موزه‌های آستان قدس رضوی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۵°۴۱′۱۳٫۳۲″ شمالی ۵۱°۲۴′۵۵٫۴۲″ شرقی / ۳۵٫۶۸۷۰۳۳۳°شمالی ۵۱٫۴۱۵۳۹۴۴°شرقی / 35.6870333; 51.4153944

موزه آستان قدس رضوی
موزه مرکزی 1.jpg
نام موزه آستان قدس رضوی
کشور  ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان مشهد
کاربری موزه
دورهٔ ساخت اثر آذر ۱۳۲۴
مالک اثر آستان قدس رضوی
اطلاعات بازدید
امکان بازدید

ساعت بازدید موزه مرکزی: ۸:۰۰ تا ۱۸:۰۰ و ایام نوروز و تعطیلات تابستان: ۸:۰۰ تا ۲۰:۴۵

موزه قرآن و نفایس، موزه هدایای خامنه ای، تالار آثار اهدایی استاد فرشچیان، موزه فرش و مردم‌شناسی: در روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۸ تا ۱۲:۳۰، , پنج‌شنبه‌ها از ساعت ۸ تا ۱۱:۳۰و جمعه‌ها و ایام تعطیل از ساعت ۸ تا ۱۲

تعطیلات رسمی: سه روز در سال: عاشورا، بیست و یکم رمضان و سیزدهم فروردین
شماره تلفن ‎+۹۸ ۳۲۲۴۱۱۰۵
وبگاه https://museum.aqr.ir


موزه‌های آستان قدس رضوی بزرگترین موزه وقفی ایران است که در شهر مشهد قرار دارد. شکل‌گیری این موزه براساس آثار وقفی و آثار مورد استفاده در حرم امام رضا است. بنای نخستین موزه آستان قدس رضوی در شرق مسجد گوهرشاد و کنار مقبره شیخ بهایی در چهاردهم آذرماه سال ۱۳۱۶ شمسی پایه‌گذاری و در سال ۱۳۲۴ شمسی افتتاح شد. در حال حاضر مجموعه موزه‌های آستان قدس رضوی شامل چهار ساختمان است، که سه‌تای آن در صحن کوثر در حرم امام رضا و ساختمان موزه مردم‌شناسی در جوار ضلع غربی حرم قرار دارد و آثار آن در ۱۶ بخش و گنجینه به نمایش درآمده‌است.

اطلاعات مجموعه‌ها: تعداد اشیاء: ۸۴۰۴ قطعه

تعداد بازدیدکنندگان در سال ۱۳۹۶: یک میلیون بیست پنج هزار و نهصد بیست و نه نفر

مساحت: ۱۸۶۱۴ متر مربع نوع موزه: خصوصی

نحوه دسترسی: مشهد، حرم امام رضا، صحن کوثر (موزه مرکزی، موزه فرش، موزه قرآن، موزه هدایای رهبر ایران و تالار اهدایی استاد فرشچیان)

محتویات

موزه مردم‌شناسی[ویرایش]

ضلع غربی صحن جامع رضوی، خروجی باب‌الهادی سمت چپ، موزه مردم‌شناسی (خیابان اندرزگو، انتهای بازار فرش، موزه مردم‌شناسی)

پیشینه[ویرایش]

تصویری از اولین ساختمان موزه آستان قدس در دهه ۴۰ شمسی

به استناد منابع تاریخی آستان قدس رضوی، خزانه[۱] حرم امام‌رضا برای نگه‌داری میراث تاریخی آن، بیش از یک‌صد سال در محلی بین رواق‌های دارالسیاده ودارالحفاظ قرار داشته و ورودیِ آن از صفة غربی دارالحفاظ بوده‌است. در سفرنامه ناصرالدین شاه به خراسان در سال ۱۲۸۳هـ. ق، به این موضوع اشاره شده‌است.[۲] با ورود اندیشه موزه و موزه‌داری به ایران در دوره قاجار، توجه مسئولان امور در حرم با وجود آثار نفیس موجود در مجموعه، به این امر جلب می‌شود. چنان‌که در یک برهه جواهرات حرم مطهر را به نمایش عمومی در می‌آورند.[۳] مطالعه منابع و اسناد تاریخی آستان قدس رضوی نشان می‏دهد که ایجاد موزه به عنوان مکان ارائه آثار فرهنگی و تاریخیِ نفیسِ موجود در حرم، در دوره محمدولی اسدی نیابت تولیت وقت (۱۳۰۴–۱۳۱۴ش) مورد توجه قرار گرفت و اقدام‌های مهمی در این زمینه آغاز شد. وی با ایجاد نظم در تمام امورآستان قدس از جمله اموال فرهنگی و تاریخی، دفتری جدید برای ثبت و ضبط اشیا تهیه کرد.[۴] تأسیس موزه‌ای برای حفظ، نگهداری و نمایش آثار را مطرح و پیگیری کرد. اسدی در گزارشی دربارهٔ فعالیت‌ها و عملکرد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کلیه مؤسسات و دوایر آستان قدس رضوی نوشته و به اصلاح امور خزانه و محلی برای ضبط اشیا به نام موزه نیز اشاره کرده است.[۵]در سال ۱۳۰۹ و ۱۳۱۱ ش، مکاتباتی از طرف «رومانوسکی»[۶] در خصوص اعلام آمادگی برای برپایی موزه آستان قدس رضوی در مشهد انجام شد که نایب‌التولیه وقت به علت نبود بودجهٔ کافی و ساختمان مناسب، با آن موافقت نمی‏کند.[۷] اما ضرورت تشکیل موزه موجب می‏شود که اسدی برای راه اندازیِ آن، کمیسیونی متشکل از افراد ذی‌صلاح را تعیین کند.[۸]

اعضای کمیسیون وظیفه داشتند هر روز با تشکیل جلساتی منظم، مکانی مناسب برای تأسیس موزه در محدوده حرم امام رضا را در نظر گرفته و دفتر ثبت اشیای خزانه را بررسی و اشیای مناسب برای نمایش در موزه را جداگانه ثبت کنند. همچنین فرش‌هایی با اندازه کوچکتر را از میان فرش‌های قدیمی و قرآن‌ها و کتاب‌های مناسب را از بین منابع کتابخانه آستان قدس رضوی، برای نمایش در موزه انتخاب کنند. اهمیت این کار موجب شد که آرتور پوپ برای بازدید از موزه آستان قدس رضوی به مشهد سفر کرده و اشیا آنرا بررسی کند. از این‏رو اسدی دستور می‏دهد با وی نهایت همکاری صورت می‌گیرد».[۹] دفتر یادداشت میهمانان و بازدیدکنندگان موزه در این زمان نشان می‌دهد با وجود نمایش اشیای انتخاب شده در تعدادی ویترین بیشتر بازدید‏کنندگان از اقشار و سطوح علمی و فرهنگی و سیاسی مختلف از آن بازدید می‌‌کردند و ضمن تقدیر از مسئولین درخواست ساخت ساختمانی برای موزه را طرح می‏کردند[۱۰] اما موضوع احداث ساختمانی خاصّ موزه همچنان در دستور کار مسئولان وقت آستان قدس قرار داشت، چنان‌که در دوره نیابت تولیت فتح‌الله پاکروان (۱۳۱۴–۱۳۲۰ش) این تصمیم عملی و طرح و نقشه موزه توسط آندره گدار (مدیر کل فنی گروه باستان‌شناسی فرانسه) ترسیم شد.[۱۱] همچنین، آیین‌نامه‌ای جامع نیز برای آن تدوین می شود. [۱۲]در سال ۱۳۱۵ شمسی حجره‌های فوقانی شمال‌غربی صحن نو (آزادی) و جنوب‌شرقی صحن کهنه (انقلاب اسلامی) که به یکدیگر متصل بوده، به خزانه آستانه و محل نگهداری اشیای مازاد بر احتیاج اختصاص یافت.[۱۳]

ساختمان موزه[ویرایش]

تصویر اولین موزه آستان قدس

در تاریخ دهم آذر ۱۳۱۶ ش، برای پایه‌گذاری سنگ بنای موزه و کتابخانه، دعوتنامه‌ای از طریق روزنامه آزادی منتشر شد[۱۴] و در چهاردهم آذر همان سال، سنگ بنای موزه آستان‌قدس رضوی طی تشریفات و مراسمی خاص، به‌طور رسمی گذاشته شد[۱۵] که خبر آن در شماره ۳۴ روزنامه آفتاب‌شرق، به همین تاریخ منتشر گردید.[۱۶]ساختمان موزه زیر نظر «مهندس کنتراتیف و بیوک قهرمانی»[۱۷]در قطعه زمینی به‌مساحت ۵۷۰۰ مترمربع در محل پشت دیوار جنوبی مدرسه علی‌نقی میرزا و صحن نو در مشرق مسجد گوهرشاد، کنار مقبره شیخ بهایی، در سه طبقه، یک طبقه زیرزمین و دو طبقه فوقانی به زیربنای ۱۰۳۴ مترمربع متشکل از آجر و بتن مسلح آغاز شد و در سال ۱۳۲۱ ش، پایان یافت. در این ساختمان، قسمت‌های زیرزمین به انبار و مخزن و طبقات همکف و اول به موزه اختصاص یافته و بعدها نیز در قسمتی از ساختمان طبقه بالا، کتابخانه آستان قدس رضوی دایر گردید.[۱۸]پس از پایان عملیات ساختمانی، سرانجام در تاریخ ۱۳۲۴/۹/۲۲ موزه آستان رضوی افتتاح شد.

عملیات حرفه‏ای برای راه اندازی موزه[ویرایش]

همزمان با ساخت بنای موزه، اقدامات گسترده‌ای نیز برای انتخاب و مستندسازی و مرمتِ اشیایی که قرار بود نمایش داده شود، انجام گرفت. در سال ۱۳۱۶ ه.ش، حسن پیما درخواست عکس‌برداری از اشیا موزه را مطرح کرد[۱۹] که مقدمات آن و تهیه فیلم برای عکاسی درسال ۱۳۱۷ ش، انجام می‌شود.[۲۰]اسناد مکاتبات سال‌های ۱۳۱۸ و ۱۳۱۹ ش،[۲۱] نشان می‌دهد مهدی بهرامی،[۲۲] کارشناس موزه ایران باستان و استاد دانشگاه در حوزه تاریخ هنر و موزه‌داری، به عنوان مسئول تنظیم و تشکیل موزه تعیین و برای بررسی، شناسایی و مستندسازی آثار موجود در خزانه آستان‌قدس رضوی و تهیه کتاب راهنمای موزه[۲۳]دعوت به همکاری می‌شود. وی طی سفرهای متعدد، در مشهد مستقر می‌شود وافزون بر بررسی اشیا، در انجام عملیات پاکسازی و آماده‌سازی آن‌ها برای نمایش، فعالیت می‌کند.[۲۴] همچنین، از یک کارشناس مرمت قالی‌های قدیمی در پاریس به نام کاپوچیان برای مرمت قالی‌های نفیس دوره صفوی طی سال‌های ۱۳۱۶–۱۳۱۷ ش، دعوت به عمل می‌آید.[۲۵]بنا بر اطلاع اسنادِ مکاتبات سال‌های ۱۳۱۸–۱۳۲۲ ش. بهرامی پس از انتخاب اشیا برای نمایش، اقداماتی حرفه‏ای برای آماده‌سازی و تهیهٔ فهرست اموالی آن‌ها انجام داده‌است. از جمله کارهای مهم وی، تهیه آلبومی از تصاویر اشیای موزه‌ای بوده که در آن عکس‌ها برحسب تقدم و تأخر تاریخی آن‌ها مرتب شده و مشخصات اشیا، جنس، رنگ زمینه، تاریخ و قدمت شیء و تاریخ وقف، اطلاعات هر اثر و وزن آن و دیگر اطلاعات مورد نیاز در زیر هر عکس درج شده‌بود. در ضمن تهیه کارت پستال از عکس‌ها و کتابِ راهنمای موزه به سه زبان را پیگیری می‌نماید. وی پیشنهاد خرید برخی آثار و اشیای قدیمی شامل پارچه‌های مخمل و زربفت، قرآن و کتاب‌های خطیِ نفیس و تبادل برخی ظروف سفالین زرین فام بسیار نفیس را که در بین اشیای موزه ایران باستان وجود داشت، با آثار مکرر در آستان قدس‌رضوی را به مسئولین وقت داد و آن را پیگیری نمود.[۲۶]بهرامی پس از کارشناسی و مستندسازیِ آثار تاریخی، ۱۸۹ قطعه شیء را از خزانه و آثار حرم مطهر انتخاب نمود تا برای نمایش به موزه انتقال یابد. اشیای انتخاب شده در یازده تالار و اتاق به ترتیب دوره تاریخی به نمایش درآمد. به مرور زمان اشیای دیگری مانند سکه‏ها نیز به این مجموعه افزوده می‎‏شود. در ضمن کتابِ راهنمای موزه توسط حبیب‌الله صمدی موزه دار وقت موزه ایران باستان براساس مدارک و مستندات تهیه شده توسط بهرامی تهیه می‌شود و در سال۱۳۳۴ ش، توسط آستان قدس‌رضوی به چاپ می‌رسد.

