سرخس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سرخس
ساریکا
آرامگاه لقمان سرخسی.jpg
کشور ایران
استانخراسان رضوی
شهرستانسرخس
سال شهرشدن۱۳۶۸
مردم
جمعیت۴۲٬۱۷۹ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت۱۴٪+ (۵سال)
تراکم جمعیت۲ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۵٫۴۷۲ متر مربع
ارتفاع۲۸۱ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۲۰
اطلاعات شهری
شهرداراحمد صفایی
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۵۱۳
شناسهٔ ملی خودرو42 د
کد آماری۱۳۸۷

سَرَخْسْ، شهری مرزی در استان خراسان رضوی و مرکز شهرستان سرخس است؛ شمال‌شرقی‌ترین شهر ایران در نزدیکی مرز ترکمنستان در پایین‌ترین دشت خراسان در فرازای ۳۰۰ متری از سطح دریا جای دارد.

جمعیت[ویرایش]

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۴۲٬۱۷۹ نفر (در ۱۱٬۸۱۲ خانوار) بوده است.[۱]

جمعیت تاریخی
سالجمعیت±%
۱۳۵۵۶٬۸۰۶—    
۱۳۶۵۱۶٬۵۵۹+۱۴۳٫۳٪
۱۳۷۰۲۲٬۲۷۱+۳۴٫۵٪
۱۳۷۵۲۸٬۵۴۷+۲۸٫۲٪
۱۳۸۵۳۳٬۵۷۱+۱۷٫۶٪
۱۳۹۰۳۷٬۱۶۲+۱۰٫۷٪
۱۳۹۵۴۲٬۱۷۹+۱۳٫۵٪

نکته عجیب و غیر قابل توضیحی در خصوص بافت جمعیتی ، نژاد ، مذهب و گویش مردمان سرخس ، بخصوص روستاهای آن وجود دارد و آن این است که اکثر روستاهای سرخس دارای اسامی ترکی است مانند : قوش ghoosh که به معنای روستابوده و روستاهای قوش خزایی ، قوش کهنه ، قوش علیجان ، قوش سوربوزی ، قوش عظیم و غیره از این نام بهره میبرند و همچنین مانند : لی lee که همان لو lou و به معنای دارای و صاحب چیزی بودن است میباشد مانند کندکلی یا خندق لی به معنای صاحب خندق و گنبدلی به معنای صاحب گنبد ، همچنین مانند : آق دربند یعنی بند سفید که برعکس نامش از آن ذغال سنگ استخراج میشود ، اما جمعیت ساکن در این روستاها عموما بلوچ و تعدادی نیز زابلی ، هردو از اهالی سیستان بوده و مشخص نیست ترکان سازنده روستاها و خانه های آن و صاحب اسامی روستاها ناگهان و چگونه منطقه را ترک و مهاجرت یا قتل عام و یا ناپدید شده اند و روستاهای خودرا با خانه های آن به جای گذاشته و حتی یکنفر ترک سربوزی یا دیگر اقوام ترک در منطقه بچشم نمیخورد . عده ایی معتقدند که اسامی روستاها توسط ترکمانان آنسوی مرزها گذاشته و با تثبیت مرزها و عقب راندن ایشان روستاهای ترک نشین و ترک نام ، از مهاجرین سیستان و بلوچستان مسکونی شده است لیکن طی بررسی های معموله مشخص گردید هیچکدام از اسامی روستاهای سرخس مشابهی درآن سوی مرزها نداشته و اسامی روستاها و شهرهای ترکمنستان در قسمت نزدیک به سرخس مانند :ساکارچقه ، ساتلیک ، یولوتن ، زحمت و غیره بوده و شباهتی میان اسامی دیده نمیشود ، بنابراین فقدان جمعیت اصیل سرخس و بجای ماندن روستاها و خانه های خالی از سکنه جای بسی تعجب داشته و اقوام فعلی ماجر سرخس هیچکدام عمر حضورشان در سرخس به یک قرن نرسیده و به جز نواحی اندکی در سرخس مانند گرمابسفلی و بخش های از بزنگان ، تقریبا چیزی به نام سکنه بومی در این شهرستان وجود ندارد .

