاالدین محدود می‌شود. ساختن این بنا ۱۲ سال به طول انجامید.[۷۱] نام گوهرشاد در ایوان شمالی مسجد، ایوان دارالسیاده، سمت راست سردر معروف به انیس الدوله بر یک کاشی معرق به خط ثلث و رنگ زرد چنین آمده:

الامره بعماره هذا المسجد صاحبه الرشیده و الرشاد المعظّمه گوهرشاد

[۷۲] طراح و معمار مسجد استادی ایرانی در عصر تیموری به نام قوام الدین شیرازی بود که نامش در سمت چپ پایه ایوان جنوبی مسجد زیر کتیبه بایسنقر چنین آمده است:

من عمل العبد الضعیف الفقیر المحتاج بعنایه الملک الرحمن قوام الدین بن زین الدین شیرازی الطیان

[۷۳] صحن مسجد تقریبا به شکل مربع بوده و در اطراف آن چهار ایوان بزرگ و در فواصل ایوان‌ها هفت شبستان وسیع و شش در ورودی و خروجی وجود دارد. طول صحن مسجد حدود ۵۶/۱۳ متر و عرض آن ۵۸/۱۸ متر و جمعا حدود ۲۸۷۳ مترمربع مساحت دارد.[۷۴]

ایوان‌های بزرگ مسجد[ویرایش]

ایوان شمالی معروف به ایوان دارالسیاده[ویرایش]

این ایوان متصل به اماکن متبرکه است و ابعاد آن ۱۲ در ۱۲/۷ متر است. در ضلع شمالی این ایوان بالای در ورودی به روان دارالسیاده، سردری به پنجره نقره منبت کاری وجود دارد و در وسط آن عبارت "انا مدینه العلم و علی بابها" دیده می‌شود.[۷۵]

ایوان جنوبی[ویرایش]

این ایوان به ایوان مقصوره معروف است. سردر آن دارای طاق عظیم کاشیکاری شده تشکیل شده است. این ایوان حدود ۵۰۰ متر مربع مساحت دارد و ارتفاع سردر آن ۲۷ متر و ارتفاع آن تا زیر سقف ۲۹ متر است.سقف گنبدی شکل ایوان حاوی سوره یس است که به خط محمدرضا امامی نوشته شده است.[۷۶]

محراب ایوان جنوبی[ویرایش]

در ضلع جنوبی ایوان محرابی از جنس سنگ مرمر وجود دارد. دو کتیبه یکی بر سنگ مرمر و دیگری بر کاشی معرق حاشیه محراب را آراسته‌اند.[۷۷]

منبر صاحب الزمان[ویرایش]

در زاویه جنوبی ایوان مقصوره در نزدیکی محراب منبر بلندی معروف به منبر صاحب الزمان جای دارد. بر اساس تحقیقات به دست آمده این منبر در زمان فتحعلی شاه در سال ۱۲۴۳ به دست محمد نجار از چوب گردو و گلابی به شیوه منبت کاری و قلم زنی ساخته شده است. در این اثر از آهن و میخ استفاده نشده است. ارتفاع این منبر از زمین ۷/۵ متر است و دارای ۱۴ پله است.[۷۸]

گنبد مسجد گوهرشاد[ویرایش]

بر فراز ایوان مقصوره گنبد بزرگی به رنگ سبز وجود دارد و در طرفین آن دو گلدسته جای دارد. دور خارجی گنبد ۶۱/۸۵ متر است. به علت خللی که در گنبد ایجاد شده بود در سال ۱۳۴۱ هجری شمسی گنبد قدیمی برچیده شد و دوباره با همان شکل و با استفاده از مصالح جدید گنبد فعلی ایجاد شد. تاریخ تجدید بنای آن بالای در ورودی داخل گنبد چنین نگاشته شده است:

در زمان تولیت محسن طاهری با سرپرستی آفرنده و همکاری علیرضا مسجدی و محمود قدیریان تجدید شد.۱۳۴۱ شمسی

[۷۹]

گلدسته‌های مسجد گوهرشاد[ویرایش]

دو گلدسته در طرفین ایوان مقصوره قرار دارد که پایه‌های آن بر خلاف سایر گلدسته‌ها روی زمین قرار دارد و ارتفاع آن ۴۳ متر است.[۸۰]

ایوان شرقی[ویرایش]

این ایوان در ضلع شرقی مسجد است و به روان امام خمینی متصل است. در دو ضلع شمالی و جنوبی ایوان شش حجره و در بالای آن چهار غرفه وجود دارد.[۸۱]

ایوان غربی[ویرایش]

این ایوان قرینه ایوان شرقی است.[۸۲]

صحن‌ها و رواق‌ها[ویرایش]

دارالحفاظ، از نزدیک‌ترین بخش‌ها به مدفن امام رضا

در حال حاضر، ۹ صحن و ۲۶ رواق در حرم امام رضا وجود دارد.