ارزیابی آثار خزانه و معرفی موزه در مجامع بین‌المللی[ویرایش]

با توجه به اینکه اغلب آثار موجود در خزانه آستان قدس رضوی از طریق نذر و وقف به مجموعه افزوده شده از طرفی برخی آثار کاربردی در حرم مطهر نیز پس از گذشت سده‏ها دارای شرایط لازم برای نگهداری نیستند موضوع ارزیابی آثار از جمله عملیات حرفه‏ای و مهمی است که در خزانه آثار در دوره‏های زمانی مشخص انجام می‏گرفت.در همین راستا در سال ۱۳۳۸ شمسی بنا بر دستور تولیت وقت، برای ارزیابی اشیای موزه و خزانه از «موسی پیرامون» ارزیاب موزه ایران باستان دعوت می‌شود. در آبان همین سال کفایی رئیس موزه و خزانه آستان قدس‌رضوی طی نامه ای به تولیت وقت اعلام می‌کند که اشیا ارزیابی و در سه گروه اشیای تاریخی موزه و خزانه و اشیای غیر هنری و تاریخی قابل فروش طبقه‌بندی شده‌است.[۲۷]در سال ۱۳۳۰ ش، پیرو مکاتبات وزارت فرهنگ، مشخصات موزه آستان قدس رضوی به منظور معرفی این موزه در سازمان بین‌المللی ایکوم، برای سازمان یونسکو ارسال می‌شود.[۲۸]بنا براسناد مکاتبات داخلی آستان قدس رضوی در طی دهه۴۰ تا ۵۰ ش، سایر آثار تاریخی حرم مانند: ضریح فولادی، یک جفت درِ شمشادِ منبت کاری شده،[۲۹]در طلا و نقره پایین پای مبارک[۳۰]و در نقره پیش روی مبارک[۳۱]نیز به مرور برای نمایش به موزه منتقل شدند. همچنین، اقدام‌هایی برای مستندسازی آثار و عکس‌برداری از آن‌ها، مرمت آثار نفیس و معرفی آن‌ها در «نامه آستان قدس»[۳۲]انجام می‌گرفت.

یکی از تالارهای موزه آستان قدس (۱۳۲۴–۱۳۵۰ ش)[ویرایش]

تصویراولین موزه آستان قدس همراه مراجعه کنندگان

در سال ۱۳۴۶ ش، نخستین گنجینهٔ قرآن در محل کتابخانه آستان قدس‌رضوی با توجه به قدمت و نفاست آثار با نمایش تعداد ۲۱۴ جلد قرآن و جزوه قرآنی که از بین ۴۵۰۰ نسخه موجود، توسط احمد گلچین معانی با همکاری رئیس وقت کتابخانه انتخاب شده بود، گشوده شد.[۳۳]وی همچنین بر اساس بررسی و کارشناسی نسخ خطی قرآن‌ها کتاب راهنمای گنجینه قرآن را تألیف نمود که در سال ۱۳۴۷ ش، به چاپ رسید.

تغییر مکان موزه از سال ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۶ش[ویرایش]

در سال ۱۳۵۰ شمسی، در پی برنامه‌ریزی برای ساختمان جدید موزه و توسعه فضای صحن، به سبب تغییر فضاهای وابسته به حرم و تخریب ساختمان موزه، اشیا به محل جدید در تالار تشریفات[۳۴]واقع در ضلع جنوب شرقی صحن موزه منتقل شد تا ساختمان موزه مرکزی ساخته و آماده بهره‌برداری شود. در خرداد سال ۱۳۵۱ ش، خبر بازگشایی موزه در مکان جدید و ساعت بازدید آن در روزنامه‌های «آفتاب شرق» و «نور ایران» اعلام شد.[۳۵] در سال ۱۳۵۲ بروشوری مصور و غیر رنگی در قطع جیبی برای معرفی تعداد ۲۶ اثر نفیس موزه چاپ و در مقدمه آن به افتتاح موزه در اردیبهشت اشاره شد. در سال ۱۳۵۳ ش، قرارداد ساخت بنای جدیدی برای کتابخانه و موزه آستان قدس رضوی با «شرکت ساختمانی ماهساز» و با نظارت «شرکت مهندسین مشاور داریوش بوربور» بسته شد که اجرای قرارداد تا سال ۱۳۵۷ ش، ادامه یافت.[۳۶] در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۵۳(۳ مارس ۱۹۷۵ میلادی) کارشناسان انگلیسی «بازیل گری» و «گری تامپسون» برای بررسی و اظهار نظر دربارهٔ ویژگی‌های اختصاصی ساختمان کتابخانه و موزه و خزانه، به مشهد سفر کردند. در سال ۱۳۵۵ ش قرارداد انجام کار دکوراسیون ساختمان با شرکت فرانسوی ژانسن منعقد شد.[۳۷] همچنین، در اسفند سال ۱۳۵۵ش سفارش ساخت دَرِ این ساختمان به سازمان صنایع نظامی داده شد و بر تحویل آن قبل از اردیبهشت سال ۱۳۵۶ش (زمان افتتاح) تأکید گردید. دراین ساختمان طبقات منهای یک و دو با هدف ایجاد مخازن مجهز برای نگهداری اشیای تاریخی و کتاب‌های خطی طراحی و ساخته شد. طبقه همکف با دو تالار برای نمایش اشیای تاریخی و طبقات فوقانی آن را برای استفاده مراجعان به کتابخانه قفسه‌بندی و تجهیز نمودند. کارشناسان و متخصصان شرکت ژانسن، طراحی تمامی اشیای انتخاب شده را در داخل ویترین‌ها و همچنین با توجه به ابعاد اشیا، طراحی داخلی موزه را انجام دادند. فهرست اشیای هر غرفه نیز به زبان فارسی و انگلیسی بر روی تابلوهایی آماده شد. در ضمن، از وسایل و مبلمان و فضاهای ایجاد شده، یک آلبوم نقاشی‌های آبرنگ تهیه شد.[۳۸]

اشیای به نمایش درآمده در این موزه شامل تعدادی از اشیای تاریخی حرم مانند کتیبه‌های مربوط به دوره صفوی، صندوق پوش مضجع مطهر رضا، پایه شمعدان‌ها، گل گیرها، سنگاب، زیارت‌نامه‌های فولادی، انواع ظروف چینی آبی سفید و پنج رنگ، ظروف فلزی، کتیبه‌های سنگی، سکه‌هاو تعدادی از منسوجات و فرش‌های دوره صفوی تا قاجار و درهای طلا و نقره مربوط به دوره قاجار و تعدادی زینت آلات و اشیای متنوع دیگر بود. در ضمن، به مرور طی سال‌های بعد اشیای دیگری چون محراب‌های کاشی زرین فام مربوط به قرن هفتم هجری و پنجره مشبک نقره (که در رواق بالاسر نصب بود) به مجموعه آثار موجود افزوده شد و در محل تالار ورودی (معروف به سالن درهای طلا و نقره) نصب گردید. پس از بازگشایی موزه، قرآن‌ها وکتاب‌های خطی از طبقه منهای یک موزه به طبقه اول کتابخانه منتقل شد و قرآن‌های خطی که در ساختمان قدیم کتابخانه در گنجینه قرآن برای عموم نمایش داده می‌شدند، به علت محدودیت فضای موجود، فقط تعدادی از نفایس برای میهمانان خاص قابل نمایش بود.

تحولات موزه آستان قدس رضوی پس از انقلاب اسلامی[ویرایش]

پس از انقلاب اسلامی با رویکرد مدیریت عالی آستان قدس رضوی در جهت توسعة فرهنگی وتحوّل در تشکیلات اداری، موزه‌ها و بخش‌های تخصصی گشایش یافت. استقبال روزافزون زائران و مجاوران بارگاه رضا از این اقدامات همچنین وجود گنجینه‌ها و خزائنی که بر اساس سنت حسنه وقف، با اهداء ارزشمندترین داشته‌های دوستداران به رضا روز بروز بر غنای آن افزوده می‌شد، موجبات این توسعه را بیشتر فراهم کرد و مدیریت توانمند آستان قدس را برآن داشت تا از این ظرفیت علمی و فرهنگی و تاریخی به بهترین نحو استفاده نماید.

کاخ موزه ملک‌آباد[ویرایش]

در ششم آبان ماه ۱۳۵۹ ش، باغ ملک‌آباد، به مدت کوتاهی به عنوان یک کاخ موزه، برای بازدید عموم گشوده شد. ساخت بنای این کاخ در اواخر رژیم پهلوی برای اقامت خانواده سلطنتی در ضلع جنوبی باغ ملک‌آباد، به مساحت ۱۳۸۷ مترمربع، از سال ۱۳۵۳ شمسی آغاز و در سال ۱۳۵۵ ش، پایان پذیرفت. شرکت فرانسوی ژانسن طراحی دکوراسیون داخلی و مبلمان آن را همزمان با موزه آستان قدس رضوی انجام داد. ساخت ظروف آن به آلمان سفارش داده شد و تابلوهای نقاشی آن از ایتالیا خریداری گردید. پس از تعطیل شدن این موزه، اشیای نفیس آن چون قالی‌های ابریشمی، ظروف چینی، تابلوهای نقاشی و سایر اشیا به خزانه آستان قدس رضوی منتقل شد.[۳۹] این اشیا به مرور در دیگر گنجینه‌های آستان قدس رضوی به نمایش درآمد.