مکان جغرافیایی[ویرایش]

شهرستان سرخس، با پهنه‌ای بیش از ۵ هزار کیلومتر مربع، در شمال خاوری استان خراسان، در کنار مرز ایران و جمهوری ترکمنستان در۱۸۰ کیلومتری شرق مشهد قرار دارد. تقریباً بین دو نصف النهار ۳۰ تا ۶۰ و ۱۵ تا ۶۱ درجه شرقی و بین دو مدار ۳۶ و ۳۶ تا ۴۰ درجه شمالی قرار گرفته‌است. حد طبیعی منطقه را در جنوب، رودخانه کشف رود و حد شرقی را رود تجن (از پیوستن رودخانه هریرود و کشف رود) و حدود طبیعی غربی و جنوب غربی را آخرین امتدادهای ارتفاعات کپه داغ مشخص می‌نماید. این شهرستان از سوی شمال و خاور به جمهوری ترکمنستان، از باختر به شهرستان مشهد و از جنوب به شهرستان تربت جام محدود است و در حد فاصل حاشیه خارجی صحرای قره قروم با لبه فلات ایران قرار گرفته‌است هوای سرخس در گذشته معتدل و خشک بوده که با گسترش کشاورزی آبی و آبگیری سد دوستی به هوای گرم و مرطوب تغییر وضعیت داده و اینک در چاره ایی از ماههای تابستان حتی بهار بیش‌ترین درجه حرارت ، ۵۰ درجه بالای صفر و کم‌ترین آن در زمستان‌ها، ۱۵ درجه زیر صفر است. میانگین باران سالیانه سرخس به ۱۸۰ میلی‌متر می‌رسد. رود هریرود در ۲ کیلومتری خاور سرخس مرز مشترک ایران و ترکمنستان را تشکیل داده است. شهر سرخس در دشت قرار گرفته و از بلندی مهمی برخوردار نیست. جمعیت این شهرستان براساس آمار سال ۱۳۷۵ برابر با ۷۳۶۰۴ نفر است که از این تعداد ۲۸۵۴۷ نفر در مرکز شهرستان زندگی می‌کردند.

تاریخ[ویرایش]

رباط شرف در ۴۷ کیلومتری غرب سرخس

نام باستانی سرخس ساریکا بوده و بر سر راه مرو به نیشابور و عراق عجم قرار گرفته‌است. این شهر روزگاری از کانون‌های علم و دانش بوده و بواسطه داشتن مدارس و کتابخانه‌های زیاد شهرت داشته‌است، در سال‌های اخیر نیز به دلیل فراهم آوردن موقعیت‌های تجاری، این محل دارای اهمیت است.

به اعتقاد اهالی این شهر ، سرخس از دیرباز به نام‌های «ساریگو»، «ساریکا»، «سرخس نو»، «سرخس ناصری» و «سرخس افراسیابی» خوانده شده است. حکیم ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه، در داستان جنگ هفت گردان، از سرخس یاد کرده است؛ کهن‌ترین متن فارسی که از سرخس سخن گفته، «حدودالعالم» (۳۷۲ هـ. ق) است، که می‌گوید: «سرخس شهری است بر راه و اندر میان بیابان نهاده … جایی با کشت و برز بسیار است، و مردمانی قوی ترکیب‌اند و جنگی، و خواسته ایشان شتر است». لیکن کاربرد کلمه سرخس دست کم در هزار و دویست سال اخیر و وجود درختچه های سرخس در گذشتههای دور که توسط بومیان قلع و قمع شده است ، نشان دهنده اصالت نام سرخس و نه نام دیگری میباشد .

سرخس در سده نخست هجری قمری، به دست اعراب افتاده و تقریبا تمامی اهالی آن شهر به رسم اعراب صدر اسلام ، گردن زده شده، در حمله به سرخس؛ اعراب مسلمان «همه‌ی مردم شهر را بجز یک صد نفر؛ کشتند. (کتاب تاریخ کامل؛ جلد سوم؛ صفحه 208و 303) این شهر در روزگار آلب ارسلان گسترش و اعتبار بسیار یافت، به طوری که وی آن جا را مقر خود قرار داد. سرخس در سده‌های نخستین اشغال اعراب و حتی تا زمان ابن بطوطه از شهرهای بزرگ خراسان به شمار می‌رفته است. وی می‌گوید: «… طغای تیمور با ۵۰ هزار سپاهی به نبرد سربداران رفت. لیکن شکست خورد و شهرهای سرخس، الزاوه و توس که از بزرگ‌ترین شهرهای خراسان بودند به دست سربداران افتاد…». امروزه شهر سرخس، مرز بین ایران و ترکمنستان است، سرخس پیشین که در سوی راست هری رود قرار داد، در دست ترکمنستان می‌باشد و سرخس نو در دست ایران است. در ۱۸۸۴ م، روس‌ها سرخس کهنه ایران را همراه مرو و عشق‌آباد، اشغال کردند و بدین ترتیب در مرز ایران و افغانستان از دریای مازندران تا ترکستان چین، استقرار یافتند.