صحن‌ها[ویرایش]

هر صحن، شامل یک فضای باز و محصور است که رواق‌ها و ایوان‌هایی در پیرامون آن وجود دارد. مساحت مجموع صحن‌های حرم، ۲۲۵٬۲۲۳ متر مربع است. صحن‌های انقلاب و آزادی، دو صحن تاریخی مجموعهٔ حرم را تشکیل می‌دهند. صحن‌های جمهوری اسلامی و قدس پس از انقلاب ۱۳۵۷، و صحن‌های جامع رضوی، غدیر، کوثر و هدایت در طرح توسعهٔ حریم رضوی بنا شدند. بزرگ‌ترین صحن، صحن جامع رضوی به مساحت ۶۰٬۱۸۸ متر مربع است که در جنوب حرم قرار دارد.[۸۳]

رواق‌ها[ویرایش]

فضاهای مسقف و محصور در پیرامون حرم، رواق نامیده می‌شوند. اکنون بزرگ‌ترین رواق حرم، رواق امام خمینی به مساحت ۶٬۳۰۰ متر مربع است که قبلاً صحن بوده و عملیات مسقف‌سازی آن از سال ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۵ انجام شده‌است.[۸۴] رواق‌های دارالحُفّاظ، دارالسّیاده، دارالشّرف، دارالشّکر، دارالفیض، توحیدخانه، گنبد الله‌وردی‌خان، دارالضّیافه، دارالسّعاده، گنبد حاتم‌خانی، دارالسّلام، دارالسّرور، دارالعزّه، دارالذّکر، دارالزّهد، شیخ بهاءالدین، دارالعباده، دارالاخلاص، دارالولایه، دارالاجابه، دارالهدایه، دارالرّحمه، دارالحکمه، دارالحجّه، امام خمینی، دارالمرحمه از رواق‌های مجموعهٔ حرم هستند. رواق شیخ طوسی و رواق شیخ حر عاملی رواق‌های زیربستی حرم در غرب و شرق رواق دارالحجّه، و رواق‌های کوثر، غدیر و دارالکرامه نیز، رواق‌های اقماری صحن جامع رضوی را تشکیل می‌دهند.[۸۵]

کتابخانه‌ها[ویرایش]

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی[ویرایش]

پس از کشته شدن علی بن موسی الرضا مردم جزوات قرآنی را وقف آستان امام می‌کردند که این کتب در مکانی خاص واقع در مسجد بالاسر به نام قرائت‌خانه جمع آوری شده بود. با افزایش تعداد موقوفات این کتابخانه ۶ بار در حرم جابجا شد که به ترتیب مسجد بالاسر، بالای کفشداری ۱۰، صحن موزه پهلوی سابق، تالار آینه، در قسمت شرقی موزه و محل فعلی کتابخانه آخرین ساختمان آن است.[۸۶] نخستین بنای مستقل کتابخانه در سال ۱۳۳۰ در ضلع شمال غربی رواق امام خمینی ساخته شد. سپس در سال ۱۳۵۶ به ساختمان جدید در طبقه فوقانی موزه آستان قدس رضوی منتقل شد. ساختمان فعلی کتابخانه که احداث آن از سال ۱۳۶۰ آغاز شده بود و در سال ۱۳۷۲ پایان یافت در سال ۱۳۷۳ مورد بهره‌برداری قرار گرفت.[۸۷] در این کتابخانه ۱۲ هزار و ۴۰۰ نسخه کتابهای خطی، چاپ سنگی و چاپی پیرامون علی بن موسی الرضا وجود دارد که قدمت برخی از آنها به ۱۲ قرن می رسد.[۸۸]

کتابخانه مسجد گوهرشاد[ویرایش]

