ازبک‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ازبکان
اوزبیکلر
کل جمعیت
۳۰ میلیون
مناطق با جمعیت قابل توجه
 ازبکستان ۲۳٬۹۲۹٬۳۰۹ (2013)[۱]
 افغانستان ۲٬۷۹۹٬۷۲۶ (2013)[۲]
 تاجیکستان ۱٬۲۱۰٬۲۳۶ (2013)[۳]
 قرقیزستان ۹۸۰٬۰۰۰[۴]
 قزاقستان ۴۹۰٬۰۰۰[۵]
 ترکمنستان ۲۶۰٬۰۰۰[۶]
 روسیه ۴۹۹٬۸۶۲[۷]
 عربستان سعودی ۳۰۰٬۰۰۰[۷]
 پاکستان ۷۰٬۱۳۳ (2005)[۸]
 چین ۱۲۴٬۸۰۰[۹]
 اوکراین ۲۲٬۴۰۰[۱۰]
 استرالیا ۸۰٬۰۰۰
 امارات متحده عربی ۱۵٬۹۶۰
 ترکیه ۴۵٬۰۰۰[۱۱]
 مغولستان ۵۶۰[۱۲]
زبان‌ها
ازبکی
گروه‌های قومی مرتبط
اویغور و دیگر اقوام ترک

ازبک‌ها یکی از اقوام ترک‌تبار ساکن آسیای میانه هستند. ازبک‌ها بیشینه جمعیت ازبکستان، را تشکیل می‌دهند و در دره فرغانه که شامل شمال و باختر تاجیکستان و جنوب قرقیزستان می‌شود و سواحل آمودریا در خاور ترکمنستان و شمال افغانستان نیز جمعیت زیادی دارند.

ازبک‌ها به زبان ازبکی از خانواده زبان‌های ترکی سخن می‌گویند و بیشتر آن‌ها مسلمانان سنی مذهب حنفی هستند.

از میان ترک‌های که بیشتر تحت حاکمیت شوروی بودند، ازبکان دچار کمترین آسیمیلاسیون روسی شده‌اند؛ و همگی هنوز هم ازبکی را به عنوان زبان اول خود می‌شناسند.[۱۳]

مطالعات ژنتیکی از تنوع بالای ژنتیکی بین ازبک‌ها حکایت دارد و نشان می‌دهد که تبار آسیای شرقی (شامل ترک‌ها)، آسیای میانه‌ای، اروپایی و خاورمیانه‌ای به ترتیب شایعترین تبارها در این قوم هستند.

منشأ ژنتیکی[ویرایش]

جمعیت امروزی ازبک‌ها نشان دهنده درجات مختلفی از تنوع ناشی از ترافیک بالای مسیرهای هجوم از طریق آسیای مرکزی می‌باشند. هنگامی که جمعیت موجود در آسیای مرکزی توسط قبایل ایرانی و سایر مردم هندواروپایی و همین‌طور چندین حمله شدید از ناحیه مغول‌ها تحت تأثیر قرار گرفت. بر اساس مطالعات اخیر ژن شناسی دانشگاه آکسفورد، ژن ازبک‌ها ترکیبی از مردمان ایرانی و مغول‌ها است.[۱۴]

تاجیک‌های ازبک شده[ویرایش]

برخی از اقوامی که امروز ترک نامیده می‌شوند در اصل ترک نیستند بلکه ترک‌زبان شده‌اند برای نمونه می‌توان کشورهای عرب‌زبان مانند مصر و الجزایر را نام برد یعنی عربیزه شده‌اند نه این که از نظر تباری عرب باشند. اویغورها و ازبک‌ها از نظر نژادی، اقوامی به صورت کامل ترک نیستند و به نظر می‌رسد حدود ۷۰ درصد از ازبک‌ها، تاجیک‌های ازبک شده‌ای هستند که در صد سال اخیر ترکیزه و ترک‌زبان شده‌اند. در این خصوص خیلی از بزرگان مانند هرمان وامبری نوشته‌اند. روند ترک شدن تاجیک‌ها از قرن ۱۶ میلادی شروع شد و همچنان ادامه دارد.[۱۵]

در سال ۱۹۲۴ با تلاش پان‌ترک‌ها و سیاست تاجیک ستیزی توسط امپراتوری روسیه مرزبندی ناعادلانه صورت گرفت و نواحی زیادی از شهرهای تاجیک ها به ازبک ها واگذار شد. در سال ۱۹۲۶ هم ۷۰ درصد اهالی شهرهای تاریخی تاجیکان یعنی سمرقند و بخارا و چند ناحیه دیگر تاجیک نشین را در اسناد ازبک نوشتند. ازبک نوشتن تاجیک ها در سال‌های بعد نیز ادامه داشت و در حال حاضر حدود ۹۰ درصد مردم سمرقند، بخارا و دیگر نواحی تاجیک نشین در اسناد و شناسنامه‌ها ازبک ثبت شده‌اند. طی صد سال اخیر بیش تر مدارس تاجیکی در ازبکستان تعطیل شدند و تنها در سرخان دریا کمی وضع زبان فارسی بهتر است. پس از فروپاشی شوروی و استقلال ازبکستان در سال ۱۹۹۱، زبان ازبکی به عنوان زبان رسمی اعلام شد و این اتفاق سبب هر چه بیش تر شدن تعطیلی مدارس تاجیکی و ازبک سازی تاجیک ها (ترکی سازی تاجیک ها) در ازبکستان شده است. [۱۶]

