آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
گنبد مقبره شاه نعمت الله ولی.jpg
نام آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی
کشور  ایران
استان کرمان
اطلاعات اثر
نام‌های دیگر آرامگاه شاه نعمت ولی
نام‌های قدیمی آستانهٔ شاه نعمت‌الله ولی
کاربری آرامگاه
دیرینگی دوره صفوی
دورهٔ ساخت اثر دوره صفوی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۱۳۲
تاریخ ثبت ملی ۱۵ دی ۱۳۱۰

شهر ماهان به دلیل وجود باغ شاهزاده شهرت بسیاری دارد؛ اما همه زیبایی هایش به همین اثر ختم نمی‌شود. در گوشه ای از شهر، گنبدی فیروزه ای خودنمایی می کند که به آرامگاه شاه نعمت الله ولی تعلق دارد. نام این بنا از تاریخ 15 دی 1310 با شماره 132 در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.[۱]

پیشینه[ویرایش]

شاه نعمت‌الله ولی در سال ۸۳۲ و به قولی ۸۳۴ ه‍.ق در شهر کرمان درگذشت و در ماهان در میان باغی مدفون شد. هستهٔ اولیهٔ این بنا گنبدی منفرد بود که در سال ۸۴۰ ه‍.ق و به دستور «احمدشاه دکنی» ساخته شد و به‌تدریج گسترش یافت.[۲]

حمید فرزام در کتاب «تحقیق در احوال و نقد آثار و افکار شاه نعمت‌الله ولی» نوشته[۲]

نخستین کسی که فرمان داد گنبد و بارگاهی رفیع و مجلل بر مرقد شاه ولی بنا کنند، سلطان احمد شاه بهمنی پادشاه دکن هندوستان بود که از مریدان و هواخواهان خاص او به‌شمار می‌رفت. … کتیبه کهن و تاریخی بسیار گرانبهای سر در مزار شاه ولی که یادگار اخلاص و ارادت بی شائبه سلطان احمد شاه و فرزند او به آن عارف بزرگ نامی است، هنوز هم پس از پنج و نیم قرن زینت بخش آستان شاه ولی است.

معماری[ویرایش]

این بنا که امروزه ۳۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد، در آغاز به شکل یک تک بنا با گنبدی بلند بر فراز فضایی چهار گوش درون باغ بزرگی بوده که در دوره‌های بعدی بناهای دیگری در کنار آن ساخته شده‌است. عمارت تاریخی مرقد شاه نعمت‌الله ولی، صحن‌ها و رواق‌های پیرامون آن نزدیک به شش هزار متر مربع گستردگی دارد. این عمارت آمیخته‌ای هنر معماری شش سده اخیر است.[۲]

آرامگاه در آغاز یک تک بنا در میان باغی پهناور بود و در نمای بیرونی خود از تزئینات نماسازی و کاشیکاری بهره‌مند بوده‌است. هم اینک نیز بخشی از این نماسازی با کاشیکاری معرق و زیبا با نقش اسلیمی و رنگهای لاجوردی، فیروزه‌ای، سفید و زرین در سر در باختری مقبره دیده می‌شود. دو گلدسته بلند، رواق شاه عباسی و دارالحفاظ، سردر محمد شاهی، صحن وکیلی، صحن اتابکی و صحن میرداماد از دیگر بخش‌های آرامگاه شاه نعمت‌الله ولی هستند.[۲]

نمای بیرونی[ویرایش]

بنا و باغ آرامگاه از دو طرف به خیابان منتهی می شود. در جاده عمومی که در گذشته از میان شهر عبور می کرده جلوخان وسیعی در سمت چپ دیده می شود. این جلوخان به شكل نیم دایره است و نزدیک به 3 متر از كف جاده ارتفاع دارد. این جاده در واقع رودخانه قصبه و یاگذرگاه دو رودخانه است و برای جلوگیری از خطر رودخانه این جلوخان مرتفع را ساخته اند. در وسط این جلوخان حوضی دیده می شود و درخت چنار كهنسالی نیز در سمپ چپ جلوخان قرار دارد که از خطر سیل سال 1311 این شهر نیز جان به دربرده است. دو طرف رودخانه یا همان جاده به دیوار مزار و دیوار خانه متصدی محدود می شوند. این قسمت ها را به وسیله دو طاق نما مسدود کرده اند؛ بنابراین آب از سردر داخل فضا می شده و تا 1 متر در آن بالا می آمده است. در گذشته فشار آب طاق نما را کنده ولی صدمه ای به مزار نرسیده است.