در سمت چپ صحن جامع رضوی و در مقابل مسجد گوهرشاد، کتابخانه‌ای با نام گوهرشاد وجود دارد که بر اساس معماری حمام گنجعلی خان کرمان ساخته شده است. این کتابخانه در سال ۱۳۳۲ توسط واقف آن سید سعید طباطبایی نایینی ساخته شد و تعداد ۵ هزار جلد کتاب چاپی و خطی به آن اهدا شد. در سال ۱۳۶۸ با تلاش آستان قدس رضوی، ساختمان فعلی کتابخانه با مساحت یک هزار و دویست متر مربع در بست شیخ بهایی حرم احداث گردید. در این کتابخانه ۶۵ هزار نسخه کتاب فارسی، عربی و لاتین وجود دارد و ظرفیت آن ۲۰۰ نفر می‌باشد.[۸۹]

موزه‌های آستان قدس رضوی[ویرایش]

اولین موزه در آستان قدس رضوی در سال ۱۳۲۴ هجری شمسی در ساختمانی به مساحت ۱۰۲۴ متر مربع در صحن امام خمینی ساخته شد که به مدت ۴۰ سال تنها ساختمان موزه حرم بود.[۹۰] در این موزه‌ها، با ۱۶ گنجینه تخصصی در چهار ساختمان شامل موزه قرآن و نفایس، موزه مرکزی، موزه تخصصی فرش و موزه مردم‌شناسی در ۱۷ هزار متر فضای نمایشی، بیش از ۸ هزار قطعه نفیس در معرض دید بازدیدکنندگان قرار می‌دهد.[۹۱]

دارالشفاء امام رضا[ویرایش]

این مرکز در بست شیرازی حرم واقع شده‌است و به صورت شبانه‌روزی برای نیازمندان ارائه خدمت می‌کند. این مرکز دارای پنج پایگاه ثابت فوریت‌های پزشکی در داخل حرم بوده که خدمات اورژانس را به زائرین حضرت ارائه می‌کند.[۹۲]

مهمانسرای امام رضا[ویرایش]

این مهمانسرا به‌عنوان یک ادارهٔ مستقل زیر نظر مجموعهٔ معاونت اماکن متبرکه و امور زائرین آستان قدس رضوی قرار دارد. از این مهمانسرا در اسناد دورهٔ صفویه، افشاریه و اوایل دورهٔ قاجاریه، به‌عنوان مطبخ معموره نام برده شده‌است. از اوایل دوره‌ی ناصری با نام کارخانه‌ی مبارکه شناخته و معروف شد و این نام تا آخر دوره‌ی قاجار به‌کار می‌رفت. در دوره‌ی پهلوی به مهمان‌خانهٔ حضرتی تغییرنام یافت و سپس بعد از انقلاب به نام فعلی تغییر نام یافت. بیشتر از یکصدسال مطبخ غذای خدمه، معروف به کارخانه‌ی خادمی در صحن آزادی واقع بود. در اردیبهشت‌ سال ۱۳۸۹، ساختمان جدید مهمانسرا که زیربنای آن از ۳ هزار ۸۰۰ مترمربع به ۱۰۰ هزار مترمربع افزایش یافت و افتتاح گردید.[۹۳]

مراکز فرهنگی حرم[ویرایش]

دانشگاه علوم اسلامی رضوی[ویرایش]

این دانشگاه به همت عباس واعظ طبسی در سال ۱۳۶۳ پایه‌گذاری شد.[۹۴]این دانشگاه در بین رشته های مشترک در دانشگاه های کشور در بین پنج دانشگاه برتر است.[۹۵]

بنیاد پژوهشهای اسلامی[ویرایش]

این بنیاد در سال ۱۳۶۳ تاسیس شد و به عنوان یک مرکز علمی و پژوهشی به شورای عالی فرهنگی آستان قدس رضوی وابسته است.[۹۶]

مقبره‌های حرم رضوی[ویرایش]

چهار آرامگاه در حرم رضوی قرار دارد:

پیر پالان‌دوز[ویرایش]

بنای اولیه این آرامگاه مربوط به دوران صفویه بوده است که توسط خدابنده پدر شاه‌عباس صفوی در سال ۹۵۸ هجری قمری بنا نهاده شد. این مقبره به شیخ محمدعارف عباسی معروف به پیر پالان‌دوز منسوب است که از عرفا و پیران سلسله ذهبیه است. این مقبره در  شمال شرقی حرم واقع شده است.[۹۷][۹۸]

شیخ طبرسى[ویرایش]

