کتاب
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد.
کتاب مجموعهای از صفحههای کاغذی است که متنی روی آنها نوشته شدهاست و در یکی از طرفها به هم بسته شدهاند و مجلد است. به مجلّدکردن کتاب به اصطلاح صحافی گفته میشود. کتاب در اندازههای گوناگون وجود دارد. قطع رحلی، وزیری و جیبی از معروفترین قطعهای کتاب است. کوچکترین کتاب دنیاکه یک انجیل است در موزه کلیسای وانک اصفهان نگهداری میشود . اولین کتاب به زبان فارسی در هلند به دست یک ارمنی به زیور طبع آراسته شد.
از انواع دیگر کتاب، کتاب دیجیتالی (eBook) است که کتاب در قالب بستههای نرم افزاری مانند پیدیاف ارائه شود. نمونه دیگری از کتاب غیر کاغذی، کتاب صوتی است.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] تعریف
تاکنون تعریف مشخص و کاملی که بتواند مفهوم تمام انواع گوناگون کتاب را در بر بگیرد، ارایه نشدهاست.[۱] اما یکی از تعاریف معتبری که درمورد کتاب ارایه شدهاست، مربوط به سازمان یونسکو میشود؛ کتاب یک اثر چاپی صحافی شدهاست که بیشتر از ۴۹ صفحه داشته باشد و مانند نشریات، تحت یک عنوان ثابت، بهصورت دورهای منتشر نشود[۲] تعریف دیگری که در این مورد وجود دارد، کتاب را «مجموعهای از لوحهای چوبی یا عاجی یا مجموعهای از ورقهای کاغذ، پوست آهو و یا مادهای مانند آن، اعم از دستنویس یا چاپی که با هم به نخ کشیده یا صحافی شده باشند» معرفی کردهاست. [۳]
[ویرایش] واژهشناسی
واژه کتاب از زبان عربی وارد فارسی شدهاست. برابرهای پارسی میانه برای کتاب عبارت بودهاند از ماتیکان (رساله) و نسک.
[ویرایش] پیشینه
کتاب، قدمتی پنجهزار ساله دارد. کتابهای نخستین به شکل لوحهای گلی بودند. اما با گذشت زمان با توجه به دسترسی بشر به امکانات جدید و تغییر نیاز بشر به ارتباطات و اطلاعات، شکل کتابها تکامل یافت.[۳]
[ویرایش] لوحهای گلی
لوحهای گلی، در منطقه بینالنهرین برای نوشتن مورد استفاده قرار میگرفت. استفاده از این روش در ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد، توسط تمدن سومر ابداع شد و به تکامل رسید. اما با گذشت زمان، بابلیها و آشوریها نیز همین روش را بهکار گرفتند. این لوحها با استفاده از خاک رس و آب ساخته میشدند و قبل از خشک شدن، با استفاده از ابزارهای نوکتیز بر روی آنها نوشته میشد. نوشتههای بیشتر این لوحها، بیشتر مرتبط با امر بازرگانی، اداری و حکومتی بود.[۳]
[ویرایش] پاپیروس
استفاده از کاغذ پاپیروس برای نوشتن از حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد در مصر رایج شد و تا قرن ششم میلادی نیز ادامه یافت. کاغذ پاپیروس، صفحهای بود که از گیاه پاپیروس بهصورت یک تومار با درازای چند متر و عرض ۳۰ سانتیمتر ساخته میشد. این تومار، انعطافپذیر بود و پس از پیچیده شدن بهصورت یک استوانه به قطر ۵ تا ۶ سانتیمتر در میآمد. ابزار نوشتن بر روی پاپیروس، نی یا قلمنی آغشته به مرکب بود. اختراع پاپیروس یکی از تحولات بسیار مهم در تاریخ کتاب محسوب میشود. قدیمیترین کتابی که بهصورت تومار پیدا شدهاست، پاپیروس پریس نام دارد که مشتمل بر گفتههای اخلاقی است. داستان سینوحه نیز یکی از معروفترین کتابهایی است که بر روی پاپیروس نگاشته شدهاست. پاپیروس اگرچه سبک و کمحجم بود، اما برخلاف لوحهای گلی، شدیدا آسیبپذیر بود و بههمین دلیل تاکنون هیچ مجموعه مهمی مربوط به مصر باستان، از زیر خاک بیرون نیامدهاست.[۳]