بر جلوخان دو مناره مرتفع دیده می شود که در زمان محمد شاه قاجار و پس از او ساخته شده اند و از بلندترین مناره های مساجد ایران به شمار می روند. سه حیاط و ساختمان های اطراف شمای کلی آرامگاه را تشکیل می دهند. هر یک از حیاط ها یک حوض و تعدادی درخت دارد. [۱]

ورودی بقعه از صحن میرداماد

بقعه[ویرایش]

ورودی بقعه از صحن میرداماد
صحن حسینیه
گلدسته های صحن حسینیه

بقعه شاه نعمت‌الله تاق گنبدی و آراسته به نقاشی‌های روی گچ است. در این جا سنگ قبر از مرمری قرار دارد که روی آن آیه تطهیر و اطراف آن نام دوازده امام نگاشته شده‌است. در سویه جنوب غربی رواق پشت حرم فضای کوچکی قرار دارد که نعمت‌الله ولی دست کم یک چله (چهل شبانه روز) را در آن سپری کرده و در این مدت به پرستش و نیایش و عبادت می‌پرداخته و این مکان احتمالاً پیش از عصر صفویه ساخته شده که در زمان احداث رواق آن را حفظ نموده‌اند.

چله خانه[ویرایش]

در جنوب غربی بقعه و در عرض تالار بزرگ از سمت در ورودی به سوی گنبدخانه، اتاقی بسیار کوچک با طاق کوتاه دیده می شود که می گویند روزگاری چله خانه شاه نعمت الله بوده است. شواهد موجود ساخت این بنا را به پیش از عصر صفویه نسبت می دهند و گویی در ساخت و سازهای بعدی آن را به خوبی حفظ کرده اند. گوناگونی رنگ های به کار رفته در تزیینات نشانه هایی از دوران پس از تیموریان را دارند.[۱]

البته برخی هم بر این باورند که این قسمت باقی مانده بنایی است که به مرور زمان به رواق الحاق شده است. این بنا از قدیمی ترین بخش های مجموعه به شمار می رود و سقف آن به شکل کلاه صوفیان و دارای 12 ترک است. بر روی در و دیوار این قسمت، آیات، احادیث و اشعاری به رنگ های سفید و آبی و قرمز با این مضامین دیده می شود: اشعاری در وصف جایگاه حضرت علی و ائمه (ع)، وصف شاه نعمت الله ولی و توصیف شهر ماهان.[۱]

ورودی صحن حسینیه به صحن میرداماد

رواق شاه عباسی (دارالحفاظ)[ویرایش]

بنای دارالحفاظ از قسمت های قابل توجه این مجموعه است که قدمت ساختمان آن بر اساس کتیبه موجود به زمان شاه عباس اول باز می گردد و به همین مناسبت به رواق شاه عباسی شهرت دارد. این رواق در زمان حکومت بیک تاش خان ساخته شده و طول آن 33، عرض آن 99 و ارتفاع آن 14 متر است. [۱]

در ضلع جنوب شرقی این بنا دو سنگ قبر صندوقی شکل به چشم می خورد که یکی به آغاخاتون (همسر خلیل بیک افشار) و دیگری به بیک تاش (فرزند ولی خان) تعلق دارد. می گویند درهای این مقبره کاری از علیشاه نجار هستند.[۱]

دو در ورودی داخل دارالحفاظ وجود دارد که یکی به حرم و دیگری به صحن شاه عباسی (میرداماد) راه دارد. بر بدنه شمالی سردر ورودی حرم، داخل رواق شاه عباسی، سنگ زیبایی مزین به نام دوازده امام قرار دارد که شخصی به نام قطب الدین آن را نذر سید کرده است. [۱]