تاریخچه[ویرایش]

ریشهٔ واژه ازبک به نام اوغوزخان می‌رسد، اوغوزخان بنام اوغوز بیک نیز مشهور بود است. این واژه به احتمال زیاد از نام این امپراتور ترک ریشه دارد.[۱۷]باتوخان فرزند جوجی‌خان و نوادهٔ چنگیزخان به اروپا حمله کرد و برادرش شیبان را به فرمانروایی مجارستان برگزید. بیشتر سربازان باتو از میان اقوام ترک بودند و تنها افسران عالی‌رتبه از میان مغولان بودند. سربازان تحت فرماندهی شیبان بعدها در تیومن در مرکز روسیه امروزی و سیبری حاکمیت یافتند. محمد خان شیبانی به افتخار جدش تخلص شیبک را برگزید و به سرزمین‌های آباد فرارود یورش برد. او دولت تیموریان را از میان برد ولی خودش گرفتار شاه اسماعیل صفوی گشت. بعد از او ازبکان در آسیای میانه باقی‌ماندند.

وجه تسمیه ازبک به سربازان شیبانیان این بود که فرمانروای اردوی زرین در زمان منگو تیمور فرزند هولاکو و پشت ششم شیبان فردی به نام ازبک خان بود. از فرمانروایان ازبک، ازبک‌خان و پسرش جانی‌بیگ در تاریخ پیش از تیمور مشهورند. پس از دورهٔ تیمور این امرا در ماوراءالنهر قدرت یافتند. در دوره صفوی، ازبک و ازبکان عنوان سلسله امرای شیبانی است که بوسیلهٔ محمدشاه‌بخت (محمد شیبانی) مشهور به شاهی‌بیک یا شیبیک تأسیس شد (۹۰۵ ه‍. ق) و غالباً بسبب تعصب در مذهب تسنن و تجاوز به خراسان با شاهان صفوی در زدوخورد بوده‌اند. مرکز امرای این سلسله سمرقند بوده‌است و امرای مزبور با خانات خیوه و خانات بخارا و خانات خوقند و امرای آستراخان (معروف به خانان جانی) خویشاوند و منسوب بوده‌اند. دولت آن ها نیز عاقبت به وسیله امرای هشترخان (حاجی طرخان) منقرض شد.

اسلام کریمف، رئیس جمهور فقید ازبکستان، به دنبال این بود که تاریخ شناسان این کشور وجود سه هزار ساله ازبک ها در مکان امروزی را اثبات کنند در صورتی که ازبک خان، خان اردوی زرین، در سال ۱۳۹۲ میلادی به دنیا آمد. واقعیت این است که ازبک ها از اقوام جدید در این منطقه هستند. [۱۸]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. "Population: 28,661,637 (July 2013 est.) [Uzbeks = 80%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013. 
  2. "Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013. 
  3. "Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013. 
  4. CIA World Factbook – Kyrgyzstan
  5. Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009
  6. CIA World Factbook – Turkmenistan
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ (روسی) Russia Census 2002
  8. Rhoda Margesson (January 26, 2007). "Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7. Report RL33851, Congressional Research Service.
  9. Chinese National Minorities
  10. State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue
  11. Evrenpaşa Köyü | Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri. Evrenpasakoyu.wordpress.com. Retrieved on 2013-07-12.
  12. Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf
  13. «Uzbek». Encyclopedia Britannica. 
  14. Tatjana Zerjal; et al. (2002). "A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia". The American Journal of Human Genetics. 71 (3): 466–482. doi:10.1086/342096. PMC 419996Freely accessible. PMID 12145751. 
  15. http://www.bbc.com/persian/world/2014/09/140906_ea_safar_abdullah_interview
  16. http://afghanistan.shafaqna.com/central-asia/item/26805-عوامل-ازبك-شدن-تاجیکان-ازبکستان-در-چیست؟.html?tmpl=component&print=1
  17. A. H. Keane,A. Hingston Quiggin, A. C. Haddon, Man: Past and Present, p.312, Cambridge University Press, 2011, Google Books, quoted: "Who take their name from a mythical Uz-beg, Prince Uz (beg in Turki=a chief, or hereditary ruler)."
  18. http://www.bbc.com/persian/world/2014/09/140906_ea_safar_abdullah_interview
  • دائرةالمعارف فارسی
  • ویکی‌پدیای انگلیسی