قنات قصبه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۱۷′۲۴″ شمالی ۵۸°۳۹′۱۶″ شرقی / ۳۴.۲۹۰۰۰°شمالی ۵۸.۶۵۴۴۴°شرقی / 34.29000; 58.65444

قنات قصبه گناباد
اطلاعات اثر
مکان ایران ایران
نوع فرهنگی
معیار ثبت iii, iv
شمارهٔ ثبت ۱۵۰۶–۰۰۱
منطقه آسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۲۰۱۶ (طی نشست چهلم)
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو
قنات قصبه گناباد- کاریز کیخسرو
نام قنات قصبه گناباد- کاریز کیخسرو
کشور  ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان گناباد
بخش شهر مرکزی
اطلاعات اثر
کاربری کنونی تاریخی، گردشگری و کشاورزی
دیرینگی بیش از ۲۵۰۰ سال
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۵ ۲۰۷ ثبت یونسکو: ۱۵۰۶ [۴]
اطلاعات بازدید
امکان بازدید دارد
وبگاه وبگاه قنات قصبه
قنات قصبه
کشور ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان گناباد
بخش مرکزی
مشخصات فنی
طول ۳۳ کیلومتر
عمق مادر چاه ۳۰۰ متر
دبی ۱۳۰ لیتر بر ثانیه

قنات قصبه (کاریز گناباد) یا کاریز کیخسرو عمیق‌ترین و قدیمی‌ترین کاریز جهان است. آنگونه که از منابع کهن و همچنین سفرنامه ناصر خسرو و منابع شفاهی بر می‌آید آنرا کاریز کیخسرو می‌گفته‌اند.[۱]

کاریز گناباد ورودی اصلی
فنجان یا ساعت آبی کاریز زیبد گناباد

ثبت کاریز گناباد در میراث جهانی یونسکو[ویرایش]

برابر گزارش خبرگزاری‌ها قنات ایرانی در اجلاس استانبول ترکیه در تاریخ ۲۴تیرماه ۱۳۹۵ در فهرست آثار ثبت شده در یونسکو قرار گرفت کاریز گناباد نیز از جمله قناتهای ثبت شده بود.[۵][۶]

پرونده کاریز گناباد در سال ۱۳۹۳برای ثبت در میراث معنوی و ملموس بشریت به یونسکو ارسال شد و پس از رسیدگی به عنوان قنات ایرانی در یونسکو به ثبت رسید. کاریز قصبه گناباد در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۹۶۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۲][۳] مربوط به ۲۵۰۰[۴] تا ۲۷۰۰ سال پیش و تنها اثر پیشنهاد شدهٔ خراسان بزرگ به سازمان جهانی یونسکو برای ثبت است که در شهر گناباد در جنوب خراسان رضوی واقع شده است.[۵]

کاریز قصبهٔ گناباد که یکی از شاهکارهای آبی جهان است،[۴] و از دو رشتهٔ اصلی و شش شاخهٔ فرعی تشکیل شده‌است و مادرچاه آن در دامنهٔ شمالی سیاه کوه و خروجی کنونی قنات در جنوب محلهٔ معروف به قصبهٔ شهر قرار دارد. طول این قنات بیش از ۳۳ کیلومتر است[۶] و عمق مادرچاه اصلی در انتهای رشتهٔ «دولاب نو» با توجه به شیب زمین حدود ۳۰۰ متر (۵+-) و میزان آب دهی آن بیش از ۱۳۰ لیتر در ثانیه‌است.

ویژگی‌های کاریز در تاریخ[ویرایش]

ناصرخسرو عمق چاه قنات را ۷۰۰ گز و طول آن را چهار فرسنگ ذکر کرده‌است؛ و نوشته است «آبی عظیم در این کاریز روان است و آن کاریز چهار فرسنگ می‌رود و آن گفتندکیخسرو فرموده است کردن.» بنا به نوشته لباف خانیکی کارشناس باستان‌شناسی در کتاب قنات گناباد، رشتهٔ اصلی کاریز از قصبه شهر ۱۳۱ هزار و ۳۵ متر طول دارد و در امتداد درهٔ پرآب خانیک حفر شده‌است. قطعه سفال‌های پراکنده در اطراف دهانهٔ چاه‌های این کانال حاکی از این است که رشتهٔ قصبه واقع در مسیر اولیهٔ اصلی قنات بوده که در زمان هخامنشیان حفر شده و به دنبال آن رشته‌های دیگر قنات در مواقع خشکسالی حفر شده‌است. اما ریزش پی در پی قنات، پیشینیان را به یافتن راه چاره‌ای ترغیب کرد که طی آن در فاصلهٔ ۶۸۳ متری، قنات را به دو شاخه تقسیم کنند تا در صورت ریزش و بسته شدن یکی از کانال‌ها، آب از دیگری خارج شده و در داخل انباشته نشود. .[۷]

ابزارهای اصلی قنات[ویرایش]

  1. ساعت آبی. ساعت آبی ایرانی ابزاری ساده و در عین حال بسیار دقیق، کارآمد و همیشگی بوده و در زندگی کشاورزی جامعه ایران بویژه در مناطق کویری که آب مایه حیات و عنصر اصلی زندگی اجتماعی بوده ضروری و نقش کارآمدی داشته است. با مطالعه استفاده از ساعت آبی در کشورهای مختلف می‌توان گفت در هیچ جای جهان ساعت آبی به اندازه ایران کارآمد و تأثیر گذار و مستمر نبوده است این ساعت حتی در زمانیکه ۵۰ سال قبل ساعتهای نوین به بازار آمده بود با آنها رقابت می‌کرد و کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعتهای نوین نبودند لذا ضرورت دارد ساعت آبی ایران در میراث معنوی ثبت گردد.