بر بالای این مدخل کتیبه ای به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی دیده می شود که نام احمد شاه و تاریخ ساختمان حرم را در خود دارد. این کتیبه به این صورت خوانده می شود: شهاب الملک و الدنیا و الدین.... احمدشاه ابوالمفازی و تاریخ اتمام 840 ه.ق. کتیبه دیگری نیز در این قسمت وجود دارد که شامل اشعار عارفانه ای در مدح شاه و به خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشی های آبی است. [۱]

بر بالای طاق ورودی و دور تا دور رواق کتیبه گچ بری شده و زیبایی به خط ثلث بر زمینه زرد رنگ جلب توجه می کند که آیاتی از سوره توبه را در بر دارد. این آیات سعی در تاکید بر این مفاهیم دارند: لزوم امر به معروف و نهی از منکر، به جای آوردن فرمان های خداوند، برپایی نماز، تحقق وعده الهی به مومنان، ستیز با کفار و منافقان و توبه از گناهان.[۱]

صحن میرداماد (شاه عباسی)[ویرایش]

در پشت بنای دارالحفاظ صحن دلباز و مصفای میرداماد قرار دارد. ابعاد این صحن 24 در 31.5 متر است و حوضی مرمری به نام کوثر با ابعاد 5.6 در 3 متر در میان آن قرار دارد که متعلق به دوران شاه عباس اول است. صحن میرداماد به صحن شاه عباسی نیز شهرت دارد و در زمان ناصرالدین شاه قاجار بازسازی شده است. در شرق این صحن سردر مقرنس کاری شده دارالحفاظ خودنمایی می کند که روی آن شعری به خط ثلث سفید بر زمینه آبی دیده می شود. بانی این صحن بکتاش خان - حاکم صفویان در بغداد- و معمارش استاد کمال الدین حسین بود.[۱]

صحن وکیل الملک[ویرایش]

صحن وکیل‌الملک از یادگارهای محمد اسماعیل خان نوری وکیل الملک حاکم کرمان است.[۳]

صحن حسینیه[ویرایش]

این صحن مناره‌هایی بلند دارد که ارتفاع آنها 42 متر عنوان شده است. زمان ساخت این صحن به دوره محمدشاه قاجار باز می گردد و بانی ساخت آن عبدالحمید میرزا -شاهزاده قاجار و حاکم کرمان- و معمار آن شخصی به نام استادرضا بود. در ضلع غربی این صحن فضای وسیعی با ابعاد 23 در 45.7 متر وجود دارد. سردری چشم نواز با دو مناره آجری مزین به کاشی کاری، مقرنس کاری و خطوط بنایی بخش های تماشایی این صحن اند و ایوان ها و تعدادی اتاق نیز گرداگرد آن شکل گرفته اند. این صحن به وسیله یک پل به خانه بیگلر بیگی (مشهور به خانه متولی باشی) ارتباط داشته که در جریان سیل سال 1311 ه.ق از بین رفته است. به همین دلیل برخی این صحن را با عنوان بیگلربیگی نیز می شناسند. خانه مذکور بین سال‌های ۱۲۵۰ و ۱۲۶۰ هجری قمری در زمان حکومت محمد شاه قاجار ساخته شده است و از سال 1392 به عنوان هتل مورد استفاده قرار می گیرد.[۱]

صحن اتابکی[ویرایش]

صحن اتابکی در زمان علی اصغر خان اتابک صدراعظم ناصرالدین شاه و با وجوه اهدایی او تازه‌ترین صحنی است که بنا نهاده شده‌است.[۲] ورودی امروزی آن از سمت شرق است که به صحن اتابکی و از آنجا به صحن وکیل الملکی که به رواق‌های دوره قاجاریه و گنبدخانه و رواق شاه عباسی و صحن حسینیه دسترسی دارد منتهی می‌گردد. [۳]

مناره ها[ویرایش]

چهار مناره کاشی کاری شده در برگیرنده کتیبه های شیعی هستند. پیش از مرمت برای تزیین دور تا دور مناره هشت ضلعی از کلمه علی (ع) استفاده شده بود؛ اما کتیبه های امروزی کمی با گذشته تفاوت دارند. در بخش بالایی هر سمت از مناره کلمه «الله» دیده می شود و قسمت اول شهادتین «لا اله الا الله» در زیر آن تکرار شده است. کلمه «علی» نیز چهار بار به صورت الگوی در هم پیچیده نوشته شده است. تکرار این شیوه در دور تا دور هشت ضلعی جلوه جالب توجهی دارد. در اینجا تلفیق ستایش الله و تحسین علی (ع) را شاهد هستیم و از چیدمان کتیبه این گونه برداشت می شود که هر کس به علی ایمان بیاورد به عشق خدا می رسد. [۱]