گنجینه قرآن و نفایس (موزه شماره سه)[۴۰][ویرایش]

تصویر گنجینه قرآن و نفایس

در سال ۱۳۵۶ ش، با انتقال موزه و کتابخانه به ساختمان جدید، ابتدا طبقه منهای یک برای مخزن نفایس و نمایش قرآن‌های خطی در نظر گرفته شد اما طی سال‌های بعد این بخش به طبقه دوم ساختمان انتقال یافت و فضای نمایش قرآن‌ها محدود شد و تنها میهمانان اختصاصی می‌توانستند از این آثار بازدید کنند. با توجه به اهمیت آثار موجود و نسخ قرآن‌های خطی که قدمت هزارسالهٔ کتابت قرآن مجید و وقف آن به حرم رضا () را نشان می‌داد، ضرورت تشکیل یک موزه تخصصی برای نمایش آن‌ها در برنامه مدیریت آستان قدس رضوی قرار گرفت. از این‌رو، با حضور خامنه‌ای و تأکید ایشان در هنگام بازدید از این نفایس برای نمایش عموم، ساختمان فعلی[۴۱]آن با عنوان «گنجینه قرآن و نفایس، موزه شماره سه» در ۲۲ بهمن ماه ۱۳۶۴ شمسی گشایش یافت. این موزه در دو طبقه و مساحتی حدود ۱۰۰۰ متر مربع ساخته شد. جنبهٔ هنری بنای بسیار زیبا و برجسته و سقف آن کاسه‌بندی شده‌است. استادکاران هنرمندِ آستان قدس رضوی، استاد ملکی و استاد شمسی‌نژاد،[۴۲]نمای داخلی آن را با گچ‌بری و آینه‌کاری تزئین کرده‌اند. در این گنجینه، طبقه همکف برای نمایش مرقّعات و آثار هنری هنرمندان آستان قدس رضوی استفاده شد و طبقه اول به نمایش تعدادی قرآن و جزوه‌های قرآنی در ویترین‌ها همراه با هشت تابلو از برگ‌های قرآن دوره تیموری، مشهور به خط بایسنغر میرزا، اختصاص یافت. از سال ۱۳۷۳ ش، با انتقال مجموعة آثار اهدایی آیه الله خامنه‌ای به آستان قدس رضوی، تالارِ طبقه همکف برای نمایش اشیای اهدایی ایشان اختصاص یافت. در حال حاضر در این موزه، مجموعه‌ای از قرآن‌های خطی از قرون اولیه اسلامی تا قرن ۱۳ قمری؛ از جمله قرآن‌های خطی منسوب به ائمه اطهار و همچنین مجموعه‌ای از مرقعات دوره صفوی تا عصر حاضر و جلدهای لاکی روغنی و ابزار کتابت را به نمایش درآورده است.

گنجینه تمبر و اسکناس[ویرایش]

اولین تمبرهای موجود در موزه آستان قدس رضوی، مانند بسیاری آثار دیگر این موزه اهدایی بوده، اما برای نمایش آن‌ها در اواخر سال ۱۳۶۰ش، مسئول وقت موزه[۴۳] طی مکاتبه‌ای از اداره امور فرهنگی درخواست می‌کند یک سری تمبر از ابتدای انقلاب اسلامی، از ادارهٔ پُست خریداری شود تا در مجموعة سکه‌ها و تمبرهای تاریخی به نمایش درآید. متعاقب آن، رئیس وقت اداره امور فرهنگی[۴۴] پس از انجام مکاتبه و کسب موافقت مدیران، به وی اعلام می‌کند تمام تمبرهای موجود در ادارهٔ خزانه را تحویل بگیرد و پس از بررسی و مشورت، آنچه را مناسب موزه است در ویترین به نمایش گذارد.[۴۵] در سال ۱۳۶۷ ش، یک نفر کارشناس و مجموعه دار تمبر[۴۶] پس از بازدید از موزه آستان قدس و گفتگو با مسئولان موزه، تکمیلِ مجموعة تمبرهای آستان قدس و تشکیلِ موزهٔ تمبر و اسکناس را پیشنهاد داد. با موافقت آستان قدس رضوی برای راه اندازی این موزه، اقدام‌های لازم توسط وی با همکاری کارشناس موزه آستان قدس[۴۷]انجام گرفت و در بهمن ۱۳۶۹ ش، دومین بخش تخصصی موزه‌های آستان قدس، در طبقه منهای یک ساختمان موزه مرکزی با نمایش حدود ۱۲۱۰ قطعه تمبر مربوط به ایران و سایر کشورهای جهان، گشایش یافت. این مجموعه که در ابتدا با تکیه بر آثار موجود و خرید تمبرهای کسری تشکیل شده بود، با وقف مجموعه‌های ارزشمند تمبر و اسکناس از ایران و سایر کشورهای جهان، غنای روزافزون یافت، چنان‌که تا سال ۱۳۹۷ ش، حدود ۹۰۰ هزار قطعه تمبر و اقلام پستی از ایران و بیش از ۲۴۰ کشور جهان، و حدود بیست و چهار هزار و پانصد قطعه اسکناس از ایران و یک‌صد کشور جهان با فضای نمایشی ۳۰۰ متر مربع، در آن جمع‌آوری و اکنون به یکی از مراکز ملّی و بین‌المللی مورد توجه و مراجعه پژوهشگران، مجموعه‌داران و علاقه‌مندان به تمبر و اسکناس تبدیل شده‌است. در بخش نمایش تمبر و تاریخچه پستی این گنجینه، بیش از سه و هزار سیصد قطعه تمبر و مجموعه تاریخچه پستی شامل نامه‌های دستنوشته، پاکت‌نامه‌های تمبردار، پاکت‌های مهر روز، کارت‌پستال‌ها و دیگر اقلام پستی از ایران (دوران قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی) و دیگر کشورهای عضو اتحادیه جهانی پست به نمایش گذاشته شده‌است. در بخش نمایش اسکناس نیز، حدود ۳۵۰ برگ از اسکناس‌های ایران (دوران قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی) و جهان به نمایش درآمده است.

گنجینه سکه[ویرایش]

اسناد مرتبط با عملیات راه‌اندازی موزه در آستان قدس رضوی نشان می‌دهد تهیه و نمایش سکه‌ها در موزه به عنوان یکی از مهم‌ترین اشیای تاریخی، همیشه مورد نظر بوده‌است. در اولین موزه آستان قدس، یک اتاق با چند ویترین برای نمایش این آثار در نظر گرفته شده بود و در دومین موزه (موزه مرکزی) نیز سکه‌ها در ویترین‌های تخت در تالار درهای طلا و نقره نمایش داده شده بود. این سکه‌ها برخی مربوط به میراث آستان مقدس بوده و برخی نیز از طریق اهدا و وقف دریافت گردیده‌است. طی عملیات مکرر ساختمانی در حوزه حرم که به منظور تعمیرات یا توسعة آن صورت می‌گرفته، گاه تعدادی سکه‌های تاریخی نیز کشف می‌شده که به مجموعه افزوده می‌شده‌است.[۴۸]این مجموعه از خرداد سال ۱۳۸۸ش، به تالاری واقع در طبقه منهای یک موزهٔ مرکزی ـ که برای همین منظور آماده شده بود ـ انتقال یافت و بخش سکه به‌طور مستقل ایجاد شد. سکّه‌های ضربی چکشی موجود در این گنجینه، شامل نخستین سکه‌های جهان (سکه‌های شیر و گاومیش کرزوس، پادشاه ثروتمند لیدی)، سکه‌های مقدونی، سکه‌های ایران پیش از اسلام، سکه‌های اسلامی و سکه یادبود ولایت‌عهدی امام رضا ضرب شهرهای سمرقند و اصفهان در سال‌های ۲۰۲ و ۲۰۳ ه‍. ق، می‌شود. علاوه بر این مجموعه، سکّه‌های ضربِ ماشینیِ ایران (دوره‌های قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی) و سایر کشورهای جهان در این گنجینه نمایش داده شده و مورد استقبال بازدیدکنندگان خارجی قرار گرفته‌است. با پیگیریِ مسئول این موزه[۴۹] برای جذب اشیای موزه‌ای به منظور تکمیل مجموعه سکه‌های دوره‌های تاریخی و اسلامی به صورت وقف و اهدا یا خریداری از سال ۱۳۸۹ ش، تا ۱۳۹۷ ش، مجموعه سکه به بیش از ۶۵۹۸۷ عدد افزایش یافته‌است. علاوه بر سکّه‌ها، البسهٔ سکه‌دوزی شده شامل کلاه و پول جلیقه مزیّن به سکه‌های دوران قاجار و پهلوی، زیورآلات مزیّن به سکه‌های طلا، مدالیون‌های طلا و نقرهٔ کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و تعدادی از مدال‌های نمایشگاه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی «تمبر و تاریخچه پستی» که توسط مجموعه‌داران بنام و مشهور تمبر ایران به این گنجینه اهدا شده، در این گنجینه در معرض نمایش قرار داده شده‌است.

گنجینه آثار اهدایی به خامنه‌ای[ویرایش]

گنجینه آثار اهدایی به خامنه ای

این گنجینه در ۲۲ بهمن سال ۱۳۷۳ ش، در طبقه همکف ساختمان گنجینه قرآن و نفایس، با حضور واعظ طبسی نماینده ولی فقیه و تولیت معظم آستان قدس رضوی، و محمدی گلپایگانی رئیس دفتر خامنه‌ای در طبقه همکف ساختمان موزه قرآن و نفایس افتتاح شد. آثار به نمایش درآمده در آن شامل اشیای هنری متنوعی مانند تابلوهای خط و تذهیب، نقاشی، تراش روی شیشه، معرق چوب و صدف، سوزن‌دوزی، قلمزنی روی مس، انواع ظروف، ماکت‌ها و آثار حجمی، مدال‌ها و سکه‌ها، همچنین مجموعه ارزشمندی از فرش و منسوجات است که توسط سران کشورهای خارجی، شخصیت‌های برجسته ایرانی و خارجی، هنرمندان و ارادتمندان بهخامنه‌ای اهدا شده‌است. مجموعه آثار اهدایی او در فاصله سال‌های ۱۳۷۳ تا ۱۳۹۵ ش، افزون بر ۱۸۰۰ عدد بوده که تعدادی از آن‌ها برای نمایش انتخاب شده‌اند. در مجموعة به نمایش درآمده، تعدادی دارای ارزش فرهنگی و هنری و برخی نیز دارای ارزش تاریخی هستند، از جمله دو قطعه پارچه کتیبه دار از روپوش خانه کعبه و پرچم عشایر خوزستان[۵۰] در زمستان سال ۱۳۹۱ دکوراسیون داخلی این گنجینه تغییر کرد و در اسفند ماه ۱۳۹۵ با نمایش ۳۰ نسخه قرآنی خطی در یک تالار جدید، شیوه نمایش آثار گنجینه به صورت موضوعی و مفهومی انجام گرفت. خامنه ای همچنین از سال ۱۳۶۸ تاکنون، مجموعه نفیسی بالغ بر ۲۰۰۰۰ عنوان نسخه خطی را به آستان قدس رضوی اهدا کرده‌اند که در مخزن آثار خطیِ کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

گنجینه فرش[ویرایش]