مقبره ابوعلی فضل بن حسن طَبْرَسى ملقب به امین الاسلام و مشهور به شیخ طبرسى در قسمت شمالی حرم رضوی قرار دارد. محل دفن ایشان ابتدا در یکی از گورستان‌های مجاور حرم بوده که پس از احداث میدان پیرامون حرم در سال ۱۳۱۲ و خیابان طبرسى، قبرستان مزبور تسطیح شده و بعدا در بخشی از آن صحنی به نام رضوان احداث گردیده که در مشهد به باغ رضوان شهرت یافته است. باغ رضوان ضمن توسعه حریم حرم در سال ۱۳۷۰ تخریب شده اما گور شیخ با تزریق بتن بر اطراف آن جا به جا و بنای جدیدی براى آن ساخته شده است.[۹۹]

شیخ حر عاملی[ویرایش]

شیخ المحدثین محمد بن حسن معروف به شیخ حر عاملی از دانشمندان شیعی و صاحب کتاب مشهور وسایل الشیعه است. آرامگاه ایشان در شمال شرقی صحن انقلاب واقع شده است.[۱۰۰]

شیخ بهایی[ویرایش]

شیخ بهاءالدین محمد عاملی معروف به شیخ بهایی از دانشمندان بزرگ شیعی معاصر با شاه عباس صفوی است. این آرامگاه در رواقی به همین نام واقع در ضلع شمالی صحن امام خمینی قرار دارد. بنای رواق شیخ بهایی ۱۰۲ متر مربع مساحت دارد.[۱۰۱]

پارکینگ‌ها[ویرایش]

در قسمت زیرین حرم چهار پارکینگ وجود دارد:

پارکینگ شماره یک[ویرایش]

جنوب غربی اماکن متبرکه و غرب صحن جامع واقع شده است و چند راه دسترسی اضطراری به زیرگذر از طرف شرق دارد.[۱۰۲] مساحت این پارکینگ ۵۵ هزار و ۸۱۰ متر است.[۱۰۳]

پارکینگ شماره دو[ویرایش]

زیر صحن کوثر و قسمتی از ضلع شرقی صحن جامع رضوی واقع شده‌است. پارکینگ کوثر در ضلع جنوب شرقی اماکن متبرکه در زیرگذر جای دارد.[۱۰۲] ظرفیت این پارکینگ ۵۸۰ خودرو است و ویژه خادمین حرم است.[۱۰۳]

پارکینگ شماره سه[ویرایش]

 زیر صحن هدایت واقع شده است و دسترسی به سطح صحن از این پارکینگ از طریق راه پله و آسانسور امکان‌پذیر است.[۱۰۲] ظرفیت این پارکینگ ۴۷۰ خودرو است.[۱۰۳]

پارکینگ شماره چهار[ویرایش]

این پارکینگ جنب سر در شیرازی است.[۱۰۲] ظرفیت این پارکینگ ۵۲۱ خودرو است.[۱۰۳]

حوادث[ویرایش]

جستار وابسته: بمب‌گذاری در حرم امام رضا
این عکس از ضلع جنوب شرقی در سال ۱۲۹۰ برداشته شده و روز بعد از واقعه توپ بستن گنبد به وسیله ارتش روس‌های تزاری را نشان می‌دهد. آثار تخریب در جای جای گنبد طلا به چشم می‌خورد.

حرم علی بن موسی الرضا طی چنده سده اخیر در اثر ۴ حادثه دچار تخریبهای جزئی و کلی شد.

  1. در اثر یورش عبدالمومن خان ازبک در سال ۹۷۷ طلاکوبی‌ها و زیورآلات گنبد و گلدسته‌های حرم به تاراج رفت که توسط شاه عباس صفوی در بین سال‌های ۱۰۱۰–۱۰۱۶ قمری ترمیم شدند.
  2. در سال ۱۰۸۴ قمری زلزله شدیدی در مشهد رخ داد که سطح خارجی گنبد ترک برداشت و تعدادی از خشت‌های زراندود ریخت که شاه سلیمان صفوی گنبد را تعمیر و تجدید طلا کرد که جریان این طلاکاری توسط محمدرضا امامی خوشنویس در چهار ترنج دور گنبد نوشته شده‌است.
  3. در سال ۱۳۳۰ خورشیدی روس‌ها گنبد را به توپ بستند و نقاطی را در بدنه گنبد به اندازه کله قند سوراخ کردند که هنوز جای تعمیرها از درون گنبد قابل مشاهده است و در سال ۱۳۳۱ خورشیدی نیرالدوله والی خراسان دستور تعمیر آن را داد.
  4. در عاشورای ۱۳۷۳ خورشیدی در یک حمله تروریستی در اثر انفجار بمب در حرم ۲۶ نفر کشته و ۳۰۰ نفر زخمی شدند. خرابی‌های حاصله بر بنا کم بود و فقط بخشی از کاشی‌کاری‌ها و آینه‌کاری‌های قدیمی آسیب دیدند[۱۰۴] که بعداً تعمیر شدند و پس از آن تاکنون در قسمت ورودی‌های مجموعه خادم‌هایی برای بازرسی بدنی و وسایل زائرین، خدمت می‌کنند.[۱۰۵]