کاروانسرا[ویرایش]

کاروانسرایی در کنار ضلع غربی آستانه قرار دارد که مربوط به دوران قاجار بوده است. این کاروانسرا که ورودی آن در جهت شمال است شاه نشین و صحن و حجره هایی را در خود دارد.[۱]

پس از زمین لرزه ۱۳۶۰ کرمان بخشی از قسمت بالایی گنبد آستانه فرو ریخت و شکاف‌هایی در آن پدیدار شد که توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان بازسازی شد.[۲]

این مجموعه طی شش قرن بنا شده و تداوم معماری ایران را در شش قرن گذشته و به صورت زیبایی به تماشا گذارده‌است. عناصر تزئینی مجموعه شامل کاشیکاری، کاربندی، مقرنس، گچبری و نقاشی است.[۲]

معماران[ویرایش]

بیشترین توسعه این مجموعه در دوران قاجاریه انجام شده‌است. معماران آن استاد کمال الدین حسین و بانی آن بکتاش خان (رواق و صحن میرداماد)، استاد رضاً و بانی آن عبدالحمید میرزاً (صحن حسینیه) هستند. صحن وکیل الملکی و رواق‌ها به دستور وکیل‌الملک اول و دوم در سال‌های ۱۲۸۵ ه‍.ق بناگردیده‌است.[۲]

معمای عدد 11 در معماری آرامگاه[ویرایش]

یکی از نکات جالب توجه معماری آرامگاه شاه نعمت الله ولی استفاده از عدد 11 در آن است که وینسنت کارلز پژوهشگر رشته ریاضی از کشور هلند موفق به کشف آن شد. وی با مطالعاتی که بر روی طرح گنبد فیروزه ای این آرامگاه انجام داد پی به این مساله برد که گنبد به 11 قسمت مساوی تقسیم شده است. قاعده این 11 قسمت در پایین گنبد قرار دارد و راس های آنها در بالای گنبد و در کنار یکدیگر واقع شده اند. از نظر ریاضی، معمولاً محیط دایره به قسمت های مساوی زوج تقسیم می شود و انتخاب عدد 11 برای تقسیم گنبد و طراحی آن بسیار جالب توجه است.

این کار از نظر علم ریاضی بسیار مشکل است و این سوال را به ذهن می آورد که چطور این 11 قسمت مساوی بر روی یک گنبد با یکدیگر جفت و جور شده اند؟

به احتمال قوی معماران آرامگاه شاه نعمت الله ولی با این کار  قصد دادن پیامی را داشته اند. بررسی عدد 11 و حروف ابجد نشان می دهد که این عدد معادل کلمه «هو» است که به معنای «الله» به کار می رود. احتمالاً این عدد نشان از ایمان و خلوص شاه نعمت الله ولی دارد.[۱]

موزه[ویرایش]

در بخش زیرین دالان ورودی موزه ای قرار دارد که در آن اشیای ارزشمند و مرتبط با فرهنگ تصوف نگهداری می شوند. ساختمان موزه به عمارت یا سردر امیریه شهرت دارد و از گچ و آجر در ساخت آن استفاده شده است. بنا حدود 130 سال قدمت دارد و آن را به سبک معماری قاجار در زمان ناصرالدین شاه ساخته اند. زمانی این عمارت محل تجمع صوفیان و درویشان بود و در سال 1357 پس از مرمت و بازسازی به موزه آستانه بدل شد.[۱]

در این موزه آثار متنوعی دیده می شوند که نیکوکاران آنها را اهدا کرده اند. از جمله این اشیا و آثار می توان به موارد زیر اشاره کرد:

