فمینیسم اسلامی

نماد فمینیسم اسلامی

فمینیسم اسلامی یکی از گرایش‌های فمینیسم است.

فمینیسم اسلامی گرایشی نظری و عملی است که از درون به یک پارادایم اسلامی متصل است. فمینیسم اسلامی فهم و قدرتش را از قرآن می‌گیرد و در جستجوی حقوق و عدالت برای زنان و مردان در تمامیت وجودشان است.
برهان اساسی فمینیسم اسلامی این است که قرآن بر اصل برابری تمام افراد بشر تاکید می‌کند. بنابراین مردسالاری و تبعیض جنسی را مردود دانسته و خواستار برابری زن و مرد (همچون دیگر برابری‌ها در اجتماع) است.

این گرایش فمینیسم به شدت توسط برخی مورد اعتراض قرار گرفته و توسط برخی دیگر با شور و شوق حمایت شده‌است. به گفته مارگوت بدران*، پژوهشگر مصری تبار آمریکایی و استاد تاریخ در دانشگاه جورج تاون، بدفهمی بسیار و معرفی‌های اشتباه و احمقانه حول فمینیسم اسلامی وجود دارد.

نظرات

فمینیست‌های مسلمان فمینیسم را غربی محسوب نمی‌کنند، هرچند منشاء فمینیسم و نامگذاری آن از فرانسه بوده‌است، مسایل زنان را امری جهانی می‌دانند. کتاب «فمینسم و ناسیونالیسم»* کوماری جایاواردنا، بنیان گذار دانشگاه سری لانکا که در سال ۱۹۸۶ چاپ شد، توضیح دهنده تاریخچه پیدایش جنبش‌های فمینیستی در کشورهای مختلف آسیا و خاورمیانه‌است.

فمینیست‌های مسلمان معتقدند احکام اسلامی یا فقه که شکل کلاسیک آن در قرن نهم میلادی تثبیت شده‌است با مفاهیم و رفتارهای مردسالارانه زمان خود ترکیب شده‌است و این تعبیر مردسالارانه از احکام، شریعت‌های متفاوت معاصر را شکل داده‌است. همچنین، حدیث (گفته‌ها و اعمال نقل شده از پیامبر اسلام، اما نه همیشه معتبر) نیز اغلب در خدمت توجیه ایده‌ها و اعمال مردسالارانه قرار گرفته‌است. گاهی منشاء یا قابل اعتماد بودن احادیث مورد اعتراض هستند و کم نیستند مواردی که این حدیث‌ها در خارج از بافت خود استفاده شده‌اند. بنابراین یکی از اولویت‌های فمینیسم اسلامی رفتن مستقیم به سوی قرآن به عنوان قلب و ستون دین اسلام، برای فهمیدن پیام برابری خواهانه اسلام است.

روش‌شناسی پایه فمینیسم اسلامی شامل روش‌های کلاسیک اجتهاد (بررسی استقلال منابع دینی) و تفسیر است و علاوه بر این دو روش، روش‌های تحلیل زبان‌شناختی، تاریخی، تحلیل ادبی، جامعه‌شناختی، مردم‌شناختی و… نیز به کار گرفته می‌شوند. و سه دیدگاه را در بر می‌گیرد:

• بازخوانی آیاتی از قرآن به شیوه‌ای که اشتباهات تاریخی رایج همچون داستان‌های خلقت و اپیزود بهشت را که در خدمت تقویت ایده برتری مذکر هستند، تصحیح کند.
• معلوم کردن آیاتی که بر برابری زن و مرد بدون هیچ ابهامی تاکید می‌کنند.
• شالوده شکنی از آیاتی که تفاوت میان دوجنس را مطرح می‌کنند و به صورت گسترده‌ای برای توجیه سلطه مذکر تفسیر شده‌اند.

به اعتقاد این افراد تفسیرهای موجود از اسلام حاوی مفهوم برتری مذکر، انعکاس دهنده فرهنگ مردسالارانه پیش از قرآن هستند. آنان معتقدند آیات زیادی از قرآن هستند که برابری زن و مرد را تایید می‌کنند. مانند آیات سوره حجرات: «ما شما را از یک جفت زن و مرد خلق کردیم و شما را در قبایل و ملت‌های مختلف قرار دادیم برای این که یکدیگر را بشناسید و همانا بهترین شما نزد خدا، پرهیزگارترین شماست.» پس نتیجه می‌گیرند در اساس، از نظر هستی شناختی اسلامی، تمام افراد بشر برابرند.

فمینیست‌های اسلامی فمینیسم را به عنوان آگاهی نسبت به اجبار و محدودیت‌هایی که زنان تحت انقیاد آن هستند، دور انداختن محدودیت‌هایی که زنان در آن‌ها قرار داده شده‌اند و تلاش برای ایجاد یک نظام روابط منصفانه‌تر و عادلانه‌تر بین زن و مرد می‌دانند و هیچ تناقضی میان فمینیست بودن و مسلمان بودن خود نمی‌بینند.

افراد و گرایش‌ها

• برخی از این زنان تنها بر قرآن تمرکز می‌کنند (مانند آمنه ودود، رفعت حسن و یا فاطمه نسیف از عربستان سعودی)

• برخی دیگر خود را صرف قرائت دوباره از قرآن و اشکال مختلف شریعت می‌کنند (مانند عزیز ال هیبن لبنانی و سردار علی پاکستانی)

• برخی هنوز در فکر بررسی دوباره احادیث هستند (فاطمه مرنیسی [۱]از مراکش، لیلا احمد [۲]و هدایت توکسال از ترکیه).

• در ایران می‌توان ژیلا شریعت‌پناهی و هاله سحابی را نام برد.

منابع

• مارگوت بدران، ترجمه ناهید کشاورز. «فمینیسم اسلامی چه می‌گوید؟». زنستان، ۱۵ مهر ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۰۷.  برگردان مقاله‌ای به نام Féminisme islamique : qu’est-ce à dire از سایت اسلام و لائیسیته
• ناهید کشاورز. «اسلام و جنبش یک میلیون امضا». وب‌گاه مدرسه فمینیستی، ۴ بهمن ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۰۸. 
• آمنه شیرافکن. «معنای فضیلت مردان و حقوق اقتصادی زنان در قرآن». روزنامه سرمایه (بازنشر در وبگاه کانون زنان ایرانی)، ۹ فروردین ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۰۸. 
• فاطمه مرنیسی، ترجمه نوشین احمدی خراسانی. «سكسواليته اسلامی و خط قرمزها». وب‌گاه مدرسه فمینیستی. 
• زیبا میرحسینی. ««فمینیسم اسلامی»، طرحی برای آزادی زنان مسلمان». وب‌گاه مدرسه فمینیستی. 
• علی میرسپاسی. «پساسکولاریسم، نوگرایی دینی، و جنبش های زنان در خاورمیانه». وب‌گاه مدرسه فمینیستی.