مردمان هزاره

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از هزاره (قوم))
پرش به: ناوبری، جستجو
هزاره
Hazarah people.jpg
کل جمعیت
۷،۵ تا ۸ میلیون تن[نیازمند منبع]
مناطق با جمعیت قابل توجه
 افغانستان ۲٬۶۸۵٬۰۰۰[۱]
 پاکستان ۹۵۶٬۰۰۰[۲][۳]
 ایران ۱٬۵۶۷٬۰۰۰
(۱۹۹۳ تخمین)[۲]
 کانادا ۳۶٬۳۷۶[۴]
 بریتانیا ۲۴٬۳۳۰
 استرالیا ۹۰٬۰۰۰
 ترکیه ۲۵٬۳۸۰
زبان‌ها
فارسی (دری و گویش هزارگی)
دین
اسلام - شیعه (دوازده امامی و اسماعیلی)، با اقلیت سنی
گروه‌های قومی مرتبط
پارسیوان، مردمان ترک[۵]

هزاره‌ها یکی از اقوام افغانستان و کشورهای همجوار می‌باشند و اکثراً شیعه مذهب هستند. در افغانستان آنان دومین گروه قومی عمده را تشکیل می‌دهند.[۶][۷] با توجه به منابع مختلف درصد حضور هزاره‌ها در افغانستان حداقل ۳۰ درصد نفوس را تشکیل می‌دهد.[۸][۹][۶][۷][۱۰]

مناطق هزاره نشین در افغانستان به هزاره‌جات و هزارستان معروف است.

زبان[ویرایش]

هزاره‌ها به زبان فارسی دری با گویش هزارگی صحبت می‌کنند[۱۱][۱۲]و تعدادی واژه‌های ترکی و مغولی در این گویش موجود است.[۶][۱۳][۱۴][۱۵]گویش هزارگی برخی از ویژگی‌های دستوری دری سدهٔ چهارم و پنجم هجری را در خود حفظ کرده‌است.[۱۶]در لهجهٔ هزارظگی دو حرف د غلیظ و ت غلیظ نیز وجود دارد که تلفظشان نزدیک به تلفظ آن حروف در پشتو و اردو است. میزان تفاوت لهجه با فارسی معیار در لهجه هزارگی غزنی (جاغوری، مالستان، قره باغ، جغتو و ناور..) بسیار زیاد و در لهجه هزارگی بامیانی، بهسودی و دایمیردادی کم است.[۱۷]همچنین بسیاری از واژه‌های اوستایی نیز در این لهجه موجود است که به گفته برخی محققان و زبان شناسان، بیش از ۲۵٪از واژه گان این لهجه ریشه اوستایی دارند. مثلاً: هزارگی آبست-اوستایی آبستا که هردو به معنی خویشاوند است ویا واژه‌های دیگری مثل:ابسو، اِنگهَ، اوته، اوثه، جُنگه، کوور، خسور، تفت، خیرتو، پیتَو، اسپی، گیرو و… برخی از زبان شناسان بدون تحقیق و ریشه یابی واژه‌ها به روش علمی، به نظریه‌پردازی اقدام نموده و این واژگان را غیر پارسی (ترکی، مغولی، و عربی) دانسته‌اند.[۱۸]

دین[ویرایش]