کشکول‌های آراسته به خط و نقش: این آثار برجسته‌ترین نشانه دراویش محسوب می شوند. این کشکول ها ظروف کوچکی هستند که دراویش و صوفیان آنها را در دست می گیرند و با زنجیری به شانه آویزان می کنند. کشکول بزرگی از آلیاژ برنج و ساخته دست هنرمندان اصفهانی مهم ترین کشکول این موزه است که نماد کشکول شاه نعمت‌الله ولی و سایر درویشان به شمار می رود.[۱]

تبرزین‌های تراشیده شده: تبرهای کوچکی که دراویش بر دوش حمل می‌کردند.[۱]

پته شال‌های سوزن‌دوزی شده : یکی از زیباترین و باارزش‌ترین آنها پته‌ای است که سال ها قبر شاه نعمت‌الله ولی را می پوشاند. این شال توسط ۹ تا ۱۲ زن در مدت سه سال برای پوشش قبر دوخته شد و و ابعاد آن 405 در 265 سانتیمتر است.[۱]

صفحات قرآن: دو صفحه از یک قرآن که به خط کوفی نوشته شده اند و سبک نگارش آن، قدمتش را بیش از هشتصد سال نشان می دهد.[۱]

سایر اشیا: شمشیرهای مرصع (جواهرنشان) با جلد چرمی، سپرهایی از پوست کرگدن و فولاد، کتاب‌های خطی با چاپ‌های سنگی، دو عدد رحل قرآنی ساخت هند و چندین تمثال متعلق به حضرت محمد (ص) و ائمه اطهار (ع)، ظروف چینی و بلور و...[۲][۱]

دیگر مقبره ها[ویرایش]

در سمت جنوب غربی دالان ورودی و در صحن وکیل الملکی بقعه امیرنظام گروسی به چشم می خورد. وی که چهره نامدار دوره قاجار بود هم در سیاست شهرت داشت و هم هنرمندی ارزنده به ویژه در خطاطی محسوب می شد. وی که در اواخر عمرش والی کرمان و بلوچستان بود و در پنجم رمضان ۱۳۱۷ هجری قمری در گذشت. او را بنا بر وصیت خودش در بقعه‌ای که خود در محوطه آرامگاه شاه نعمت‌الله ولی ساخته بود، دفن کردند.[۱]

در پشت ضلع شرقی حرم و در میان یک رواق، سنگ قبر شاه خلیل الله ثانی -نوه شاه نعمت الله- ولی دیده می شود.[۱]

تزئینات آرامگاه[ویرایش]

زیبایی و جلوه تماشایی آرامگاه شاه ولی مدیون تزیینات آن است که عبارتند از:

آیات قرآنی[ویرایش]

در داخل حرم با مضامین شکرگذاری خداوند و دوری از گناه

سردر ورودی صحن وکیل الملکی با مضمون مولایی نیکویی خداوند

دور تا دور رواق دارالحفاظ با مضمون امر به معروف و نهی از منکر و توبه بندگان از گناه به درگاه خداوند

بر روی سنگ مزار شاه نعمت الله با مضمون خداوند پلیدی را از اهل بیت دور سازد

عبارات دعایی[ویرایش]

در گنبد و مناره ها با مضامین دعا و تکبیر، شهادتین، اسما الله و نام های مبارک حضرت محمد (ص) و امام علی (ع)

بر روی کشکول ورودی حرم عبارت یاهو و یا علی

بر روی سنگ مزار صلوات بر چهارده معصوم

اشعار ادبی و عرفانی[ویرایش]

در چله خانه عبارات و اشعاری در وصف حضرت علی و ائمه اطهار، شاه نعمت الله و شهر ماهان

کتیبه دور تا دور در ورودی حرم شامل اشعاری در مدح شاه نعمت الله

عبارات تاریخ دار[ویرایش]

کتیبه بالای مدخل راست حرم که نام بانی و تاریخ ساخت حرم را دارد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ۱٫۱۷ ۱٫۱۸ ۱٫۱۹ ۱٫۲۰ ۱٫۲۱ «آرامگاه شاه نعمت الله ولی کرمان | مدفن عارف مشهور ایرانی». 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ۲٫۸ «آستانه شاه نعمت‌الله ولی». تارنمای بخشداری ماهان. بازبینی‌شده در 24 فوریه 2015. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :1 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).

پیوند به بیرون[ویرایش]