سنایی غزنوی، مثنوی سیرالعباد الی المعاد را در سرخس سروده و با مدح سیف الدین محمد بن منصور قاضی سرخس به پایان برده است.

در سال‌های اخیر با ایجاد پالایشگاه گاز خانگیران و استخراج گاز شیرین و ترش و لوله کشی به نواحی مصرف، و بهره‌برداری از راه آهن مشهد – سرخس – تجن و ترانزیت جاده‌ای (یکصدوچهل هزار تریلی در سال) توسعه و رونق یافته و برآبادانی وجمعیت سرخس افزوده شده است و هم چنین به واسطه همسایه گی با جمهوری ترکمنستان، دارای اهمیت نظامی و استراتژیک است.

مکان‌های دیدنی و تاریخی[ویرایش]

آرامگاه ابوالفضل حسن، آرامگاه محمد بن جعفر و مزار ابوعلی‌زاهر، برخی از مکان‌های تاریخی و دیدنی این شهرستان را تشکیل می‌دهند، قدمگاه حضرت ابوالفضل در روستای سنگر، زیارت هجده پیر در مزداوند، سد دوستی(که در اصل آتشکده زرتشتیان در سده های قبل از حضور اعراب بوده و بعد از استیلای اعراب جهت جلوگیری از تخریب و ویرانی آن توسط اعراب نام هجده پیر و زیارت مزار ایشان لقب گرفت ). دریاچه بزنگان تنها دریاچه طبیعی استان خراسان در این شهر است. غار مزدوران در ۹۰ کیلومتری سرخس و غار بزنگان در ۶۵ کیلومتری سرخس واقع می‌باشند. آرامگاه شیخ لقمان سرخسی در شمال شهر سرخس می‌باشد. رباط شرف، محل اسکان کاروانسرایان قدیمی در راه ابریشم و پل خاتون از بناهای تاریخی ساخته شده توسط خواهران گوهرشاد بوده است. رباط ماهی دیگر اثر تاریخی قرار گرفته در این شهرستان ، بلافاصله قبل از شهر مرزداران و در نزدیکی ریل قطار قرار دارد که با بی توجهی میراث فرهنگی شهرستان به ویرانه ایی مبدل شده است ) اولین نماینده مجلس شهر سرخس محمد تقی بهار (ملک‌الشعرا) است و نماینده فعلی آقای قاضی زاده است.

صنایع و معادن[ویرایش]

مهم‌ترین صنایع موجود در این شهرستان، صنایع مربوط به استخراج منابع گازی خانگیران است که غنی می‌باشد. معدن زغال سنگ آق دربند هم فعال است. منطقه ویژه اقتصادی با مدیریت تولیت آستان قدس رضوی حضرت آیت الله واعظ طبسی در حال احداث کارخانه نظیر تولید رب گوجه فرنگی و نیروگاه گازی در منطقه ویژه می‌باشد.

کشاورزی و دام داری[ویرایش]

فراورده‌هایش غلات، علوفه، صادرات کاکتوس، سبزی، پنبه، خربزه و صیفی است. دامپروری گوسفند قره کل در این منطقه مرسوم که با ورود دام های غیر بومی این صنعت و نژاد گوسفند قره گل رو به انقراض است . زیستگاه جانوری: در سرخس و در سالهای نه چندان دور گله های عظیم گورخر ایرانی و در دسته های صد تا دویست راسی در محدوده گنبدلی و چکودر و تا سال های ابتدایی دهه هشتاد شمسی به چشم میخورد که از این نظر در خاورمیانه بی نظیر بوده و متاسفانه در طی دو دهه اخیر بومیان و اهالی سرخس تقریبا تمامی آنهارا شکار و نسل این حیوان با ارزش را در منطقه منقرض نموده اند و همچنان اداره محیط زیست شهرستان و محیط بانی سرخس نظاره گر این قتل عام بوده است . همچنین در این شهرستان حیواناتی نظیر گرگ، روباه، شغال، مار، کبک دیده شده است. متاسفانه پلنگ نیز جزو حیوانات منقرض شده به دست اهالی بومی سرخس میباشد که در سایه بی توجهی ایشان یکی از ارزشمندترین حیوانات حیات وحش این شهرستان نابوده شده است .

مراکز آموزش عالی[ویرایش]

دانشگاه پیام نور در رشته‌های شیمی و ریاضی و حسابداری و دانشگاه علمی کاربردی با رشته‌های روابط عمومی و کامپیوتر و بهره‌برداری پالایش گاز و دانشگاه آزاد اسلامی با رشته‌های حسابداری و الکتروتکنیک در کاردانی و کارشناسی دانشجو می‌پذیرند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در خرداد ۱۳۹۶.