افراد صاحب نام که در این حرم به خاک سپرده شده‌اند[ویرایش]

گذشته[ویرایش]

معاصر[ویرایش]

مجموعه حرم از نگاه شهری[ویرایش]

مساحت کلی مجموعه ۱۷ هزار مترمربع است که محوطه باز حرم علی بن موسی‌الرضا در حال حاضر با ۵۹۸٫۶۵۷ مترمربع بزرگترین میدان جهان است.

White diagonal cross over blue background
بارگاه حرم علی بن موسی الرضا

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «مساحت حرم مطهر رضوی به یک میلیون متر مربع افزایش یافته است»(fa-IR)‎. به کوشش خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2018-01-16. 
  2. جهان|TABNAK, سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «بزرگترین مساجد جهان به روایت تصویر». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. بازبینی‌شده در 2018-01-16. 
  3. «مساحت حرم مطهر رضوی به یک میلیون متر مربع افزایش یافته است». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۱ اسفند ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در 15 دسامبر 2017. 
  4. «حرم امام رضا (ع) چگونه ساخته شد؟». خبرگزاری دانشجویان ایران. ۱۴ دی ۱۳۹۲. 
  5. «زندگینامه امام علی بن موسی الرضا (ع)». وب‌گاه رسول نور. بازبینی‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۰. 
  6. «شهادت امام رضا (ع)». فارس نیوز. ۱۳۹۶/۱۰/۲۲. 
  7. Zabeth (1999) pp. 12-16
  8. «حرم امام رضا (ع) چگونه ساخته شد؟». خبرگزاری دانشجویان ایران. ۱۴ دی ۱۳۹۲. 
  9. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۲۴.
  10. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۲۴.
  11. مجموعه صحبتهای نخستین کنگره تحقیقات ایرانی جلد دوم صفحه ۳۷۰
  12. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۲۵.
  13. حسینی‌کازرونی، سیداحمد. پژوهشی در اعلام تاریخی و جغرافیایی تاریخ بیهقی. تهران: موسسه فرهنگی آیات، ۱۳۷۴. 
  14. «11 قرن تاریخچه از حرم امام رضا(ع)». تبیان. ۶ مهر ۱۳۹۱. 
  15. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۰.
  16. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۰–۳۱.
  17. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۰–۳۱.
  18. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۱–۳۲.
  19. نغماچی کازرونی، جمشید. ایران زمین. ۲۱۰. 
  20. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۳.
  21. «شهرهایی که چنگیزخان آنها را ویران کرد»(fa)‎. به کوشش مشرق نیوز. 2015-10-04. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  22. «حرم امام رضا (ع) چگونه ساخته شد؟». خبرگزاری دانشجویان ایران. ۱۴ دی ۱۳۹۲. 
  23. «حرم امام رضا (ع) چگونه ساخته شد؟». خبرگزاری دانشجویان ایران. ۱۴ دی ۱۳۹۲. 
  24. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۳.
  25. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ.
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ حاج‌ سيدجوادی، صدر. دايرة المعارف تشيع. موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت. 
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ «تاریخچه گنبد طلای حرم امام علی‌ابن‌موسی الرضا(ع)». ۲۴ مرداد ۱۳۹۶. بازبینی‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۰۹. 
  28. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۴.
  29. «11 قرن تاریخچه از حرم امام رضا(ع)». تبیان. ۶ مهر ۱۳۹۱. 
  30. «حرم شناسی و برنامه های حرم-مناره های حرم». razavi.aqr.ir. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  31. «حرم امام رضا (ع) چگونه ساخته شد؟». aghigh.ir. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  32. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۴.
  33. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۴.
  34. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۴.
  35. «11 قرن تاریخچه از حرم امام رضا(ع)». تبیان. ۶ مهر ۱۳۹۱. 
  36. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ.
  37. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۵.
  38. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ.
  39. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ.
  40. ناگفته‌های تعویض ضریح امام رضا، مشرق نیوز.
  41. پلان و تصاویر حرم
  42. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۵۶–۵۷.
  43. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۰.
  44. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۰–۸۱.
  45. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۱–۸۲.
  46. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۲–۸۳.
  47. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۲.
  48. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۳–۸۵.
  49. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۵.
  50. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۵–۸۶.
  51. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۹.
  52. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۹–۹۰.