بهجز مصر، پاپیروس در یونان و روم نیز بهطور گسترده مورد استفاده قرار میگرفت.[۳] به نظر میرسد که واژه انگلیسی paper (به معنای کاغذ) نیز از پاپیروس ریشه گرفته باشد. [۴]
- سایر انواع تومارها
- بهجز پاپیروس، چرم، پوست حیوانات و پارچه نیز برای نوشتن مورد استفاده قرار میگرفت. پوست، مرکب را از هردوطرف جذب میکرد و از پاپیروس بادوامتر و انعطافپذیرتر بود.[۳]
[ویرایش] کدکس
کدکس، شکل امروزی کتاب است؛ یعنی صفحات پوست، پاپیروس و غیره که تا خورده و از یک محل به یکدیگر دوخته شده باشند. پیدایش کدکس به قرن دوم میلادی بر میگردد که توسط مسیحیان برای نگارش متون مذهبی مورد استفاده قرار میگرفت. این فرم از کتاب، بهدلیل مزیتهایی که داشت، از قرن چهارم میلادی رواج پیدا کرد. ازجمله مزیتهای آن میتوان به قابلیت جستجوی بهتر، امکان بهتر برای انبار و نگهداری آن (در کتابخانه) و تولید سریعتر اشاره نمود. در این زمان در صومعهها و کلیساها، اتاقهایی ایجاد شده بود که در آنها کار رونویسی از انجیل و دعاها صورت میگرفت و عملا کتاب تولید میشد. همچنین با گذشت زمان، تولید کاغذ (که قبلا در چین اختراع شده بود)، در ایران و پس از آن در اروپا رایج شد و به تبع آن، کتابهای کاغذی نیز ابداع شدند.[۳]
[ویرایش] چاپ
-
نوشتار اصلی را ببینید: چاپ
تا قبل از اختراع ماشین چاپ، نسخهبرداری از کتابها تنها از طریق رونویسی از کتابها امکانپذیر بود که تولید کتاب را بسیار کند و دشوار میکرد.[۴] اما در سال ۱۴۳۹، با اختراع ماشین چاپ توسط یوهانس گوتنبرگ آلمانی، تحول بسیار بزرگی در صنعت نشر کتاب صورت گرفت. [۵] اولین کتابی که با استفاده از دستگاه گوتنبرگ چاپ شد، انجیل بود که به علت تعداد سطرهایش در هر صفحه، به انجیل ۴۲ سطری معروف شد. [۶] این ماشین چاپ، ماشین فشار پیچی نام گرفت و سرعت چاپ آن، ۷۰ تا ۱۰۰ برگ در ساعت بود.[۵]
در عین حال، به نظر میرسد که مکایزم چاپ، پیش از گوتنبرگ در چین رایج بوده است. برخی از منابع اختراع چاپ یا حروفچینی متحرک را به پیشنگ، کیمیاگر چینی نسبت میدهند. اختراع وی، شامل حروف مستقل چاپی بود که بر روی سفال مرطوب حکاکی میشد و پس از پختن، دوام زیادی پیدا میکرد.[۷]
[ویرایش] کتاب الکترونیکی
-
نوشتار اصلی را ببینید: کتاب الکترونیکی
در سالهای اخیر، استفاده از رایانهها موجب آسانی چاپ کتاب و توسعه چاپ و نشر کتابهای چاپی شده است. در اواخر سده بیستم، تجهیزات ارتباطی مانند تلویزیون، رایانه و اینترنت، مفهوم کتاب بهعنوان مهمترین منبع اطلاعاتی را به چالش کشیدند. از سوی دیگر با ذخیرهشدن اطلاعات یک کتاب در نوارهای صوتی و سیدی، تعریف کتاب بهعنوان «مجموعهای از کاغذهای چاپشده یا دستنویس» نیز به چالش کشیده شده است.[۸]