هزاره‌ها عمدتاً شیعه دوازده امامی[۱۹] و برخی پیرو شاخهٔ اسماعیلی هستند. تعداد قابل توجهی از هزاره‌های سنی مذهب نیز وجود دارند که در ولایات مختلفی نظیر بادغیس، غور، پنجشیر و… سکونت دارند.[۲۰][۲۱] در خصوص پذیرش مذهب شیعه از سوی هزاره‌ها نظریه واحدی وجود ندارد: امکان دارد هزاره‌ها در اوایل قرن شانزده میلادی در دوره ایلخانیان و محمد خدابنده الجایتو از اسلام سنی به شیعه گرویده باشند.[۲۲] عده‌ای دیگر معتقدند هزاره‌ها در زمان حکومت شاه عباس صفوی اسلام شیعی را پذیرفته‌اند. در مقابل برخی از محققین ریشه تشیع هزاره‌ها را برمی‌گردانند به عامل و کارگزاران ترویج اسلام در دوره خلافت علی بن ابیطالب. مثلًا علی اکبر تشدید دربارهٔ قدمت تشیع در کوهستان غور می‌نویسد: «مرکز شیعیان غور یا مسلمین غور اولین تمرکز شیعه در بلاد غور بوده‌است. زیرا بین سال‌های ۳۵ تا ۴۰ هجری مسلمان شده‌اند و در زمان خلافت علی بن ابیطالب، جعده بن هبیره مخزومی که خواهرزاده علی بن ابیطالب بود، از طرف وی به حکومت خراسان منصوب شد. به خاطر رفتار شایسته جعده، مردم غور داوطلبانه به علی بن ابیطالب محبت می‌ورزیدند. امرای غور که وضع را کاملاً انسانی می‌یابند، بدون جنگ سر بر خط فرمان علی بن ابیطالب گذارده به دین اسلام گرویدند. به پیشنهاد جعده، علی بن ابیطالب فرمان حکومت سرزمین غور را به خاندان «آل شنسب» که امرای قبلی آن سامان بودند صادر کرد و این فرمان نامه قرن‌ها در آن خانواده محفوظ بود و مایهٔ افتخار و مباهات آن دودمان به شمار می‌آمد.»[۲۳]

محمدی شاری: «برخی هزاره‌ها را در مذهب تشیع جعفری منحصر می‌کنند و مذهب تشیع را برگرفته از ایران کنونی می‌دانند.

واقعیت تاریخی خلاف چنین پندار ریشه براندازانه است:

۱. هزاره‌ها دارای سه مذهب شیعه جعفری (اثنی‌عشری)، شیعه اسماعیلی و سنی حنفی هستند.جمعیت قابل توجهی نیز اسماعیلی‌اند. اسماعیلیان پیشینه‌ی شکوهمند علمی و تاریخی دارند و شخصیت‌های علمی، سیاسی و مذهبی موثری مانند بوعلی سینا، حسنک وزیر، ناصر خسرو... داشته‌اند.

۲. هزاره‌ها، در نیمه‌ی نخست سده‌ی یکم هجری (سال ۳۶ هجری) دو هیأت بلندپایه‌ی سیاسی به کوفه، مرکز حکومت حضرت علی (ع) فرستادند:

الف. یکی به سرپرستی شنسب پسر خورنگ غوری حاکم خراسان.

ب. دیگری به سرپرستی ماهویه‌براز غوری والی مرو.

هیأت شنسب پسر خورنگ غوری، همراه با سران طوایف و بزرگان کشوری یک ماه مهمان علی بن ابیطالب بودند و با گفتگوهای سیاسی، بحث‌های علمی و تحقیقات دو طرفه به توافق رسیدند و شنسب و هیأت همراه اسلام را پذیرفتند و علی بن ابیطالب با مشاهده‌ی فرزانگی و درایت شنسب، حاکمیت خراسان را به ایشان واگذار کرد و پرچمی که پیامبر گرامی اسلام در روز فتح مکه به امام علی داده بودند را به شنسب اهدا کرد. برای تفصیل به کتاب‌های تاریخی مانند تاریخ طبری، طبقات ناصری و... باید مراجعه کرد.

تاریخ تشیع در خراسان کهن (افغانستان امروز) درخشان‌تر از آن است مکتوم بماند و قوی‌ترین مرکز سیاسی، علمی، اجتماعی و نظامی تشیع بوده است. در دوران بنی امیه هزاره‌ها تن به لعن گفتن به مولا علی ندادند. جریمه‌های سنگینی مانند پرداخت هر نفر ده مثقال طلا، تراشیدن سر زنان رهبران در بازار و... را تحمل کردند اما ننگین نفرین گفتن به علی را نپذیرفتند. قیام سیاه‌جامگان خراسانی به رهبری غوریان (امیر پولاد غوری)، نوبختیان، برمکیان و... ماهیت شیعی و هزارگی دارد.