[۷]

  1. چرخ. چرخ دستگاه مدوری است که به وسیله آن با کمک ریسمان و دلو خاک را از داخل چاه یا کانال به بیرون می‌آورده‌اند. چرخ چاه بر دو نوع «یک سره» و «دوسره» بوده است که از چرخ‌چاه‌دوسره بویژه در کندن چاه‌های بسیار عمیق بهره گرفته می‌شده است.[۷]

بازدید و گردشگری[ویرایش]

کاریز قصبه گناباد موزه آن به لحاظ موقعیت و قدمت آن یکی از بهترین مکان‌های گردشگری این شهر محسوب می‌شود و هر ساله گردشگران بسیاری را به خود جذب می‌کند. مظهر این قنات در خیابان ناصر خسرو شهر گناباد قرار دارد. بنا بر گزارش گناپا در نوروز سال ۱۳۹۵ بیشتر از ۶۰ هزار نفر از این کاریز بازدید نموده‌اند.

ساخت مستند قنات[ویرایش]

در مستند کاریز گناباد فیلم ۷۰ دقیقه‌ای توان مهندسی حفاران ایرانی در طول تاریخ برای حفر قنات به همراه تبیین اهمیت آن تصویر شده است. نقش قنات قصبه در تأمین آب در شرایط کمبود مایه حیات در مناطق کویری در این مستند داستانی نشان داده شده است. با ساخت مستند قنات قصبه سعی شده ظرفیتهای منطقه گناباد در حفر قنات و اهمیت ماندگاری آن در طول تاریخ به تصویر کشیده شود. ساخت فیلم مستند ساخت این پروژه با همکاری مشترک صدا و سیمای خراسان رضوی و اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی و به کارگردانی سعید توکلی فر انجام شده است.[۸].[۸]

جشن ملی قناتهای ایرانی در گناباد[ویرایش]

برابر گزارش خبرگزاری‌ها و روزنامه خراسان اولین جشن ملی قناتهای ایرانی ۱۴ بهمن ۱۳۹۵ در گناباد برگزار شودباتوجه به اینکه کاریز قصبه گناباد سبب ثبت جهانی سایر قنات‌ها شده‌است لذا جشن ملی ثبت جهانی ۱۱ رشته قنات در گنابادبا حضور معاون رئیس جمهور و میهمانان داخلی و خارجی برگزار گردید. [۹] [۱۰]

ساعت آبی قدیمی‌ترین تکنیک سنجش زمان
چراغ مندو یا پیه‌سوز کشف شده در کاریز رهن

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. قنات میراث فرهنگی علمی ایرانیان، دکتر محمد عجم، همایش ملی قنات، گناباد1383 [۱]
  2. «ثبت ملی قنات قصبه». وب گاه قنات قصبه. 
  3. «پرونده قنات قصبه به یونسکو ارسال شد». خبرگزاری مهر، ۳ خرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «قنات "قصبه" میراث دار تمدنی ۲۵۰۰ ساله». خبرگزاری مهر، ۷ خرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴. 
  5. UNESCO, Qanats of Gonabad
  6. همشهری آنلاین، قنات قصبه
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ قنات میراث فرهنگی علمی ایرانیان، دکتر محمد عجم، همایش ملی قنات، گناباد1383 [۲] آفتاب
  8. [۳]

منابع آنلاین[ویرایش]

  1. مجله دریای پارس، جشن ملی قنات قصبه

[۱۱]

قنات میراث فرهنگی وعلمی ایرانیان، دومین همایش ملی قناتف گناباد «دکتر محمد عجم ۱۳۸۳

  1. آفتاب [۱۲]
  2. [۱۳]
  • [۱۴]
  • مقدمات برای ثبت کاریز گناباد [۱۵]
    • ایسنا:میراب‌ها رفتنتد، بحران آب آمد. [۱۶]

منابع برای مطالعه بیشتر[ویرایش]

  • مجله باران، ۳۰بهمن ۱۳۹۵، محمد عجم، ساعت آبی دقیق‌ترین ساعت ایران در عهد باستان [۱۷]
  • ساعت آبی قنات (پنگان) در ایران، مجله دریای پارس، محمد عجم 1383 [۱۸]
  • تابنده، حاج سلطان‌حسین. تاریخ و جغرافی گناباد. انتشارات حقیقت، چاپ دوم، ۱۳۷۹ خورشیدی
  1. گوبلو، هانری "قنات فنی برای دستیابی به آب "۱۳۷۱، ترجمه سروقد- پاپل یزدی، استانقدس.
  2. قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان، روزنامه مردم سالاری (ویژه نامه ۴۴) ۲۹/۱۱/۱۳۹۴
  3. هفته نامه پیک خورشیدشماره ۳۳ اسفند ۱۳۹۴
  4. خراسان روزنامه صبح ایران، ۲۹ بهمن ۱۳۹۴ شماره ۱۹۱۹۶
  5. قنات گناباد، رجبعلی لباف خانیکی - پاپل یزدی، انتشارات مرندیز.