پیدایش کتابهای الکترونیکی به سال ۱۹۷۱ باز میگردد. این کتابهای الکترونیکی، با بهکارگیری لامپ اشعه کاتد، تصاویری را بر روی پرده پدید میآورد که میتوانست جایگزین چاپ و کاغذ شود. [۳] اما نخستین کتاب الکترونیکی دیجیتال، به نام Nuvomedia’s Rocket در سال ۱۹۹۹ منتشر شد.[۹]
اخیرا تلاشهای برای تبدیل کتابهای عادی به کتابهای الکترونیکی صورت گرفتهاست. این تلاشها در جنبشی به نام پروژه گوتنبرگ (به انگلیسی: Project Gutenberg) در حال اجراست.[۹] همچنین برای آسانسازی کاربرد کتابهای الکترونیکی، تجهیزات دیجیتالی ویژهای به نام (کتابخوان الکترونیکی) (elctronic book reader) به بازار معرفی شده است. این تجهیزات در حقیقت، رایانههای کوچکی هستند که توانایی ذخیرهسازی و بازیابی شمار زیادی کتاب الکترونیکی را دارند.[۸]
برخی از ویژگیهای کتابهای الکترونیکی که باعث شده است کاربرد آنها گسترش یابد، عبارتند از: [۱۰]
- آسانی انتقال در عین یکپارچگی مطالب
- انسجام مطالب و تنوع کاربرد
- تبادل بینابین مطالب با یکدیگر
- پشتیبانی از امکانات چند رسانهای
- آسانی کار و اجرا
[ویرایش] کتاب شفاهی
- نوشتار اصلی را بخوانید: کتاب صوتی
کتاب شفاهی یا کتاب گویا یا کتاب صوتی (به انگلیسی: Audiobook) سندی است که به صورت صوتی تهیه میشود و روی نوار کاست، سیدی و … ضبط میشود. این اسناد معمولا کتابهایی هستند که قبلا به طور مکتوب منتشر شدهاند و اکنون توسط خود نویسنده، مترجم و یا هنرپیشگان روخوانی میشوند.[۱۱]
[ویرایش] ساختار و اجزای کتاب
- نوشتار اصلی را بخوانید: اجزای کتاب
به صفحه اول هر کتاب جلد و به صفحه بعدی آن آستر بدرقه گفته میشود. به اولین برگ از هر کتاب که نام کتاب و نام نویسنده نوشته شدهاست پیشواز گفته میشود.
۲ - لببرگردان
۳ - آستر بدرقه
۴ - روکش جلد
۵ - لب بالا
۶ - لب جلو
۷ - لب پایین
۸ - صفحه سمت راست
۹ - صفحه سمت چپ
۱۰ - حاشیه عطف
[ویرایش] کاغذ و اصول نگهداری
- نوشتار اصلی را بخوانید: کاغذ
کاغذ اولین بار ۲۰۰ سال قبل از میلاد در چین ساخته شد و از میان مرزهای مسلمانان به اروپا راه یافت. کاغذهای ابتدایی از لباسهای کهنه ساخته میشدند اما با وقوع انقلاب صنعتی این امکان فراهم آمد تا از خمیر چوب برای ساخت کاغذ استفاده شود. با آنکه ساخت کاغذ در حدود قرن یازدهم در اروپا آغاز شد، اما تا حدود قرن شانزدهم هنوز استفاده از کاغذ پوست رواج داشت. در واقع با وجود گران بودن کاغذ پوست استفاده از آن به علت بادوام بودن آن ادامه داشت. در این زمان اغلب ناشران نسخههای کتاب مجزایی از دو جنس تهیه میکردند.
ساخت کاغذ از خمیر کاغذ از اوایل قرن نوزدهم مرسوم شد چراکه در آن زمان چوب از کتان ارزانتر بود. به این ترتیب استفاده از خمیر چوب برای ساخت کاغذ تولید کتابهای ارزانتر و استفاده از آنها را برای مردم میسر ساخت و این راه را برای گامی بزرگ در بالا رفتن میزان سواد در کشورهای صنعتی هنوار کرد و امکان گسترش و انتشار اطلاعات را فراهم آورد.
در روشهای اولیه برای تولید کاغذ از سنگ آهک به عنوان غلطک استفاده میشد که موجب خنثی شدن اسید موجود در خمیر میشد. اما کاغذهایی که در آن زمان از خمیر چوب به روش صنعتی ساخته میشدند حاوی اسید بودند که این موجب پوسیده شدن کاغذ از درون میشد. به همین دلیل کتابهای چاپ شده بین سالهای ۱۸۵۰ تا ۱۹۵۰ در خطر نابودی هستند. امروزه برای از برطرف کردن این عیب از خمیرهای فاقد اسید یا خمیرهای قلیایی برای تولید کاغذ استفاده میشود. برخی از کتابخانههای امروزی از روشهای خاص برای از بین بردن خاصیت اسیدی کتابهای قدیمی استفاده میکنند.
برای مراقبت شایسته از کتابها باید تمامی احتمالات مربوط به آسیبهای فیزیکی یا شیمیایی را به جلد یا صفحات کتاب در نظر گرفت. کتابهای باید دور از تابش مستقیم خورشید و در نور کم نگهداری شوند. حرارت و رطوبت محل نگهداری کتابها باید کم باشد. در موقع چیدن کتابها باید به این نکته توجه کرد که کتابها باید در کنار کتابی مناسب قرار گیرند به طوری که جلد دو کتاب همدیگر را پوشش دهند چرا که در غیر این صورت شکل کتاب در طول زمان تغییر خواهد کرد. بنابراین بهتر است کتابها به ترتیب اندازه در کنار هم قرار گیرند.[۱۲]
[ویرایش] کتابسوزی
- نوشتار اصلی را بخوانید: کتابسوزی
در دورههای مختلف تاریخی و در بسیاری از سرزمینها نابود کردن و سوزاندن کتاب وجود داشته است. کتاب و فیلم جنجالبرانگیز ۴۵۱ درجه فارنهایت نیز به موضوع کتابسوزی میپردازد[۱۳]. امروزه بهجای سوزاندن کتاب روشهای دیگری مانند خمیر کردن کتابها و رندهکردن کتابها (Paper Shreding) نیز استفاده میشود.
امپراتور شیهوانگ-تی در ۲۱۳ دستور داد همهٔ کتابها مگر کتابهای مربوط به پزشکی، کشاورزی و طالعبینی را بسوزانند.[۱۴]
[ویرایش] مجموعه کتاب (کتابخانه)
- نوشتار اصلی را بخوانید: کتابخانه
استفاده از کتابخانههای خصوصی یا شخصی اولین بار در یونان باستان مورد توجه قرار گرفت. در دوران باستان هزینه نگهداری کتابخانهها معمولا به وسیله فردی ثروتمند تامین میشد. این کتابخانهها میتوانست خصوصی یا عمومی باشند. تفاوت این کتابخانهها با کتابخانههای عمومی امروزی در محل تامین هزینههای آنها بود که در کتابخانههای باستان این هزینه معمولا از یک منبع عمومی تامین نمیشد. اینطور تخمین زده میشود که در شهر رم در قرن سوم میلادی در حدود ۳۰ کتابخانه عمومی وجود داشتهاست. بعدها در قرون وسطی صومعهها و دانشگاهها حتی دارای کتابخانههایی بودن که امکان استفاده از کتاب برای مردم عادی را نیز فراهم میکرد. البته تمام مجموعه کتابخانه برای مردم قابل دسترسی نبوده و همچنین امکان بردن کتاب از کتابخانه وجود نداشته و برای جلوگیری از سرقت کتابها، کتابها معمولا با زنجیر به میز بسته شده بودند.