  53. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۰–۹۱.
  54. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۰.
  55. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۱–۹۲.
  56. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۲–۹۴.
  57. شریعتی، علی. راهنمای خراسان. ۶۳. ۵۸. 
  58. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۵–۹۶.
  59. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۶.
  60. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۶.
  61. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۶.
  62. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۶–۸۷.
  63. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۸۷–۸۸.
  64. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۵۹.
  65. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۷۱–۷۳.
  66. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۷۳.
  67. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۷۴–۷۵.
  68. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۷۶–۷۸.
  69. محمدی، مریم. دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی. سوره مهر، ۱۳۸۵. شابک ‎۹۶۴-۴۷۱-۹۹۶-۴. 
  70. مصاحب، غلامحسین. دایره ‏المعارف فارسی مصاحب. امیرکبیر. 
  71. مشکوتی، نصرت الله. از س‍لاج‍ق‍ه‌ ت‍ا ص‍ف‍وي‍ه‌. تهران: ابن سینا، ۱۳۴۳. 
  72. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۹۸–۱۰۰.
  73. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۰.
  74. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۱.
  75. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۱.
  76. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۲–۱۰۳.
  77. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۳–۱۰۴.
  78. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۴–۱۰۵.
  79. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۶.
  80. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۶.
  81. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۷.
  82. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۰۷.
  83. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۴۲–۱۵۳.
  84. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۴۰.
  85. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۱۲–۱۴۲.
  86. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟». خبرگزاری دانشجویان ایران. 
  87. «تاریخچه». سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی. بازبینی‌شده در 2017-12-16. 
  88. «کتابخانه آستان قدس گنجینه 1200 سال کتابت پیرامون امام رضا(ع)». خبرگزاری جمهوری اسلامی. 
  89. «کتابخانه ی گوهرشاد». دانشنامه مشهدالرضا. بازبینی‌شده در 16 دسامبر 2017. 
  90. «موزه آستان قدس رنگین کمان تاریخ/نمایش دست خط ائمه تافرش۲۵۰۰ ساله». خبرگزاری مهر. 
  91. «ساعات بازدید از موزه آستان قدس رضوی». بازبینی‌شده در 2017-12-16. 
  92. «دارالشفاءامام رضا (ع) شبانه‌روزی به زائران ارایه خدمت می‌کند». خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در 16 دسامبر 2017. 
  93. «مهمانسرای حضرت رضا(ع)». پورتال آستان قدس رضوی. بازبینی‌شده در 16 دسامبر 2017. 
  94. «دانشگاه علوم اسلامی رضوی». razaviac.aqr.ir. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  95. «دانشگاه علوم اسلامی رضوی جزو پنج دانشگاه برتر کشور»(fa-IR)‎. به کوشش خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  96. اسلامی، بنیاد پژوهشهای. «بنیاد پژوهش های اسلامی | بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی». www.islamic-rf.ir. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  97. «مروری بر زندگی‌نامه شیخ محمدعارف عباسی + عکس». iqna.ir. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  98. «معرفی زیارتگاه پیر پالان دوز (رحمة الله علیه) ـ مشهد». www.emamzadegan.ir. بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  99. «مقبره شیخ طبرسی». بازبینی‌شده در 2018-01-12. 
  100. «آرامگاه شیخ حر عاملی». آفتاب آنلاین. 
  101. «چهار آرامگاه در نزدیکی حرم امام رضا(ع)». www.khabaronline.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۱۲. 
  102. ۱۰۲٫۰ ۱۰۲٫۱ ۱۰۲٫۲ ۱۰۲٫۳ «پارکینگ های حرم امام رضا». تبیان. 
  103. ۱۰۳٫۰ ۱۰۳٫۱ ۱۰۳٫۲ ۱۰۳٫۳ «هر آنچه در مورد حرم رضوی نمی‌دانید، اینجا بخوانید». هما (هواپیمایی ملی ایران), شهریور 1393. 
  104. http://www.asriran.com/fa/pages/?cid=75726
  105. عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ.

منابع[ویرایش]

  • محمدتقی مدرس رضوی، سالشمار وقایع مشهد، ص ۲۲۶
  • عالم‌زاده، بزرگ. حرم رضوی به روایت تاریخ. به‌نشر، ۱۳۹۴. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۰۲-۲۲۷۰-۶. 

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد حرم امام رضا اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر