احمد بن محمد بن عیسی اشعری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
أحمد بن محمد بن عیسی بن عبدالله بن سعد بن مالک بن الأحوص بن السائب بن مالک بن عامر الأشعری
اطلاعات شخصی
زادهدهه اخیر قرن دوم هجری قمری
درگذشتهدهه اخیر قرن سوم یا مقداری قبل از آن
محل دفنقم
دیناسلام
ملیتایرانی-عراقی
والدین
  • ابوعلی محمد بن عیسی (پدر)
  • (مادر)
دودماناشعریان
مذهبشیعه
آثار معروفالتوحید، فضل النبی (ص)، المتعه، النوادر، الناسخ و المنسوخ، الاظلة، المسوخ، فضائل العرب، الملاحم، الطب‌الکبیر، الطب‌الصغیر، المکاسب
تحصیلاتقم و کوفه
اشتغالحدیث
مرتبه
استادان۱۶۰ استاد من جمله صفوان بن یحیی، حسن بن محجوب سراد، احمد بن محمد بن عمرو بن ابی‌نصر بزنطی، حسن بن علی بن فضال کوفی، محمد بن خالد بن عبدالرحمان برقی
شاگردان

احمد بن محمد بن عیسی اشعری فردی از خاندان اشعری بود که در راستای ترویج مذهب شیعه فعالیت می‌کرد. وی در دهه اخیر قرن دوم هجری قمری در شهر قم به دنیا آمد و در دهه اخیر قرن سوم نیز درگذشت. محل دفن وی نیز شهر قم تخمین زده شده‌است. بنابر گفته نجاشی و طوسی، از رجال حدیثی شیعه، احمد از یاران و راویان علی‌بن موسی‌الرضا و محمد تقی و علی النقی— امام هشتم و نهم و دهم شیعیان دوازده‌امامی — بود. در منابع حدیث‌پژوهی شیعی گزارش شده که وی برای افزایش علم و شناخت بیشتر مکتب حدیثی شیعه دوازده‌امامی و همین‌طور استماع حدیث؛ از قم به کوفه سفر داشته‌است. بر اساس منابع حدیثی شیعه، احمد بن محمد در محضر ۱۶۰ استاد علم آموخت و نقل روایت کرده‌است. از جمله شاگردان وی ابوعلی اشعری، سعد بن عبدلله، عبدلله بن جعفر حمیری، محمد بن حسن صفار و محمد بن یحیی عطار عنوان شده‌اند. همچنین از احمد بن محمد بن عیسی بیش از ۲۲۹۰ حدیث و چندین آثار به جا مانده‌است.

نام و تبار[ویرایش]

نسب احمد بن محمد بن عیسی به ابوعامر از یاران پیامبر می‌رسد که در جنگ حنین به شهادت رسید.[۱] خاندان اشعری تا قبل از ظهور اسلام در زمرهٔ بت‌پرستان به‌شمار می‌رفتند و بعد از آن، به اسلام گرویدند.[۲] اشعریان از قدیمی‌ترین خاندان‌های شیعه در عصر غیبت صغری بودند. این خاندان از قبایل عرب در کوفه بودند که در قرن اول ه‍. ق، تحت شرایط خاص به قم مهاجرت کردند و از همان قرن اول تا قرن چهارم ه‍. ق، رهبری مذهبی و علمی شیعیان در شهر قم را بر عهده داشتند. از فعالیت‌های این خاندان در زمینه کلام و حدیث، تأسیس مکتب حدیثی قم است.[۳] به گزارش ربانی، تعداد زیادی از این خاندان جزء راویان حدیث قرار گرفتند.[۴]

زندگی‌نامه[ویرایش]

بنا بر گفته شیخ طوسی و نجاشی از رجال‌شناسان حدیثی شیعه، احمد بن محمد بن عیسی از یاران علی‌بن موسی‌الرضا[۵] و محمد تقی[۶] و همچنین از یاران علی النقی[۷] می‌باشد.[۸] بنابراین با شواهد تاریخی در دسترس در زمینه ملاقات احمد بن محمد بن عیسی با علی‌بن موسی الرضا و روایات وی از حماد بن عیسی و صفوان بن یحیی، احتمال داده می‌شود که تولد وی قبل از سال ۱۹۰ ه‍.ق بوده باشد.[۹] نجاشی و شیخ طوسی از دانشمندان علم رجال شیعه، کنیه اباجعفر را برای أحمد بن محمد بن عیسی ذکر می‌کنند.[۱۰][۱۱] کشی که از رجالیان شیعه می‌باشد؛ در روایتی نقل کرده که احمد، زمانی به دستور محمد تقی در مدینه خدمت وی رسیده بود. در این روایت تصریح شده که وی از سوی او نامه‌ای برای زکریا بن آدم، نماینده امام در قم برده بوده‌است. در روایت مذکور، کنیهٔ احمد به صورت ابوعلی آمده‌است.[۱۲] وی شیخ و رئیس و فقیه قمی‌ها بود که در این مدت دشمن و مخالفی نداشت.[۱۳][۱۴] قدرت سیاسی و اجتماعی وی چنان شد که وقتی بر اساس برداشت شرعی، عده‌ای را از قم اخراج کرد، کسی نتوانست با وی مخالفت کند. روایات اعتقادی زیادی از وی وجود دارد که نشان می‌دهد احمد بن محمد صاحب نظر در مباحث اعتقادی بوده‌است. وی سعی در انجام تصمیمات درست و عمل به وظیفه داشت و اگر در جایی متوجه نظر اشتباه خود می‌شد، دست از نظر قبلی برمی‌داشت. احمد بن محمد علاوه بر نشر احادیث، نظارت بر انتشار درست احادیث هم داشت.[۱۵] انصاری می‌نویسد: بیشتر مشایخ احمد بن محمد بن عیسی اهل کوفه بودند زیرا علیرغم اینکه وی اهل قم بود، برای شنیدن احادیث امامی به کوفه سفر می‌کرد.[۱۶] به گزارش ربانی در مورد درگذشت احمد بن محمد بن عیسی اختلاف نظر وجود دارد. اما با توجه به اینکه نوه برقی سال درگذشت پدربزرگ خود را در سال ۲۸۰ ه‍.ق ذکر می‌کند و از طرفی به شهادت همه صاحبان رجال، احمد بن عیسی در تشییع جنازه برقی شرکت کرده‌است لذا تاریخ درگذشت وی بعد از سال ۲۸۰ ه‍.ق عنوان می‌شود. اما اینکه پس از این تا چه مدتی در قید حیات بود معلوم نیست. احتمال می‌رود فوت او در دهه اخیر قرن سوم یا مقداری قبل از آن واقع شده باشد. محل دفن وی نیز به‌طور مشخص معلوم نیست و منابع در این خصوص اظهار نظری قطعی نداشته‌اند؛ تنها این احتمال داده شده‌است که بخاطر اینکه قم محل تحصیل علم و دین او بوده؛ در همان‌جا نیز دفن شده باشد.[۱۷]

مبارزه با انحرافات[ویرایش]

در دوره‌ای که احمد بن محمد بن عیسی به عنوان بزرگ اشعریان و نیز بزرگ قم بود، مانع از خرابکاری و تحریکات حکومتی می‌شد. یکی از کارهای وی، مبارزه با غالیان بود.[۱۸] علی بن حسکه و قاسم یقطینی سردمداران اصلی غلو در زمان احمد بودند.[۱۹] وی در مقابل گفته‌های غالیان، نامه‌ای به حسن بن علی با این مضمون ارسال کرد که عده‌ای پیدا شده‌اند که مقصود از نماز را رکوع و سجده نمی‌دانند بلکه فردی می‌دانند که مردم را از زشتی بازمی‌دارد. همچنین مقصود از زکات همان شخص است نه تعداد درهمی که انفاق می‌شود. حسن بن علی در پاسخ نامه نوشت: این دین ما نیست، از آن دوری کن. احمد بن محمد برای مبارزه با واقفیانی که بعد از موسی بن جعفر شکل گرفته بودند نیز اقدامات و نامه‌هایی برای امامان ارسال می‌کرد.[۲۰] در این زمینه، ابوسعید سهل بن زیاد آدمی از جمله کسانی بود که توسط احمد به سبب غلوی که بدان متهم بود، از قم رانده شد.[۲۱] همچنین محمد بن علی بن ابراهیم که معروف به ابوسُمَینَه می‌باشد از جمله افرادی بود که بخاطر گرایش وی به غلو توسط احمد از قم رانده شد.[۲۲]

فعالیت‌های علمی[ویرایش]

اساتید و شاگردان[ویرایش]

خوئی رجال‌شناس شیعه تعداد اساتید احمد بن محمد را در کتب اربعه حدود ۱۶۰ نفر معرفی کرده‌اند. ازمیان مشایخی که احمد بن محمد بن عیسی از آنان حدیث شنیده، می‌توان احمد بن محمد بن عمرو بن ابی‌نصر بزنطی، حسن بن سعید بن حماد اهوازی و برادرش حسین، حسن بن عباس بن حریش رازی، حسن بن علی بن فضال کوفی، حسن بن علی بن زیاد وشاء، حسن بن محجوب سراد، سعید بن جناح ازدی بغدادی، صفوان بن یحیی بجلی، عثمان بن عیسی عامری کلابی، علی بن حدید بن حکیم مداینی، علی بن حکم نخعی، محمد بن ابی عمیر ازدی، محمد بن خالد بن عبدالرحمان برقی و محمد ابن سنان زاهری را نام برد. احمد از طریق این مشایخ و برخی دیگر، راوی احادیث بوده‌است.[۲۳] همچنین افرادی همچون ابوعلی اشعری، سعد بن عبدلله، عبدلله بن جعفر حمیری، محمد بن حسن صفار و محمد بن یحیی عطار جزء شاگردان وی محسوب می‌شوند.[۲۴]

آثار[ویرایش]

خوئی رجال‌شناس شیعه، در کتاب معجم رجال الحدیث بیان می‌کند از احمد بن محمد بن عیسی بیش از ۲۲۹۰ حدیث گزارش شده‌است.[۲۵] وی به بعضی از آثار احمد بن محمد بن عیسی اشاره کرده‌است که از آن جمله: التوحید، فضل النبی (ص)، المتعه، النوادر(این کتاب باب بندی نشده بود و داود بن کوره آن را باب بندی کرد)، الناسخ و المنسوخ می‌باشد.[۲۶] نجاشی دانشمند رجالی شیعه در کتاب رجال النجاشی علاوه بر کتاب‌های ذکر شده به آثاری همچون الاظلة، المسوخ و فضائل العرب اشاره کرده‌است. ابن نوح نیز می‌گوید نزد الدبیلی، کتابی در مورد حج از احمد بن محمد بن عیسی دیدم.[۲۷] ابن شهر آشوب از محدثان شیعه در کتاب معالم العلماء کتاب الملاحم را به احمد بن محمد نسبت داده‌است.[۲۸] ابن ندیم محقق بغدادی در کتاب الفهرست خود ۳ کتاب الطب‌الکبیر و الطب‌الصغیر و المکاسب را جزء آثار احمد بن محمد بن عیسی ذکر می‌کند.[۲۹]

در علم رجال و حدیث[ویرایش]

ابن‌حجر عسقلانی از علمای حدیث و فقه سنی، احمد بن محمد بن عیسی را به عنوان علامه‌ای از استادان شیعیان قم معرفی می‌کند. ابن ندیم فهرست نگار و محقق بغدادی نیز از وی به عنوان دانشمند یاد می‌کند.[۳۰] توجه و نظارت احمد بن محمد بن عیسی در نقل احادیث به گونه‌ای بود که اجازه ورود هر حدیثی را نمی‌داد. در این راستا طوسی رجال‌شناس حدیثی شیعه در کتاب اختیار معرفه الرجال المعروف بـ رجال الکشی و خویی رجال‌شناس حدیثی شیعه در کتاب معجم رجال الحدیث اشاره می‌کنند که احمد بن محمد بن عیسی از آنجا که در روایت ابن محبوب از ابوحمزه ثمالی تردید داشت، از ابن محبوب روایتی نقل نمی‌کرد. اما بعدها احمد از این تردید پشیمان شد و پیش از مرگ از نظر خود بازگشت.[۳۱][۳۲] در کتاب‌های رجالی آمده‌است که به گفته ابن غضائری محدث و دانشمند رجالی شیعه، احمد بن محمد برقی که محدث امامی می‌باشد توسط احمد بن محمد بن عیسی به سبب روایاتی که نقل می‌کرد، از قم بیرون رانده شد. اما بعد از مدتی او را به قم بازگرداند و از وی عذر خواهی کرد و آن هنگام که برقی درگذشت، در تشییع پیکر او با پای برهنه شرکت کرد تا پشیمانی از کرده خویش را نشان دهد.[۳۳][۳۴]