۳. تشیع در ایران کنونی، به گونه‌ی گسترده به دوره‌ی صفویه یعنی حدود پنج قرن می‌رسد (به جز شماری در برخی شهرها و دوره‌ی آل بویه) در صورتی که پیشینه‌ی تشیع در کشور ما به چهارده قرن پیش برمی‌گردد. عده‌ای ناآگاه از واقعیت‌های تاریخی تمام داروندار زبانی، فرهنگی، تمدنی و مذهبی هزاره‌ها را دودستی به دیگران می‌بخشند»

نژاد[ویرایش]

طفل هزاره با لباس سنتی هزارگی در ولایت دایکندی افغانستان

هزاره‌ها از اقوام ترک‌تبار فارسی‌زبان محسوب می‌شوند. اکثر مردم هزاره آمیخته‌ای از نژاد شرقی و نژاد غربی هستند.[۲۴][۲۵][۲۶] هزاره‌ها از نظر کروموزوم ایگرگ (Y) یا مارکر پدری دارای دو هاپلو گروپ J2 (غربی-میان دو رودی) ۲۶٪ و C3 (شرقی - ترکی) ۳۳٪ هستند، همچنین ۶٫۶ درصد از هاپلوگروپ‌های هزاره‌ها نیز به R1a(اکثراً آریایی‌ها) تعلق دارد و نیز مقدار ۳℅ نیز از مارکر R1b نیز بهره‌مند هستند. لازم است ذکر شود که از نظر هاپلو گروپ نوع C3 هزاره‌ها با اقوام ازبک و ترکمن و افشار و از سوی مارکر پدری J2 با اعراب بین‌النهرین رابطه دارند.[۲۷] تبار هزاره‌ها شامل ترک‌های مرکزی افغانستان است که قبل از حملهٔ مغولان در آنجا سکونت داشتند. همچنین بازماندگان خانات ترکی مغولی جغتای نیز امروزه جزئی از مردم هزاره شمرده می‌شوند و به زبان پارسی سخن می‌گویند.[۲۸]

پیشینه[ویرایش]

مورخین عرب و خراسان هزارستان را به نام‌های غرجستان یا غرج الشار یاد کرده‌اند و حدود چهارگانه آن را از جانب غرب به هرات و بادغیس و از طرف شرق به کابل – از سمت شمال به جوزجان و از سوی جنوب به غزنی پیوست دانسته‌اند. به قول ابن حوقل تاریخدان عرب غرجستان کشوری بزرگی بوده‌است که موسوم به مملکت غرجه یاد شده‌است. در اغلب کتب تاریخ عرب و خراسان هزاره‌جات به نام غرجستان یاد شده که وسعت آن خیلی از وسعت کنونی آن فراتر بود و شامل غوربامیان و غزنی می‌شد.

عبدالاحمد جاوید استاد دانشگاه در یکی از مقاله‌هایش تحت عنوان بحثی پیرامون اقوام و طوایف افغانستان می‌نویسد:

طوری که دیدیم سرزمین خلج نزدیک کابل و غزنی بوده‌است و خلج‌ها درهمین حدود می‌زیستند و هنوز در زمین داور علاقه‌ای به نام خلج معروف است. اما در اینکه تلفظ صحیح به فتح دوم است یا سکون آن اختلاف است. این کلمه هنوز در هند و افغانستان با سکون دوم و و در ایران به فتح دوم تلفظ می‌گردد. اصطخری، ابن حوقل و یاقوت حموی چنان‌که دیدیم حرف دوم را ساکن ضبط کرده‌اند و اما منینی حرف اول و دوم را به فتحه نوشته و به گمان اغلب به سکون دوم درست‌تر می‌نماید. خاصه اگر بپذیریم که کلمه غرجی همان خلجی است و ریشه آن را از غرچ بدانیم. اما بنابر عقیده بعضی اگر آن را از شکل ترکی قلچ تصور کنیم تلفظ آن با فتح دوم خواهد بود. (۲۳) عقیده بر این است که این کلمه ترکی نبوده خاصه با قلج ترکی ارتباطی ندارد و غالباً کلمه خلج شکل دیگر غرچ است. کلمه غرچه در ادبیات فارسی دری بمعنای کوهی مقابل روستایی آمده و از لحاظ اتساع معنی بمعنای ساده و ابله نیز به کار رفته‌است. چنانچه درین دو بیت:

صد و اند ساله یکی مرد غرچه چرا شصت و سه زیست این مرد تازی
بفریبد دلت بهر سخنی روستایی و غرچه را مانی

ناصر خسرو در یکجا گوید:

استاده بدی به بامیان شیری بنشسته به عز، در بشین، شاری

در توضیح شیر بامیان نوشته‌اند:

شیر ملک آنجاست چنان‌که ملک ختلان را نیز شیر ختلان یا ختلان خدا و یا ختلان شاه گفتندی و شار عنوان ملک غوریان غرش یا غرشستان یا غرجستان یا غرچستان یا غرچکان.
چنان‌که گوید:

فرخی گوید:

سپهبد سپه شاه شرق ابو منصور فراتکین دوانی امیر غرجستان
سیاسی است مراو را که در ولایت آن پلنگ رفت نیارد مگر گشاده دهان
درین دیار بهنگام شار چندین بار پلنگ‌وار نمودند غرچکان عصیان

فردوسی در یک مصراع از شاهنامه می‌سراید:

شه غرچکان بود بر سان شیر کجا ژنده پیل، آوریدی به زیر

نام های زیادی برای این قوم و مناطق که آنها سکونت دارند، گفته شده اند:

1. یکی از نویسندگان که او “بلیومی” است، می گوید: سرزمین “عرسات” که در کتاب مقدس آمده است به سرزمین هزاره های امروزی مطابقت دارد، و محدوده باشندگان شان از شهر کابل و غزنی تا شهر هرات، و از قندهار تا بلخ می باشد.

2. از 2500 سال پیش به مناطق هزاره جات نام “ستاغیدیا” گفته می شد.

3. نام های “زاوُل” و “زاوُلستان که به منطقه وسیع از افغانستان گفته می شد، تمام مناطق هزاره جات را شامل می گردد، یعنی از ولایت غزنی و قندهار، و ولایت زابل کنونی تا بهسود، دایزنگی، دایکندی، و تمام ارزگان.

4. دانشمند مشهور جغرافیه یونانی “بطلیموس” در قرن دوازدهم میلادی مناطق هزاره جات را به نام “پاروپا میزوس Parpamizus ” یاد کرده اند.

5. مناطق جنوبی و غرب هزاره جات، یعنی از حدود ارغنداب تا مالستان و جاغوری، پیش از اسلام به نام “اراکوزای” و مرکز شان “هُزاله” یاد می شد.

6. اطراف و ناحیه های غزنی در کتاب (سفرنامه) هیوان تسینگ به نام “تاوکبسوتو” آمده است.

7. غرجستان و محدوده اش از شمال غرب هزاره جات، یعنی حدود دایزنگی تا بادغیس، و تمام ولایت غور کنونی، بعد از آمدن اسلام “غرجستان” نامیده شد، اما گاهگاهی این نام بر تمام مناطق هزاره جات گفته می شد، و کلمه “غرج” در زبان فارسی قدیم –زبان پهلوی- به معنی کوه است، پس غرجستان، یعنی کوهستان.

8. زمین داور، مناطق که در غرب هزاره جات واقع شده است، چنین نامیده شده است.

9. از نامدار ترین نام های هزاره های شیعه در عهد اسلام “غور” و “غورستان” است، که در سده اول هجری چنین گفته می شد، و کلمه “غور” در لهجه هزارگی فارسی به معنی حفره و ناهموار است، بخاطر که در سرزمین که هزاره ها سکونت دارند حفریات و ناهمواری های زیاد است.

10. پیش از حمله وحشیانه امیر عبدالرحمن غدار مناطق هزاره های شیعه “هزارستان” نامیده می شد.

یک عده مورخین آگاه به جغرافیای افغانستان، مناطق هزاره ها را “هزاره آباد” گفته اند، و مرکز هزاره جات را “دایزنگی” گفته اند، که نام قدیمی اش “بیک بیک” و منطقه ارزگان را به نام “بیک شاه” یاد کرده اند.