یکی از تالارهای اولین گنجینه فرش و دست بافتها

قدیم‌ترین آثار به جای مانده از فرش‌های مورد استفاده در حرم امام رضا ، به دوره صفوی مربوط است. این دست‌بافته‌ها بسیار متنوع هستند و نه تنها برای پوشش کف، بلکه از آن‌ها به عنوان پرده برای نصب در ورودی‌های حرم نیز استفاده شده‌است. اسناد و مدارک[۵۱] موجود در آستان قدس رضوی نشان می‌دهد به مرور با توسعة فضاهای زیارتی، مسئولان اداریِ حرم امام رضا ، تهیه فرش‌های متناسب با این فضاها و نیاز زائران را مدنظر قرار داده‌اند و سفارش بافت فرش را به بهترین استادکاران و کارگاه‌های بافت داده‌اند، که از جمله آن‌ها می‌توان سفارش بافت به کارگاه فرش عمواوغلی، صابر و ارجمند را نام برد. در سال ۱۳۲۴ ش، با افتتاح اولین موزه آستان قدس رضوی، تعدادی از فرش‌های تاریخی حرم مانند قالی گلابتون دار، قالی پرده‌ای دورو، قالیچه محرابی باغی و قالیچه محرابی قندیلی همراه با دیگر آثار دوره صفوی و قاجار، به نمایش درآمد. در سال ۱۳۵۶ شمسی نیز با نمایش آثار در موزه مرکزی، این مجموعه در تالار درهای طلا و نقره نمایش داده و به مرور فرش‌های دیگری نیز به آن افزوده شد. از آنجا که آستان قدس رضوی طی قرن‌های گذشته فرش‌های ارزشمند و نفیسی را در اختیار داشته که خاص حرم بافته شده بودند یا به مرور اهدا شده بودند؛ ایجاد گنجینه ای درخور نمایش این آثار، ضروری بود. در سال ۱۳۷۷ ش، ساختمانی در دو طبقه (هرطبقه ۴۰۰ متر مربع)، در ضلع جنوب شرقی صحن روح‌الله خمینی به این امر اختصاص یافت و حدود ۵۰ تخته فرش و تعدادی از منسوجات نفیس مورد استفاده در حرم در دو طبقه، نمایش داده‌شد. ورودیِ این گنجینه ابتدا از صحن خمینی و پس از آغاز ساخت رواق خمینی ازمحل ورودیِ گنجینه قرآن در صحن کوثر بازگشایی شد. در سال ۱۳۸۳ زمینی در کنار موزه مرکزی برای احداث موزه بزرگ فرش آستان قدس رضوی در نظر گرفته شد که ساخت و آماده‌سازی آن تا سال ۱۳۸۹ ش، به طول انجامید و درآبان ۱۳۹۰ ش، همزمان با عیدسعید غدیرخم، افتتاح شد. این ساختمان، با ۶۶۴۷ متر مربع زیر بنا، در چهارطبقه (با احتساب نیم طبقه) احداث گردید. در این گنجینه سه طبقه فضای نمایش در نظر گرفته شده که طبقه‌بندیِ موضوعی فرش‌ها در هر قسمت به این ترتیب است: ۱. قالی‌های بافت مناطق مرکزی و شرق ایران و همچنین قالی‌هایی با کاربرد پرده ای در طبقه همکف ۲. قالی‌های بافت مناطق غربی و شمال غرب ایران و همچنین قالیچه‌های بافت ایلات و عشایر ایران در طبقه اول به نمایش درآمده است. ۳. قالی‌های دوره صفوی و قالی‌های بزرگ مشهد در طبقه منهای یک، نمایش داده شده‌است. ورودی این موزه از صحن کوثر با ورودی موزه مرکزی مشترک است.

توسعة موزه مرکزی و ایجاد بخش‌های جدید[ویرایش]

در سال ۱۳۷۳ تغییر کاربری و تبدیل طبقات فوقانی موزهٔ مرکزی آستان قدس رضوی به تالارهای نمایش برای اشیای موزه‌ای، پس از انتقال کتابخانه مرکزی آستان قدس به ساختمان جدید آن در بست شیخ طوسی آغاز شد. این بخش‌ها در سال ۱۳۷۸ به موزه آستان قدس تحویل گردید و با تصمیم مدیران مجموعه بنا بر اهمیت آثار موجود در خزانه وآاثار اهدایی و وقفی موضوعات هنرهای تجسمی، صدف، حلزون و موجودات دریایی، نجوم و ساعت، سلاح‌های سرد و گرم و ظروف، انتخاب و گزیده‌ای از اشیای موجود برای نمایش به تالارهای جدید انتقال یافت و در هشتم تیرماه همان سال هم‌زمان با میلاد رسول‌اکرم و امام جعفر صادق افتتاح شد.

تغییرات نمایش آثار و توسعه موزه مرکزی از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۷[ویرایش]

گنجینه تاریخ حرم رضوی[ویرایش]

در زمان توسعه موزه مرکزی و ایجاد بخش‌های جدید، ابتدا آثار طبقهٔ همکف به‌طور موضوعی تفکیک شد و به بخش‌های مرتبط انتقال یافت. همچنین، آثار مربوط به تاریخ حرم و آستان قدس رضوی در ویترین‌های این طبقه چیده شد، سپس تعدادی اشیای دیگر مرتبط با حرم امام رضا، مانند کتیبه‌های طلای مشبّک مربوط به ضریح مطهر در دوره صفوی، از خزانه انتخاب و به مجموعه حرم رضوی افزوده‌شد. تعداد قابل توجهی تصاویر قدیمی از حرم و شهر مشهد نیز تهیه گردید و آرشیو مهمی از اطلاعات تاریخ شفاهی نیز جمع‌آوری شد. از این زمان گنجینه آثار طبقه همکف موزه «تاریخ مشهد» نام گرفت. در سال ۱۳۷۹ ش، ضریح فولادی و درسال ۱۳۸۶ ضریح طلا و نقره نیز در دو هشتیِ این موزه نصب و به نمایش درآمد. در سال ۱۳۹۱ ش، سنگاب به عنوان یک نماد تاریخی از اشیای حرم امام رضا (علیه‌السلام)، به هشتیِ ورودی منتقل شد و با توجه به وجود کتیبه‌های تاریخی و نقش‌های زیبای حجاری شده بر بدنه آن به نمایش درآمد. از سال۱۳۹۲ این بخش که قدیمی‌ترین گنجینه آثار تاریخی حرم به‌شمار می‌رود و بسیاری از اشیای تاریخیِ و وقفی مربوط به حرم که دارای کتیبهٔ وقف هستند در آن نمایش داده شده، به عنوان «تاریخ حرم رضوی» نام گرفت. از جمله این اشیا می‌توان به سنگاب خوارزمشاهی، مجموعه ای از درهای چوبی مانند درِ دارالسیاده متعلق به دوره ایلخانی، ضریح دوم و چهارم و پنجره‌های حرم، پنجره فولاد (دوره تیموری)، کتیبه مشبک طلا با مضمون سوره انسان متعلق به اولین ضریح امام رضا که به دستور شاه طهماسب ساخته و بر روی مضجع مبارک نصب شده‌است، کتیبه‌های طلا به خط علیرضا عباسی خوشنویس مشهور دوره شاه عباس صفوی با مضمون شعری در مدح امام رضا، آیه الکرسی و صلوات خاصه، وسایل شستشو شامل گلاب‌دان‌ها و ابریق‌ها که در کشیک خانه و توسط خدام استفاده می‌شده‌اند، وسایل روشنایی شامل قندیل‌ها و پیه‌سوزها و مجموعه قفل‌ها اشاره نمود. این آثار مربوط به سده ششم هجری تا دوره معاصر است.

گنجینه نجوم[ویرایش]

گنجینه نجوم

در سال ۱۳۷۸ بخش نجوم و ساعت با استفاده از مجموعه ابزارآلات نجومی و ساعت‌هایی که مرحوم استاد سید جلال‌الدین طهرانی(۱۳۶۶–۱۲۷۸ ش) وقف آستان قدس‌رضوی کرده بود، شکل گرفت. اشیای ارزشمند این بخش با همکاریِ محمدفرهاد رحیمی[۵۲]از مجموعه موجود در خزانةآستان قدس رضوی انتخاب و کارشناسی شد و به صورت موضوعی در ویترین‌ها چیده شدند. از اشیای شاخص این مجموعه، دو اسطرلاب مسطح و یک اسطرلاب کروی مربوط به دوره صفوی است که توسط استادان مشهور این دوره ساخته شده‌است. همچنین، یک حلقه کریمه یا اسطرلاب چوبی و حلقوی ساخت استاد محمد باقر و یک اسطرلاب شبیه‌سازی شده بر اساس اسطرلاب استاد «محمد مقیم الیزدی» است. انواع تلسکوپ شکستی و انعکاسی، و تلسکوپ خورشیدی، کره‌های آسمانی و جغرافیایی، آرمی‌لار (ذات‌الحق)، حلقه‌های نجومی، تئودولیت، سکستانت، مدل حرکت زمین، ماه، خورشید، دوربین دوچشم همچنین، مجموعه‌ای از ساعت‌های آفتابی مربوط به سده هفدهم تا بیستم میلادی که برخی از آن‌ها قبله‌نما یا قطب‌نما نیز دارند و ساعت دیواری وزنه‌ای ساخت ژاپن (مربوط به سلسله امپراتوران توکوگاوا) و انواع ساعت‌های دیواری پاندولی و ساعت‌های رومیزی در آن نمایش داده‌شده‌است.

گنجینه ظروف[ویرایش]

گنجینه ظروف

با گشایش اولین موزه در آستان قدس‌رضوی، تعدادی ظروف چینی و فلزیِ دارای ارزش فرهنگی و تاریخی برای نمایش انتخاب و به نمایش درآمدند. برخی از این ظروف همچنان تا سال ۱۳۷۸ ش. نیز در طبقه همکف موزه، در معرض نمایش قرار داشتند. از سال ۱۳۷۸ با ایجاد بخشی به نام ظروف این مجموعه و آثار مهم دیگری از گنجینه موجود در خزانه انتخاب و به آن افزوده شد. با توجه به این‌که آستان قدس‌رضوی طی سده‌های متمادی دارای بخش‌های مهمان‌سرا و تشریفات بوده‌است، مجموعة متنوعی از ظروف مورد استفاده در این بخش‌ها با جنس‌های گوناگون و کاربردهای مختلف، در خزانه آستان قدس رضوی موجود است. از طرفی، طی سال‌های اخیر، تعداد قابل توجهی ظروف سفالی از هزاره‌های قبل از میلاد تا عصر حاضر به موزه و خزانهٔ آستان قدس رضوی اهدا شده‌بود. تعدادی از ظروف نیز در جریان حفاری هیئت علمی پژوهشی سازمان میراث فرهنگی خراسان در سال ۱۳۷۰ ش، کشف شد و به مجموعه خزانه افزوده‌شد. انتخاب اشیای این بخش با توجه به سیر تاریخی تولید و استفاده از ظروف در تمدن بشری انجام گرفت (بر اساس موجودی خزانه) و چیدمان آثار عبارت بود از: مجموعه‌ای از ظروف سفالی، سلادن، چینی‌های آبی و سفید، چینی‌های پنج رنگ، بلورهای تراش‌دار و منقوش و بارفتن‌ها. در طی سال‌های بعد، تغییراتی در نمایش آثار داده‌شد و تعدادی از ظروف فلزیِ قلمزنی و مرصّع و ظروف نقره‌ای نیز برای نمایش به موزه منتقل گردید.

