مسجد ملک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۰°۱۷′۱۶٫۰۵″ شمالی ۵۷°۴′۵۴٫۱۳″ شرقی / ۳۰٫۲۸۷۷۹۱۷°شمالی ۵۷٫۰۸۱۷۰۲۸°شرقی / 30.2877917; 57.0817028

مسجد جامع ملک تورانشاهی یا مسجد امام
Malek mosque kerman iran.jpg
نام مسجد جامع ملک تورانشاهی یا مسجد امام
کشور  ایران
استان استان کرمان
شهرستان کرمان
اطلاعات اثر
کاربری مذهبی
دیرینگی دوره سلجوقیان
دورهٔ ساخت اثر دوره سلجوقیان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۷۶۰
تاریخ ثبت ملی ۱۵ مهر ۱۳۴۶
اطلاعات بازدید
امکان بازدید دارد

مسجد جامع ملک یا مسجد امام مربوط به دوره سلجوقیان است و در کرمان، خیابان امام خمینی (ششم بهمن سابق) واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ مهر ۱۳۴۶ با شمارهٔ ثبت ۷۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۱]

مسجد جامع ملک بزرگترین و قدیمیترین مسجد کرمان و دارای شبستان‌های متعدد و صحن وسیعی است. این مسجد در هنگام حکومت سلجوقیان کرمان یعنی قرن پنجم و به سال ۴۷۸ ه. ق ساخته شده و بانی آن ملک توران شاه یکم است. مسجد قدمتی هزار ساله دارد و هم‌اکنون در بخش جنوبی ناحیه تاریخی بازار کرمان واقع است. این مسجد ۱۰۱ متر طول و ۹۱ متر عرض دارد و از جمله مساجد چهارایوانی به‌شمار می‌رود. برج سلجوقی آجری نیز در همین محدوده واقع شده‌است که در ضلع شمال شرقی مسجد ملک قرار گرفته‌است. سه محراب گچبری شده زیبا نیز از دیگر نمادهای این مسجد هستند. در گذشته قناتی به نام مستوره (منسوب به دختر ملک توران شاه یکم) وجود داشته که آب قنات از میان مسجد عبور می‌کرده‌است.[۲][۳]

معماری[ویرایش]

در گذشته آب‌نمایی به عمق ۴ متر به صورت روباز و از دو طرف دارای دو راه پله بوده که در قسمت غربی مسجد قرار داشته و برای گرفتن وضو مورد استفاده قرار می‌گرفته است. این آب‌نما باعث طراوت و تازگی مسجد می‌شد. قنات مستوره تامین‌کننده آب این مکان بوده است. آب قنات مستوره در کمتر از نیم قرن پیش خشک شد و آب‌نما را پر کرده و روی آن را سنگ‌فرش کردند.[۲][۳]

ورودی[ویرایش]

تاق ورودی سردر، مقرنس‌کاری است و ترنجی برجسته در قسمت پایین تاق قرار دارد. گچ‌بری طرح گره اطراف تاق را آراسته کرده است. سردر ورودی و اصلی مسجد، شمالی است؛ در قدیمی مسجد از جنس چوب و کم ارتفاع است. در گذشته برای این که افراد هنگام ورود به مسجد سری به نشانه تعظیم خم کنند و سپس وارد شوند، درهای ورودی را کم ارتفاع درست می‌کردند. همین که از سردر شمالی داخل شدیم، وارد راهرویی با سقف نسبتا بلندی می‌شویم که آجرکاری معقل نمای آن را شکل داده است.[۲][۳]

شبستان ها[ویرایش]

مسجد ملک از شبستان‌های متعدد و صحن وسیعی تشکیل شده است. این مسجد ۹۱۹۱ متر مربع مساحت و سه درب ورودی و چهار ایوان دارد. ایوان بزرگ قبله، بزرگ‌ترین ایوان است که در ضلع غربی صحن واقع شده است. این ایوان با آجر و به سبک دوره سلجوقی مزین شده است. چند شبستان در این مسجد ساخته شده که شبستان امام حسن (ع) مشهورترین آن‌ها است. شبستان آقا شیخ حسن فقیه دارای ۲۲ ستون از شبستان‌های دیگر این بنا است. شبستان آقا علی با ۶ ستون در شمال غربی واقع شده که به شبستان امام موسی بن جعفر (ع) متصل می‌شود. شبستان ضلع جنوبی دارای ۲۷ ستون است، ولی شبستان واقع در ضلع شرقی کوچک است.[۲][۳]

محراب ها[ویرایش]

چندین محراب گچ‌بری شده کوچک که بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال قبل از عهد سلجوقی بنا شده و به دوران آل بویه برمی‌گردد، از دیگر قسمت‌های مسجد است. سه محراب دیگر نیز که در پشت بام و در شبستان امام حسن (ع) قرار دارد، دارای گچ‌بری‌های زیبا و منحصربه‌فرد هستند که به قرن پنجم مربوط می‌شوند.[۲][۳]

برج سلجوقی[ویرایش]

برج سلجوقی که برجی آجری است، در شمال شرقی مسجد بنا شده که بخش‌های بالایی آن ویران شده و فقط ۶ متر از آن سالم بر جای مانده است.[۲][۳]

پیشینه[ویرایش]

بر اساس مدارك تاريخی كه در كتاب نسب نامه خلفا و شهریاران آمده است مسجدي كه در دوران سلجوقی بنا گرديد مسجدي بود چهار ايوانی كه بيشترين مصالح بکارگرفته شده در آن آجر،خشت خام ،ملات گل و ملات گچ بوده است . شبستانها در حد فاصل ايوانها جاي دارد بزرگترين شبستان در ضلع غربی و شمالی بوده است و ضلع جنوبی صرفا به صورت يك كله كار يا دو كله كار ودر امتداد ايوان جنوبی و شرقی جاي داشته است كه نماي بنا با طرحهاي مختلف مرسوم دوران سلجوقی پوشانده شده بود در خاكبرداريها مشخص شد كه در بعضی از بخشهاي تزئينی نگين هاي كاشی نيز به ابعاد 1/5*5/1 يا 2*2 بکار رفته رنگ كاشی مذكور فيروزه اي بوده است كه با تلفيق با آجر بسيار زيبا بوده است.[۴]

سراسرنماها[ویرایش]

نمایی از حیاط مسجد ملک

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ «مسجد ملک، بزرگترین و قدیمی ترین مسجد کرمان». 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ «معرفی مسجد ملک (امام خمینی) کرمان». 
  4. نسب نامه خلفا و شهریاران. تهران - ایران: خیام، 1356.