آغاز استفاده از کتابخانههای امروزی به حدود قرن پانزدهم میلادی بازمیگردد؛ زمانی که برخی شروع به اهدای کتاب به شهرها کردند. گسترش کتابخانههای عمومی در ایالات متحده به اواخر قرن نوزدهم میلادی بازمیگردد و تا حدود زیادی متاثر از اهدا کتابهایی است که به وسیله اندرو کارنگی (Andrew Carnegie) صورت گرفت. استفاده از کتابخانه تا حدودی گروه اجتماعی افراد را نیز منعکس میکرد چراکه در حالی که قشر ضعیف یا متوسط جامعه باید بیشتر کتابهای خود را در کتابخانهها پیدا میکردند افراد ثروتمند دارای کتابخانههای شخصی بودند.
ظهور کتابهای جلد کاغذی در قرن بیستم راه را برای استفاده عموم از کتاب باز کرد. این نوع کتابها خرید کتاب را برای بسیاری از افراد جامعه ممکن کردند. کتابهای جلد کاغذی معمولا شامل مطالبی میشدند که قبلا در مجلهها به چاپ میرسید. در نتیجه با استفاده عموم از کتاب, داشتن کتابخانههای خصوصی دیگر به عنوان نمادی از اقشار ثروتمند به کار نمیرفت.
[ویرایش] روزهای مرتبط با کتاب
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] پانویس
- ↑ دانشنامه بریتانیکا
- ↑ دائره المعارف نشر و کتاب
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ ۳٫۷ دایرةالمعارف کتابداری
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ گودرزی میرانی، روزنامه جوان
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ دانشنامه رشد
- ↑ مرکز انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران
- ↑ حجازی، آرش، ۱۳۸۶
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ پایگاه اینترنتی encyclopedia.com
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ مرکز کتابهای الکترونیک پارس
- ↑ کتاب الکترونیکی چیست؟
- ↑ ویکیپدیای انگلیسی، Audiobook
- ↑ ویکی پدیا انگلیسی مدخلBook
- ↑ دانشنامه علمی-تخیلی و فانتزی فارسی
- ↑ صدریافشار ۷
[ویرایش] منابع
- حجازی، آرش. فرهنگ واژگان و اصطلاحات صنعت نشر (نسخه الکترونیکی). چاپ ویراست اول، تهران: انتشارات کاروان، ۱۳۸۶.
- حجازی، آرش (در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۸۶). گوتنبرگ مخترع ماشین چاپ نیست. مقاله. فصلنامه جشن کتاب. بازدید در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۸۶.
- صدریافشار، غلامحسین. «مقدمه». لهوو سرگی. کتابی درباره کتاب. ترجمهٔ پرویز شهریاری. تهران: نشر توسعه، ۱۳۷۰، ۵.
- گودرزی میرانی (در تاریخ ۵ آذر ۱۳۸۳). یار مهربان در فضای مجازی. مقاله. روزنامه جوان. بازدید در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۸۶.
- کتاب (مدخل) (انگلیسی). پایگاه اینترنتی دانشنامه بریتانیکا.
- کتاب (مدخل). پایگاه اینترنتی دایرةالمعارف کتابداری و اطلاعرسانی.
- eBook چیست؟. وبگاه مرکز کتابهای الکترونیک پارس.
- کتاب (مدخل) (انگلیسی). پایگاه اینترنتی encyclopedia.com.
- کتاب الکترونیکی چیست؟. وبگاه شتاب.
- تاریخچه چاپ و نشر کتاب (مدخل). دانشنامه رشد.
- تاریخچه چاپ. واحد انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران. بازدید در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۸۶.
- لهوو، سرگی. کتابی درباره کتاب. ترجمهٔ پرویز شهریاری. امور فنی نوشین احمدی خراسانی. تهران: نشر توسعه، ۱۳۷۰.
- مدخل ۴۵۱ درجه فارنهایت. مشارکتکنندگانِ دانشنامهٔ علمی-تخیلی و فانتزی فارسی. بایگانی شده از نسخهٔ اصلی در تاریخ ۱۶-۱۲-۲۰۰۶.
- Wikipedia contributors, "Audiobook," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Audiobook&oldid=198497743 (accessed March 17, 2008).