گنجینه سلاح[ویرایش]

گنجینه سلاح

آستان قدس‌رضوی مجموعه‌ای افزون بر ۱۰۰۰ قبضه انواع سلاح سرد و گرم را در خزانه خود نگهداری می‌کند. این آثار به مرور زمان به حرم امام رضا وقف یا اهدا شده‌اند و قدمت آن‌ها مربوط به دوره صفوی تا عصر حاضر است. در سال ۱۳۷۸ ش، بخشی از فضای نمایشی در تالارهای جدید، به نمایش گزیدهٔ این آثار اختصاص یافت. این مجموعه شامل: کمان‌های لاکیِ روغنی، سپر، زره فولادی، لباس طلسمات (رزم)، نیزة منقوش و لاکی، کلاه‌خود و ساعدبند و انواع تبرزین و تبر، کارد و خنجر با تزئینات طلاکوب، قمه و شمشیر، تفنگ‌های سرپر، یک لول، دولول و چهارلول، تپانچه‌های یک لول و دولول، انواع باروت‌دان با مخزنِ چرم، عاج و فلزی مربوط به عصر صفوی تا دوره معاصر در معرض نمایش قرارگرفته است است. از آثار نفیسِ این مجموعه، شمشیر و خنجر مرصّع است که جزء مجموعه جواهرات آستان قدس بوده و در خوانچه‌های حرم امام رضا نصب شده‌اند.

گنجینه هنرهای تجسمی[ویرایش]

گنجینه هنرهای تجسمی

خزانه آستان‌قدس‌رضوی مجموعه‌ای بالغ بر یک هزار تابلو را شامل می‌شود که با تکنیک‌های متنوع هنری خلق شده‌اند. این آثار شامل تابلوهای نقاشیِ ایرانی و خارجی در سبک‌های مختلف از قرن هفدهم میلادی (سده ۱۱ و۱۲ هجری) تا عصر حاضر، تابلوهای معرق‌کاری، آینه‌کاری، قلم‌زنی، جُنده‌کاری، خوشنویسی، خاتم‌کاری، نقاشی پشت شیشه، و تابلوهای نقاشی با سبک قهوه‌خانه‌ای (خیالی نگاری)، سقاخانه، و گل و مرغ و موارد دیگر است که به موزه آستان قدس وقف یا اهدا شده‌اند. در سال ۱۳۷۸ ش، با توسعة فضاهای نمایشی، با توجه به اهمیت این آثار تعدادی از تابلوهای نقاشی ایرانی و خارجی انتخاب و به نمایش درآمدند. این آثار عبارت بودند از: چهار اثر از تابلوهای نقاشی استادکمال‌الملک (سال ۱۲۹۲ قمری)، تابلوی معروف و نیز ایتالیا (منظره آبگیر سان مارکو) اثر ویلیام جیمز (قرن ۱۸ م)، تفرجگاه (قرن۱۷ م)، همچنین تعدادی تابلوهای نقاشی که در سال ۵۵–۱۳۵۴ ش، توسط کارشناسان هنری آستان قدس برای کاخ ملک‌آباد، از یک نمایشگاه در ایتالیا خریداری شده‌بود. آثار به نمایش درآمده در این بخش، در سال‌های بعد به‌طور متناوب تغییر کرده و به مرور، برخی آثار دیگر از خزانه و همچنین آثاری که توسط برخی هنرمندان معاصر نظیر مهدی فرخی، رضا بدرالسماء، رسول شفقتی، یگانه قدیریان و زهره مهانی منش به موزهٔ آستان قدس رضوی اهدا شده‌بود، جایگزین یا به مجموعه افزوده شدند.

گنجینه موجودات دریایی[ویرایش]

گنجینه آبزیان

در سال ۱۳۶۴ ش، «محمد سعید فؤاد وهبه» یک مجموعه‌دار علاقه‌مند از شیعیان سوریه پس از بازدید و گفتگو با مسئولان موزه، برای اهدای مجموعهٔ صدف و حلزون‌های دریایی خود اعلام آمادگی نمود. فؤاد وهبه مجموعه ۱۲۸۲ قطعه صدف و حلزون را در طی سفرهای مکرر، به دفتر نمایندگی آستان قدس‌رضوی در تهران تحویل داد که پس از آن، این مجموعه به مشهد منتقل شد. در سال ۱۳۷۳ ش، منتخبی از این مجموعه در یک نمایشگاه کوتاه مدت (۱۵ روزه) به نمایش درآمد. استقبال بی‌سابقه بازدیدکنندگان به‌خصوص گروه‌های دانش‌آموزان و دانشجویان موجب شد نه تنها این نمایشگاه تا دی‌ماه همان سال ادامه یابد بلکه در سال ۱۳۷۸ نیز با توسعة موزه مرکزی، بخش موجودات دریایی به پشتوانهٔ این مجموعه افتتاح گردید. علاوه بر موارد ذکر شده این تبعه سوری برای بار دوم درسال ۱۳۹۰تعداد ۱۵۴۴ قطعه صدف، فسیل وحلزون دیگر را به موزه‌های آستان قدس رضوی اهداء می‌نماید که درحال حاضر درخزانه نگهداری می‌گردد. همزمان با افتتاح، یک ماهی مومیایی شده ساخته شده از گیتارماهی از گروه سفره ماهیان توسط محمد فرهاد رحیمی از فروشگاه موزه لوور خریداری کرده بود برای نمایش به این بخش اهدا شد که مورد توجه بسیاری از بازدیدکنندگان قرار گرفت. نمایش این آثار موجب شد برخی از بازدیدکنندگان و واقفان نظیر عبدالله میرشکاری، مرتضی کوشکباغی و رضا مؤمنی فرد، مجموعه‌هایی از موجودات دریایی مربوط به سواحل خلیج فارس را به موزه آستان قدس رضوی اهدا کردند.[۵۳]در حال حاضر، به‌جز نمونه‌های صدف‌ها و حلزون‌های سواحل دریاهای ایران و جهان، مرجان‌ها و ماهی‌های تاکسیدرمی شده نیز در این بخش به نمایش درآمده است.

گنجینه مدال[ویرایش]

گنجینه مدال

محبوبیت و جایگاه ارزشمند مرحوم غلامرضا تختی کشتی گیر ملی ایران، در بین مردم ایران، موجب شده با اهدا و نمایش ۳۶ عدد انواع مدال، نشان، یادبود و بازوبند مدال‌های وی در موزه مرکزی و کنار آثار تاریخی حرم، این مجموعه همیشه مورد استقبال بازدیدکنندگان قرار گیرد. به مرور، با اهدای آثار دیگر قهرمانان و مدال‌آوران، این مجموعه توسعه‌یافت و در اسفند ۱۳۹۱ ش، گنجینه تخصصی مدال در طبقه دوم موزه مرکزی به مساحتی در حدود ۲۵۰ مترمربع افتتاح شد و تعداد زیادی مدال، بازوبند، جام، تندیس و نشان در معرض نمایش بازدیدکنندگان قرار گرفت. با طراحی و چیدمان جدید، به نمایش درآمدند. در پاییز سال ۱۳۹۷ ش، تعداد کل انواع مدال، نشان، کاپ و یادبود موجود در خزانه و موزه‌های آستان قدس رضوی حدود ۱۰۰۰ عدد گزارش شده‌است. از این تعداد حدود ۸۰٪ آن ورزشی ،۱۰٪ علمی و۱۰٪ باقی‌مانده مربوط به مناسبت‌های فرهنگی و تاریخی است که از طرف شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی، به آستان قدس رضوی اهدا شده‌است. بیش از ۳۵۰ عدد از این اشیا در مجموعه موزه‌های آستان قدس رضوی (در بخش‌های مدال، سکه و گنجینهٔ رهبر جمهوری اسلامی) در معرض نمایش قرار داده شده‌بود. حدود ۱۰٪ از کل مدال‌ها، کاپ‌ها، نشان‌ها و یادبودهای ورزشی مربوط به ورزشکاران معلول و جانباز است که در رقابت‌های بین‌المللی و کشوری افتخارآفرین بوده‌اند.[۵۴]مرحوم جهان پهلوان غلامرضا تختی، مرحوم رضا صادقی، مرحوم امرالله احمدی، امید نوروزی، مجید خدایی، امیر توکلیان و سید محمود میران از جمله شخصیت‌های برجسته‌ای هستند که مدال‌ها، نشان‌ها و یادبودهایشان (توسط خودشان یا خانواده‌شان) به آستان قدس رضوی اهدا شده‌است.

گنجینه آثار اهدایی استاد محمود فرشچیان[ویرایش]

گنجینه آثار اهدایی استاد فرشچیان

استاد محمود فرشچیان از هنرمندان نامدار نقاشی معاصر ایرانی است که تعدادی از آثار نفیس خود را به موزه‌های آستان قدس‌رضوی اهدا کرده‌است. ایشان در زمستان سال ۱۳۶۹ ش، دو تابلوی مهم و ارزشمند به نام‌های «عصر عاشورا» و «پنجمین روز آفرینش» را همراه با تابلوی نقاشی مینیاتور به نام «خمسه آل طیّبه» که توسط اجداد ایشان ساخته شده بود، به موزه آستان قدس رضوی هدیه کردند. نقاشی «عصر عاشورا» یکی از آثار مهم استاد است که در سال ۱۳۵۵ ش، خلق شده و یادآور واقعه کربلا در روز دهم محرم سال ۶۱ هجری است. تابلوی «پنجمین روز آفرینش» نیز در سال ۱۳۵۲ ش، با استناد به آیات قرآن[۵۵] که از آفرینش جهان در شش مرحله یاد کرده، خلق شده‌است. این آثار هنریِ ارزشمند، در محل تالارهای نمایش در ساختمان موزه قرآن و نفایس نصب شد و به نمایش درآمد. پس از آن استاد در طی سفرهای بعدی، آثار دیگری را نیز به موزه آستان قدس‌رضوی اهدا نمودند که عبارتند از: تابلوی «پناه» یا «یتیم‌نوازی علی» (سال۱۳۷۱). تابلوی «یارب» (سال۱۳۷۴) و تابلوی «نیایش» (سال ۱۳۷۷). استاد فرشچیان در سال ۱۳۷۹ تابلویی با عنوان «اولین پیام» را که در همین سال خلق شده بود، به موزه هدیه کردند و تابلوی «توسل» را که در جریان نصب ضریح مطهر ساخته و دل‌نوشته‌ای را با خط خود برآن قلمی کرده بودند، در سال ۱۳۸۰ و «هدیه عشق» را در سال ۱۳۸۲ ش، اهدا کردند. در سال ۱۳۸۹ ش، در جریان تغییر و تحول در موزه‌های آستان قدس‌رضوی، تالار آثار اهدایی استاد فرشچیان به مساحت تقریبی ۲۰۰ متر مربع در طبقه همکف موزه قرآن، با هدف نمایش اختصاصی آثار ایشان گشایش یافت. استاد در همین سال سه اثر دیگر نیز با عنوان‌های «ضامن آهو(۲)»، «کوثر» و «رمی جمره» به موزه اهدا کردند که در کنار سایر آثار ایشان، به نمایش درآمد. در سال ۱۳۹۰ ش، تابلوی «پرچمدار حق» را به موزه اهدا کردند و تابلوهای «ستایش پروردگار» و «معراج» که برگرفته از آیة شریفهٔ «یسبح لله مافی السماوات و ما فی الارض» است، به ترتیب در سال ۱۳۹۲ و ۱۳۹۳ ش، در سال ۱۳۹۵ تابلوهای «آسمان چهارم» و «شام غریبان» در گنجینه آثار استاد به نمایش درآمد. جدیدترین اثر ایشان به نام «گودال قتلگاه» را نیزدر سال ۱۳۹۶ به موزهٔ آستان قدس رضوی اهدا کردند و وقفنامه ای نیز برای اهدای آثار تقدیم کردند.

موزه مردم‌شناسی (حمام مهدی قلی بیک)[ویرایش]

موزه مردم‌شناسی

موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی در محل حمام مهدی‌قلی بیگ در ضلع غربی حرم قرار دارد. این بنا در سال ۱۰۲۷هـ. ق توسط «مهدی‌قلی بیک جانی قربان، میرآخور شاه عباس صفوی» وقف آستان قدس رضوی شده‌است. این حمام از دوره صفویه تا سال ۱۳۶۸ ش نزدیک به چهار قرن جهت استحمام و تطهیر، مورد استفاده زائران و مجاوران حرم رضوی قرار می‌گرفته‌است. سازمان میراث فرهنگی کشور این بنا را در تاریخ ۵/۲/ ۱۳۷۶ ش، در فهرست بناهای تاریخی به شماره ۱۳۷۴ ثبت کرد و آستان قدس رضوی با توجه به موقوفه بودن و ارزش‌های فرهنگی و تاریخیِ آن، مرمت و باززنده‌سازی بنا را در دستور کار خود قرار داد و با همکاری کارشناسان سازمان میراث فرهنگی خراسان، آن را احیا نمود. حمام مهدی‌قلی بیگ با مساحت ۱۸۷۵ متر مربع، یکی از بزرگترین حمام‌های ایران است. این بنا دارای بخش‌های سربینه، میان‌در، گرم‌خانه، خزینه، استخرآب سرد و تون یا آتشخانه است. سربینة آن دارای سه غرفه برای پوشیدن و قرار دادن لباس‌های عموم مردم و یک شاه‌نشین جهت طبقه اشراف است. ازارهٔ سربینه با کاشی‌های زیررنگی، با لعاب لاجوردی تزئین شده و سقف آن دارای ۱۳ لایه تزئینات نقاشی است که قدیم‌ترین لایه آن مربوط به دورة صفوی و جدیدترین لایه متعلق به اواخر دورة قاجار است. لایهٔ متأخر آن که اکنون در معرض دید قرار دارد، با موضوعاتی چون زندگی اجتماعی مردم، داستان‌های شاهنامه، داستان‌ها و افسانه‌های ادبی قدیمی ایران و ماه‌های سریانی با کمی اغراق در جزئیات تصویرگری شده‌است. پس از انجام عملیات مرمت بنا، کارشناسان معاونت امور موزه‌ها پیشنهادهایی برای تغییر کاربری آن ارائه دادند. سرانجام، با پیشنهاد تشکیل موزه مردم‌شناسی در این محل موافقت گردید و در آذرماه سال ۱۳۸۵ ش، این بنای تاریخی در سه بخش سربینه، گرم‌خانه و چاله‌حوض (استخر) با مجموعه‌ای از آثار انتخاب شده مرتبط با موضوع مردم‌شناسی افتتاح شد. آثار به نمایش درآمده در این موزه شامل لوازم پذیرایی، لوازم آرایش، انواع لباس و پوشاک قدیمی مربوط به اقوام مختلف، نمونه‌هایی از منسوجات مورد استفاده در حمام در محل سربینه و مجموعه‌ای از لوازم مورد استفاده در حمام، ظروف و انواع سماور و لوازم روشنایی در محل گرم‌خانه، تعدادی عکس مربوط به قشرهای مختلف اجتماعی و مشاغل آن‌ها، بناهای قدیمی مشهد و نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای در محل استخر آب سرد است.

تشکیلات اداری موزه‌های آستان قدس رضوی[ویرایش]

موزه‌های آستان قدس از سال ۱۳۲۴ ش. از نظر تشکیلات اداری یکی از بخش‌های ادارهٔ خزانه و موزه بود و زیر نظر این اداره فعالیت می‌کرد. در نمودار (چارت) تشکیلات اداری، از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۸ ش، پست‌های سرپرست موزه و ابوابجمعدار اموال خزانه، رئیس اداره حسابداری و متصدی فرش‌ها و متصدی رفوگری وجود دارد که نشان‌دهنده تفکیک وظایفِ آن‌هاست. در چارت سازمانی سال ۱۳۵۳ ش، موزه و خزانه دو اداره مستقل تعریف می‌شوند و «اداره موزه و کتابخانه» زیر نظر «مدیریت خدمات فرهنگی و اجتماعی» و «اداره خزانه» زیر نظر «مدیریت اماکن متبرکه» قرار می‌گیرند. پس از انقلاب اسلامی تا سال ۱۳۷۸ ش، موزه آستان قدس ابتدا زیر نظر «تشریفات» و پس از آن زیر نظر «مدیریت امور فرهنگی» و «معاونت فرهنگی» قرار داشت. نمودار سازمانی موجود در سال‌های ۱۳۶۸ و ۱۳۷۷ ش، نشان‌دهنده توسعهٔ این اداره پس از انقلاب اسلامی و ایجاد پست‌های سازمانی جدید است. در سال ۱۳۶۸ ش، تعداد ۹۶ پست برای چهار موزه مصوب شد که شامل: رئیس اداره، کارشناسان موزه، معاون اداره، بایگان، ماشین‌نویس، نامه‌رسان، پیشخدمت، جمع‌دار اموال اداری، بلیت فروش، متصدی کنترل، راهنمای آقایان و بانوان، مأمور مراقب، مأمور تنظیف، نگهبان، مسئول بازدید بدنی، کفشدار، سرپرست و ابوابجمعدار اموال عتیقه بوده‌است. در سال ۱۳۷۷ ش، چارت سازمانی ادارهٔ موزه‌ها با دو پست معاون فنی و پژوهشی و معاون موزه‌ها و امور عمومی، جمعاً با ۱۰۶ پست سازمانی برای ۸ موزه مصوب شد، اما اجرای آن به تعویق افتاد. از سال ۱۳۷۹ ش، تاکنون، با تشکیل سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، موزه به عنوان یکی از معاونت‌های سازمان توسعه یافت و ۱۲۰ پست سازمانی مصوب برای سه اداره گنجینه‌ها، پژوهش و معرفی آثار و حفاظت و مرمت آثار فرهنگی برای آن در نظر گرفته شد. اداره حفاظت و مرمت آثار فرهنگی، دارای ۱۹ پست؛ شامل کارشناس و کاردان برای کارگاه‌های کاغذ، چوب، فلز، منسوجات، نقاشی، سفال و آزمایشگاه است که وظیفه آن نظارت بر امر حفاظت آثار و نفایس موجود در سازمان با ویژگی‌های مختلف و برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های مرمتی بر ای آثار آسیب دیده‌است. ـ اداره گنجینه‌ها، دارای ۷۶ پست، برای ۱۲ گنجینه؛ شامل رئیس اداره، معاون، مترجم، مسئول و ابوابجمعدار هر گنجینه، راهنما، مراقب و خدمتگزار است و وظیفهٔ طبقه‌بندی و نمایش آثار با تکیه بر استانداردهای جهانی و اطلاع‌رسانی به مراجعان را بر عهده دارد. ـ اداره پژوهش و معرفی آثار، با هدف مطالعه و پژوهش به منظور دستیابی به اطلاعات روزآمد دربارهٔ آثار تاریخی و هنری به منظور برنامه‌ریزی و نظارت بر تمامی امور پژوهشی ـ اعم از شناسایی، طبقه‌بندی و ارزش‌گذاری، معرفی و روند مستندسازی آثار در موزه‌ها توسط کارشناسان داخل و خارج از سازمان، همچنین نیازسنجی پژوهشی موزه‌ها و تعیین اولویت‌های پژوهشی آثار، برنامه‌ریزی برای دعوت از متخصصان به منظور مشاوره در امور پژوهشی موزه‌ها و برگزاری نشست‌های علمی و تخصصی با هدف ارتقای اطلاعات تخصصی کارکنان موزه‌ها وکارشناسان مرتبط در سازمان ـ تشکیل شد. کارشناسان این اداره در حوزه‌های کاغذ، سکه، هنرهای تجسمی، تزئینات وابسته به معماری، منسوجات و تمبر، موظف به مطالعه و پژوهش دربارهٔ آثار موجود در موزه و خزانه، همکاری و نظارت بر تهیه شناسنامه و روند مستندسازی آثار در موزه‌ها و خزانه، همکاری با مسئولان و کارشناسان درگنجینه‌ها و اداره حفاظت و مرمت آثار برای معرفی آثار و تهیه گزارش از نیازهای حفاظتی و مرمتی و انجام اقدام‌های لازم برای پیشگیری از آسیب‌های وارده به آثار و جز آن هستند.

اداره پژوهش و معرفی آثار[ویرایش]

اداره پژوهش و معرفی آثار در آذرماه ۱۳۸۲ به منظور گسترش زمینه‌های پژوهشی و آموزشی برای شناخت و درک بیشتر و دقیق‌تر آثار معنوی، تاریخی و فرهنگی و معرفی آنها در معاونت امور موزه‌های سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی تشکیل شده‌است. این اداره به عنوان بازوی پژوهشی موزه در نظر دارد با ارائه فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی در تقویت جنبه معنوی و فرهنگی آثار هنری گام مؤثری بردارد و همگام با دیگر سازمان‌های فرهنگی در حفظ و نگهداری، مستندسازی و نمایش آثار ارزشمند این مجموعه فعالیت نماید. اداره پژوهش و معرفی آثار با استفاده از توان تخصصی کارشناسان حوزه معاونت در حوزه‌های مرتبط با موزه‌های آستان قدس وکتابخانه تخصصی هنر و موزه داری آماده ارائه خدمات به محققان و پژوهشگران این حوزه می‌باشد.

اداره حفاظت و مرمت آثار فرهنگی[ویرایش]

اداره حفاظت و مرمت آثار فرهنگی

در سال ۱۳۸۲ با توجه به افزوده شدن حجم بسیاری از آثار تاریخی، فرهنگی اهدایی به حرم رضوی، بخش حفاظت و مرمت که قبلاً به صورت کارگاهی اداره می‌شد به اداره حفاظت و مرمت آثار فرهنگی توسعه یافت و زیر مجموعه معاونت موزه‌ها قرار گرفت. این اداره با استفاده از توان علمی و تخصصی کارشناسان این حوزه، بر امر حفاظت کلیه آثار و نفائس موجود در سازمان با ویژگی‌های مختلف نظارت می‌نماید و وظیفه دارد برای حفاظت پیشگیرانه و مرمت آثار موجود در موزه‌ها و مخازن سازمان برنامه‌ریزی کند و اجرای پروژه‌های مرمتی بر روی آثار آسیب دیده را توسط کارشناسان داخل و خارج از سازمان نظارت و مدیریت نماید.

کتابخانه تخصصی موزه‌ها[ویرایش]

کتابخانه تخصصی موزه

یکی از بخش‌هایی که با توسعة موزه‌ها در سال ۱۳۷۸ ش، رسمیت یافت و مستقل شد، کتاب‌خانه تخصصی موزه‌ها بود. این بخش با حدود ۴۰۰ جلد کتاب شروع به کار کرد. منابع مورد نیاز این کتابخانه از سال ۱۳۷۶ ش، با تلاش کارشناسان و همکاری مسئولان موزه، همچنین حمایت معاونت فرهنگی وقت[۵۶]آستان قدس‌رضوی، تأمین شد. از سال ۱۳۷۸ با توسعة موزه مرکزی، این کتابخانه زیر نظر کارشناس و مسئول بخش‌های جدید موزه اداره می‌شد و تالاری به وسعت ۱۰۰ متر مربع برای آن در نظر گرفته شد. آثار مختلفی در زمینه‌های متنوع هنری مانند فرش، نقاشی، صنایع دستی، عکاسی، گرافیک، خوشنویسی، فلزکاری، سکه‌شناسی، تمبرشناسی، تاریخ هنر، آثار مرجع هنری و ادبی، منابع تاریخی، دائرةالمعارف‌ها، همچنین موزه‌داری و مرمت، خریداری و برخی به صورت اهدایی[۵۷] به مجموعه افزوده شد. استقبال پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های هنر و موزه‌داری از این کتابخانه سبب شد منابع جدید آن نیز روزآمد شود. از فعالیت‌های مهم این کتابخانه از سال ۱۳۸۰ به بعد، برگزاری نشست‌های تخصصی در زمینهٔ موزه و موزه‌داری و کلاس‌های آموزشی برای کارشناسان موزه بود. پس از توسعة تشکیلات اداری موزه‌ها، این کتابخانه در چارت اداره پژوهش و معرفی آثار قرار گرفت و توسعة بیشتری یافت. در حال حاضر، مجموعة منابع آن بیش از ۱۵۰۰۰ جلد کتاب و حدود۲۰۰۰ جلد مجله را شامل می‌شود.