پانویس[ویرایش]

  1. نجاشی، رجال النجاشی، ۸۲.
  2. داوطلب، «نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری»، فرهنگ پژوهش، ۴.
  3. داوطلب، «نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری»، فرهنگ پژوهش، ۱.
  4. ربانی، «قم و خاندان آل اشعر»، اندیشه قم.
  5. طوسی، رجال الطوسی - ط جماعة المدرسین، ۳۵۱.
  6. طوسی، رجال الطوسی - ط جماعة المدرسین، ۳۷۳.
  7. طوسی، رجال الطوسی - ط جماعة المدرسین، ۳۸۳.
  8. نجاشی، رجال النجاشی، ۸۲.
  9. حدیث نت، «احمد بن محمّد بن عیسی اشعری»، حدیث نت.
  10. نجاشی، رجال النجاشی، ۸۲.
  11. طوسی، الفهرست، ۲۵.
  12. طوسی، اختیار معرفه الرجال المعروف بـ رجال الکشی، ۵۹۶.
  13. خویی، معجم رجال الحدیث، ۸۷.
  14. علامه حلی، رجال العلامه الحلی، ۱۴.
  15. کرمی، «نگاهی تحلیلی به رفتار احمد بن عیسی در تبعید برخی از راویان»، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، ۷۱–۷۲.
  16. انصاری، «احمد بن محمد بن عیسی»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  17. ربانی، احمد بن محمد بن عیسی قمی راوی سه معصوم (ع).
  18. کرمی، «نگاهی تحلیلی به رفتار احمد بن عیسی در تبعید برخی از راویان»، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، ۶۹.
  19. کرمی، «نگاهی تحلیلی به رفتار احمد بن عیسی در تبعید برخی از راویان»، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، ۷۳.
  20. ربانی، «مبارزه با انحراف»، ماهنامه فرهنگ کوثر.
  21. نجاشی، رجال النجاشی، ۱۸۵.
  22. نجاشی، رجال النجاشی، ۳۳۲.
  23. خویی، معجم رجال الحدیث، ۹۰–۹۳.
  24. خویی، معجم رجال الحدیث، ۹۳.
  25. خویی، معجم رجال الحدیث، ۹۰.
  26. خویی، معجم رجال الحدیث، ۸۷.
  27. نجاشی، رجال النجاشی، ۸۲.
  28. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ۱۴.
  29. ابن ندیم، الفهرست، ۲۷۴.
  30. کرمی، «نگاهی تحلیلی به رفتار احمد بن عیسی در تبعید برخی از راویان»، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، ۷۲.
  31. طوسی، اختیار معرفه الرجال المعروف بـ رجال الکشی، ۵۱۲.
  32. خویی، معجم رجال الحدیث، ۸۶.
  33. علامه حلی، رجال العلامة الحلی، ۱۴.
  34. خویی، معجم رجال الحدیث، ۸۸.

منابع[ویرایش]

  • طوسی، محمد بن حسن (۱۳۷۳). رجال الطوسی - ط جماعة المدرسین. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
  • حدیث نت. «احمد بن محمّد بن عیسی اشعری». حدیث نت. دریافت‌شده در ۲۸ خرداد ۱۴۰۱.
  • نجاشی، ابوالعباس (۱۴۰۷). رجال النجاشی. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
  • «کتابخانه مدرسه فقاهت: الفهرست». کتابخانه مدرسه فقاهت.
  • خوئی، سیدابوالقاسم. معجم رجال الحدیث. ۳. قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر (۱۴۱۱). رجال العلامه الحلی. نجف: دار الذخائر.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی. معالم العلماء. نجف: منشورات المطبعه الحیدریه.
  • انصاری، حسن (۱۳۹۹). «احمد بن محمد بن عیسی». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.