موزه‌های وابسته[ویرایش]

در طی حدود هشتاد سال گذشته تاکنون مجموعه‌های بسیار ارزشمندی از نسخ خطی و چاپی و اشیای موزه‌ای به آستان قدس رضوی وقف و اهدا شده‌است که موجب تأسیس موزه‌ها و کتابخانه‌هایی در سایر شهرهای ایران شده‌است. هم‌اکنون آستان قدس رضوی در ۱۷ شهر ایران ۳۶کتابخانه و چهار موزه وابسته دارد. همچنین کتابخانه راجه در محمودآباد هندوستان جزو این مجموعه می‌باشد. موزه‌های وابسته به آستان قدس شامل موزه ملی ملک در تهران، موزه وزیری در یزد، موزه مدرس در کاشمر و موزه جوادالائمه در شهر رفسنجان است.

کتابخانه و موزه ملی ملک[ویرایش]

موزه ملی ملک

مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک نخستین موزه وقفی- خصوصی ایران و یکی از شش کتابخانه بزرگ کشور با موضوعیت نسخه‌های خطی در تهران است. این مرکز فرهنگی در سال ۱۳۱۶ توسط حسین آقا ملک تأسیس شد و به‌همراه املاک و مستغلات وقف آستان قدس رضوی شد. احداث ساختمان جدید کتابخانه و موزه ملی ملک در سال ۱۳۶۴ آغاز شد و در ۱۳۷۵ به‌پایان رسید. موزه ملی ملک از ۷ مجموعه بدین شرح تشکیل شده‌است: ۱. مجموعه سکه شامل ۳ هزار قطعه سکه و مدال ایرانی از سده ششم پیش از میلاد تا دوران پهلوی و نیز سکه‌هایی از یونان، جانشینان اسکندر، امپراتوری بیزانس، خلفای اسلامی و امپراتوری عثمانی. ۲. مجموعه آثار هنری شامل تابلوهای نقاشی هنرمندان به نام ایرانی مانند کمال‌الملک غفاری، لطفعلی صورتگر، هادی خان تجویدی و برخی نقاشان اروپایی و لوستر و مبلمان. ۳. مجموعه هنر لاکی شامل ۸۶ قطعه قلمدان، قاب آیینه و سر چسبدان که با نقاشی لاکی آراسته شده‌اند و برخی شان حدود ۳۰۰ سال قدمت دارند. ۴. مجموعه تمبر شامل هزاران قطعه تمبر از نخستین تمبرهای منتشر شده در ایران و جهان تا زمان حاضر. ۵. مجموعه فرش شامل ۳۴تخته قالی و قالیچه از نقاط مختلف ایران که بوسیله زبده‌ترین بافندگان دو سده اخیر بافته شده‌اند. ۶. مجموعه بانو ملک شامل تابلوهای نقاشی قاجاری، نسخه‌های خطی، قلمدان، سرقلیان و آثار لاکی که تعدادشان به ۴۷ اثر می‌رسد. این مجموعه در سال ۱۳۸۵ توسط بانو عزت ملک، فرزند مرحوم حاج حسین ملک و ناظر استصوابی موقوفات ملک به موزه اهداء شده‌است. ۷. مجموعه آثار خوشنویسی که آثاری از بزرگ‌ترین و نامدارترین خوشنویسان ایران و اسلام مانند یاقوت مستعصمی، علیرضا عباسی، میرعماد، احمد نیریزی، درویش عبدالمجید طالقانی، میرزا غلامرضا اصفهانی و… را در خود جای داده‌است. این مجموعه در تهران خیابان خمینی تهران (سپه) جنب ساختمان امور خارجه قرار دارد.

موزه وزیری یزد[ویرایش]

این کتابخانه در سال ۱۳۳۴ش توسط علی‌محمد وزیری تأسیس شد و در سال ۱۳۴۸ش وقف آستان قدس رضوی گردید. بنا به خواست مرحوم وزیری در خصوص جمع‌آوری اشیای مرتبط با یزد و با موافقت آستان قدس رضوی در سال ۱۳۶۹ هیاتی متشکل از چندتن از دوستداران میراث فرهنگی اقدام به جمع‌آوری اشیاء نمودند که شامل انواع قرآن و کتب نفیس خطی، وقف نامه، اسناد و قباله‌های مختلف، انواع سکه، ظروف و وسایل مردم‌شناسی، پوشاک و پارچه‌های قدیمی و … می‌باشد. این موزه در یزد خیابان خمینی، خیابان مسجد جامع، بازار چهارسوق، کنار کتابخانه وزیری، جنب مسجد جامع کبیر قرار گرفته‌است.

موزه جواد الائمه رفسنجان[ویرایش]

مرحوم حاج سید یحیی مرتضوی در سال ۱۳۶۸ ش وصیت نمود که از ما یملک خویش مؤسسه فرهنگی و کتابخانه ای را احداث و تقدیم به پیشگاه ولایتمدار رضوی نماید. یکسال بعد ورثه آن مرحوم با وقف مایملک ایشان به آستان قدس رضوی خواستار آغاز ساخت آن مجموعه شدند. مجتمع فرهنگی جوادالائمه در زمینی به مساحت ۵ هکتار و زیربنای حدود ۳ هزار متر مربع در سال ۱۳۸۳ در سه طبقه احداث و به آستان قدس رضوی واگذار گردید. در کنار این مجموعه یک موزه کوچک قرار دارد که شامل ظروف سفالی، چینی، فلزی، وسایل مردم‌شناسی و … می‌باشد که توسط علاقه‌مندان و دوستداران وقف این مجموعه شده‌است. این موزه در شهرستان رفسنجان، بلوار ولایت، میدان خاتم‌الانبیاء، در مجتمع فرهنگی جوادالائمه قرار دارد.

موزه آثار و اسناد شهید مدرس درکاشمر[ویرایش]

موزه آثار و اسناد شهید مدرس که اختصاصاً به معرفی این شهید بزرگوار پرداخته‌است در سال ۱۳۸۱ با همت امور فرهنگی مجتمع شهید مدرس و با مساعدت آستان قدس رضوی با گرد آوری اسناد و تصاویر و بعضی از وسایل شخصی ایشان تجهیز شد و در تاریخ دهم آذر۱۳۸۳ همزمان با شصت و هفتمین سالگرد شهادت آیت ا… مدرس اسلامی رسماً گشایش یافت. در این موزه مجموعه‌ای از اسناد، دست نوشته‌ها و وسایل شخصی شهید مدرس از جمله قرآن، عصا، دو عدد پیراهن، چراغ، قلم، سجاده و… نگهداری می‌شود و در ۳ بخش مختلف پذیرای علاقه‌مندان است. بخش اول این موزه معرفی این عالم مجاهد، به روایت تصویر و اسناد است که در این بخش سیر تاریخی زندگی ایشان، به روایت تصویر بیان می‌شود و مجموعه‌ای از تصاویر شامل خانه محل تولد، ایام حضور در مجلس، تبعید، خانه محل شهادت، مراحل مختلف بازسازی قبر وی همراه با توضیحات و همچنین دست نوشته‌ها و اعتبار نامه‌های شهید مدرس در مجلس و… در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته‌است. در بخش دوم این موزه اشیاء و وسایل به جا مانده از شهید مدرس در معرض دید عموم مردم قرار گرفته تا مراجعان با زندگی ساده این شهید گرانقدر آشنا شوند. بخش سوم از فضای موزه به اشیاء اهدایی و وسایلی که ازلحاظ زمانی و مکانی هم دوره با شهید زنده تاریخ می‌باشد اختصاص یافته تا بیانگر اوضاع اجتماعی فرهنگی و اقتصادی آن ایام باشد. این مجموعه در شهرستان کاشمر در خراسان رضوی، بلوار شاهد در زیارتگاه شهید مدرس قرار دارد.

سایر فعالیت‌های تخصصی در حوزه موزه‌ها[ویرایش]

از آنجا که توسعه موزه‌های آستان قدس پس از انقلاب اسلامی مبتنی بر تفکری علمی و فرهنگی و با هدف تکریم و ترویج سنت حسنه وقف بوده‌است، بخش‌های فنی و تخصصی در این حوزه ایجاد یا توسعه یافته‌است چنان‌که مرمت آثار که قبل از آن به‌طور سنتی تنها به تعمیر کتب خطی و فرش‌ها اختصاص داشته، از این پس با هدف حفاظت از آثار موقوفه در سایر رشته‌ها نیز توسعه یافت و در حال حاضر گارگاه‌های مرمت آثار کاغذی، فلزات، کاشی و سفالینه‌ها، چوب، فرش و منسوجات همراه با آزمایشگاه مجهز مشغول فعالیت هستند. در ضمن ایجاد بخش‌های کارشناسی و پژوهشی چون کاغذ، تزئینات وابسته به معماری، تمبر و اسناد مالی، منسوجات، سکه و هنرهای تجسمی همراه با کتابخانه‌ای تخصصی منجر به تهیه پرونده‌های علمی برای آثار، تهیه اطلاعات فنی، معرفی آثار، پشتیبانی برای توسعة گنجینه‌های تخصصی، پژوهش‌های بنیادی و کاربردی و انتشار کتب علمی و تخصصی شده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. مؤتمن می‌نویسد: «خزانه در دستگاه آستانه به محل نگهداری منقولات و اشیاء نفیسة آستانه گفته می‌شود.» (ر.ک.. علی مؤتمن، تاریخ آستان قدس (مشهد، آستان قدس رضوی، 1348)، ص351.
  2. همان، ص 351.
  3. محمداحتشام کاویانیان، شمس الشموس یا تاریخ آستان قدس (مشهد، آستان قدس رضوی، 1355)، ص69. و علی اخوان مهدوی، «خوانچه‌های جواهرات»، دائرةالمعارف آستان قدس رضوی جلد اول، (مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1393)، ص 392.
  4. محمدرضا کفائی، «خزانه آستان قدس»، نامه آستان قدس، شماره 8 ،(مشهد، آستان قدس،1340)، ص55.
  5. سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد، سند شماره 88099 مربوط به سال 1305-1313 شمسی، و علی سوزنچی کاشانی، «شرح حال و زندگی محمد ولی اسدی با تأکید بر اقدامات وی در آستان قدس رضوی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد بجنورد، 1378)، صص140-141.
  6. وی کنسول دولت روسیه در شهرستان بیرجند و در شناسایی اشیای عتیقه خبره بود.
  7. نامه رومانو فسکی کنسول دولت روسیه در بیرجند، به تاریخ 12/9/1311 به نیابت تولیت وقت. سند شماره 2/95579.
  8. اعضای این کمیسیون عبارت بودند از: آقایان حاج ناظم شهابی، علی اکبر فیاض شهیدی، مؤتمن، ضیاءالحق، واثق فرامرز و خزانه‌دار. اومدتی رئیس کتابخانه بود و پس از مدتی محمود فرخ رئیس دارالانشای آستان قدس و سر کشیک سوم نیز به آن‌ها اضافه شد. (ر.ک. سوزنچی،1387، ص 142و 143).
  9. سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد، سند شماره 67376(ضمائم شماره 103 تا 108)، سوزنچی،1387، ص 143و142.
  10. . دفتر یادبود بازدید از موزه آستان قدس رضوی (در سال‌های 1316 تا 1339 شمسی) نشان می‌دهد که افراد مختلفی اعم از مردم عادی و سایر شخصیت‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، همچنین برخی شرق شناسان مانند «والتر هیگ» استاد تاریخ ایران در دانشگاه گوتینگن در آلمان (که در 19 فروردین 1318 شمسی از موزه بازدید کرده و یادداشتی به زبان فارسی در صفحه 6، نوشته‌است) از موزه بازدید کرده‌اند و بسیاری از آن‌ها رضایت خود را از مسئولان به خصوص آقای نظام شهیدی رئیس وقت موزه ابراز کرده‌اند. (از آقای علی سوزنچی کاشانی که این دفتر را در اختیارم قرار دادند، سپاسگزارم)
  11. . صمدی، متن انگلیسی تاریخچه تأسیس موزه آستان قدس، موجود در بایگانی راکد موزه (مترجم: عباسعلی عابدی استاد). در دفتر یادبود بازدید از موزه آستان قدس(1316 تا 1339 شمسی) صفحه 21، یک یادداشت با امضای بدیع الزمان فروزانفر به تاریخ 29 شهریور 1321 شمسی ثبت شده که در آن وی اظهار امیدواری کرده که «... موزه جدید به اتمام رسد و اشیای موزه در جای مناسب‌تر قرار گیرد.» همچنین، در یادداشت بعدی که به تاریخ فروردین ماه 1324 شمسی است، ضمن ابراز رضایت از بازدید خود نوشته‌اند: «... که در طول این مدت اولیای امور می‌بایستی برای حفظ این آثار متبرکه، تأسیسات بهتری تهیه کرده باشند… .» پس از این، یادداشت‌های دیگر از تاریخ تیرماه 1326 شمسی شروع می‌شود که پس از افتتاح ساختمان موزه است.
  12. سوزنچی کاشانی،387، ص 142. و سند شماره اموالی 69426(ضمیمه شماره 101).
  13. محمداحتشام کاویانیان، شمس الشموس یا تاریخ آستان قدس ،(مشهد، آستان قدس، 1355)، ص354 وکفایی ،1340، ص55.
  14. . علی نجف‌زاده(1390)، روزشمار آستان قدس رضوی بر اساس مطبوعات خراسان (مشهد، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی)، روزنامه آزادی شماره 1385، صفحه 1.
  15. . محمد احتشام کاویانیان، شمس‌الشموس یا تاریخ آستان قدس، صص308-317. و سید حبیب‌الله صمدی، راهنمای موزه آستان قدس، (مشهد، آستان قدس 1334)، صص5-7.
  16. . نجف‌زاده(1390)، روزشمار آستان قدس براساس مطبوعات خراسان (موجودی مخزن مطبوعات کتابخانه آستان قدس)، روزنامه آفتاب شرق، سال سیزدهم، شماره 34، صفحه اول.
  17. سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد، سند شماره 118833، مورخ 22/4/1330 مشخصات موزه آستان قدس.
  18. . صمدی، راهنمای موزه آستان قدس، ص7.
  19. . سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد، سند شماره101995.
  20. . همان، سند شماره102436.
  21. . اسناد مکاتبات سال‌های 1318 تا 1330 به شماره: 90376، و سند شماره 95437، سال 1319 ش.
  22. مهدی بهرامی در سال 1284در تهران در یک خانواده نامدار ایرانی متولد شد. وی پس از اتمام تحصیل در دوره دبیرستان، مدتی در دستگاه قضایی دولت کار می‌کرد. مدتی بعد بوسیله دولت ایران جهت ادامه تحصیل به اورپا فرستاده شد و تحصیلات تکمیلی خود را در رشته باستان‌شناسی تا مقطع دکتری ادامه داد. در سال 1934بعنوان اولین تحصیلکرده ایرانی در رشته باستان‌شناسی و هنر در دانشگاه پاریس موفق به اخذ درجه دکتری شد. وی فعالیت‌های پژوهشی و تخصصی خود را در حین تحصیل با شرکت در کنگره ملی باستان‌شناسی و هنر ایران آغاز کرد و در بازگشت به ایران با فعالیت‌های آموزشی در دانشگاه تهران ادامه داد. وی دیدگاه‌های تازه ای از تاریخ، باستان‌شناسی، تزئینات کتیبه‌شناسی و بخصوص سفالگری را مطرح ساخت. او از سال1318 طی قراردادی با آستان قدس رضوی برای راه اندازی موزه همکاری فعّال داشت. بهرامی درسال 1330 شمسی در سن 46 سالگی وفات یافت .(https://rasekhoon.net/mashahir)
  23. . اسناد مکاتبات سال‌های 1318 تا 1330 به شماره: 90376، و سند شماره 95437، سال 1319 ش.
  24. . سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد، سند شماره 27179 سال 1325 ش.
  25. سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد، سند شماره102240.
  26. . همان، سند شماره 95115.
  27. - همان، سند شماره 128796، تاریخ 2/8/1338.
  28. سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد، سند شماره 118833.
  29. . همان، سند، شماره89016، سال 1344 شمسی.
  30. . سند شماره4844، سال 1349 شمسی.
  31. . سند شماره 5110، سال 1349 شمسی.
  32. . این مجله در چهار دوره توسط آستان قدس رضوی طی سال‌های 1339 تا 1355 چاپ می‌شده و موضوع مقالات آن در 39 شماره منتشر شده، شامل معرفی آثار موجود در گنجینه‌ها و نسخه‌های خطی، تاریخ آستان قدس رضوی، آموزش مبانی اسلامی و معرفی فرهنگ و تاریخ اسلام بوده‌است. ر.ک. ابراهیم حافظی، «نامه آستان قدس رضوی، آغازی بر پیدایش رسانه در نهادی پویا»، دفتر اسناد جلد چهارم، به کوشش زهرا طلایی، (مشهد: سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد، 1387)، صفحات 267 تا 278.
  33. . احمد گلچین معانی، راهنمای گنجینه قرآن (مشهد، اداره کتابخانه آستان قدس رضوی، 1347)، مقدمه، ص الف.
  34. . تالار تشریفات آستان قدس رضوی که بعدها به عنوان تالار مطالعه آقایان مورد استفاده قرار گرفت و از سال 1377 نیز گنجینه تخصصی فرش و دستبافت‌ها در آن گشایش یافت.
  35. . آفتاب شرق، شماره 9952 مورخ 14/3/51. نور ایران، شماره 3585، مورخ 16/3/51.
  36. . سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، اسناد شماره 107884 -107885و107896
  37. . همان، اسناد شماره 107845-108499.
  38. سناد و مدارک این اقدامات در آرشیو موزه موجود است.
  39. . آستان قدس رضوی، اداره امور فرهنگی، سیمای انقلاب در آستان قدس رضوی، (مشهد، 1362)، صص 128 ـ 120.
  40. . با توجه به اینکه کاخ موزه ملک‌آباد دومین موزه آستان قدس رضوی بود، این موزه «شماره سه» نامگذاری شد.
  41. این ساختمان ابتدا به عنوان مهمانسرا برای اقامت میهمانان آستان قدس رضوی ساخته شده بود، اما چندان مورد استفاده قرار نمی‌گرفت. درِ ورودی این بنا که در آن هنگام خارج از فضای صحن و رواق‌ها قرار داشت، در حال حاضر با توسعة فضاهای زیارتی در صحن کوثر قرار دارد.
  42. از استادکاران مقرنس‌کار هنرمند سازمان میراث فرهنگی خراسان است که در ساخت تزیینات و گچ‌بری بسیاری از بناهای پنجاه سال اخیر آستان قدس، با سازمان عمران و توسعه حریم و حرم مطهر همکاری داشته و دارد.
  43. سید جعفر حسینیون
  44. محمد مهدی رکنی
  45. . اسناد بایگانی راکد موزه آستان قدس، نامه شماره 2526، تاریخ 21/11/1360.
  46. فوزی غفاری
  47. سیدرضا شالفروشان
  48. سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند شماره 7/87945. این سند به کشف 101 عدد سکه طلای دوره صفوی (دوره شاه طهماسب به تاریخ‌های 945 تا 939 ق) در 21 مهرماه 1346 ش، هنگام تعمیر گنبد دارالسلام اشاره دارد. همچنین، در سال 1378 ش، در جریان عملیات ساخت رواق سرداب، تعدادی شیءِ نذریِ نقره‌ای همراه با چند سکه که قدمت دو عدد سکه نقره آن مربوط به دوره صفوی بود و درسال 1383 ش، در جریان خاک‌برداری و توسعهٔ مهمان‌سرای آستان قدس رضوی تعداد340 عدد سکه طلا مربوط به دوره ایلخانان مغول کشف شد. این سکه‌ها پس از کارشناسی در اداره پژوهش و معرفی آثار، به خزانه اموال تاریخی آستان قدس تحویل و در دفتر سکه ردیف 51 ثبت شد.
  49. محمد حسین یزدی نژاد
  50. . این پرچم در واقعه جهاد اسلامی عشایر خوزستان علیه نیروهای استعمار انگلیس (اسفند 1293 ش) استفاده شده‌است.
  51. سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند شماره2 و 1/28473.
  52. . استاد گروه فیزیک در دانشکده علوم پایه مشهد.
  53. آقایان عبدالله میرشکاری، مؤمنی فرد، کوشک‌باغی، مرتضی همتی و پیرپای، برخی موجودات دریاییِ سواحل خلیج فارس را به موزه اهدا کردند.
  54. اداره پژوهش و معرفی آثار، گزارش مدالهای موجود در آستان قدس رضوی، حمیدرضا کریمی (آستان قدس رضوی: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد، معاونت موزه‌ها، اداره پژوهش و معرفی آثار،1390).
  55. برخی آیات قرآن که به این موضوع می‌پردازند، از این قرارند: سوره اعراف(7) آیه 54؛ سوره یونس(10) آیه 3؛ سوره هود(11) آیه 7؛ سوره فرقان(25) آیه 59؛ سوره سجده(32) آیه 4؛ سوره قاف(50) آیه 38؛ سوره حدید(57) آیة 4.
  56. دکتر علی محمد برادران رفیعی.
  57. یکی از مهم‌ترین مجموعه کتاب‌های اهدایی، 16 جلد کتاب‌های معرفی آثار هنری در مجموعهٔ ناصرخلیلی بود که در سال 1380ش به مجموعه افزوده شد. در ضمن، بسیاری از محققان و پژوهشگران ایرانیِ و خارجی ضمن بازدید از موزه، با ارائه راهنمایی‌های تخصصی توسط کارشناسان، کتاب‌هایشان را به این کتابخانه اهدا کردند، که از آن جمله می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: استاد محمود فرشچیان، استاد پرویز تناولی، محمد جواد جدی (کارشناس مهر و حکاکی)، دکتر شیلا کنبی، دکتر وستا سرخوش، دکتر معصومه فرهاد، استاد محمد ناصری پور.

پیوند به بیرون[ویرایش]