قرن بیستم[ویرایش]

از اواخر قرن نوزدهم میلادی بعد از روی کار آمدن امیر عبدالرحمن، هزاره‌های خودمختار شدیداً تحت فشار حکومت مرکزی قرار گرفته و با مدد قبایل سنی به شدت سرکوب گردیدند و به مدت یک قرن در انزوای سیاسی، اجتماعی و محرومیت اقتصادی فرورفتند. بعد از کودتای سال ۱۹۷۸که درپی آن گروه کمونیستی خلق به قدرت رسید، کم‌کم هزاره‌ها برای برابری حق شهروندی خود نسبت به دیگر شهروندان افغانستان شروع به انجام کارهای سیاسی کردند و رهبران هزاره مانند؛ عبدالعلی مزاری حزب‌های سیاسی خود را بنیان‌گذاری کردند. بعد از خروج ارتش سرخ از افغانستان و پایان حکومت کمونیستی با مرگ دکتر نجیب الله افغانستان وارد جنگ داخلی شد. هزاره‌ها با ساختن حزب وحدت سعی در حفظ قدرت سیاسی خود کردند؛ در سیاست جدید حزب، دیگر مذهب جایی اصلی خود را نداشت و بیشتر کوشیده می‌شد تا از تمام قوای هزاره یک انسجام کلی بسازد.[۲۹]

قرن بیست و یکم[ویرایش]

با ورود نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ حکومت طالبان سقوط کرد. قانون اساسی جدید با پشتوانه جامعه بین‌الملل ورود همه شهروندان افغانستان به نظام حکومت را ممکن ساخت؛ از همین رو هزاره‌ها توانستند ۲۰ درصد از کرسی‌های پارلمان افغانستان را در انتخابات ۲۰۱۱ از آن خود کنند.[۳۰] با گفته السنادرو مونسوتی استاد دانشگاه حقوق بین‌الملل در ژنو؛ این حرکت سیاسی مورد انتقاد سیاست مداران پشتون شده‌است.[۳۱] با وجود قوانین جدید که بر اساس آن حقوق همه شهروندان را یکسان می‌داند؛ اما هنوز هم حرکات نژاد پرستانه‌ای علیه مردم هزاره در افغانستان، پاکستان و ایران صورت می‌گیرد. در سال ۲۰۰۷ قبایل کوچی، با حمله به روستاهای هزارگی باعث آواره شدن هزاران تن از هزاره‌ها شده و ده‌ها نفر هر ساله در پی حملات آنان کشته می‌شوند. افغان‌های مهاجر در ایران که اکثریت شان را مردم هزاره تشکیل می‌دهند و معمولاً به صورت غیرقانونی به ایران رفته اند، از سوی نیروهای انتظامی دولت ایران مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرند. سازمان‌های غیردولتی (NGO) با گزارشی بر بدتر شدن وضعیت حقوق شهروندی هزاره‌ها و حملات نژاد پرستانه علیه آن‌ها هشدار داده‌اند.[۳۲][۳۳][۳۴][۳۵]

نویسندگان معروف[ویرایش]

چهره‌های سرشناس افراد زنده[ویرایش]

ورزشکاران[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. "Afghanistan". اطلاعات‌نامه جهان. سیا. December 13, 2007. Retrieved December 26, 2007. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ Gordon, Raymond G. , Jr. (ed.), ۲۰۰۵. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex. : SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com/.
  3. Census of Afghans in Pakistan, UNHCR Statistical Summary Report (retrieved December 27, 2007)
  4. The population of people with descent from Afghanistan in Canada is ۴۸٬۰۹۰. Hazaras make up an estimated 9% of the population of Afghanistan according to the CIA Factbook and others. The Hazara population in Canada is estimated from these two figures. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada
  5. Program for Culture and Conflict Studies at NPS - Home
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ L. Dupree, "Afghānistān: (iv.) ethnocgraphy", in Encyclopوdia Iranica, Online Edition 2006, (LINK). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «Iranica2» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ CIA World Factbook.
  8. دولت‌آبادی، بصیر احمد، شناسنامه افغانستان، تهران: نشر عرفان، ۱۳۸۷، صفحهٔ ۲۸.
  9. http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)
  10. «A survey of the Afghan people - Afghanistan in ۲۰۰۶», The Asia Foundation, technical assistance by the Centre for the Study of Developing Societies (CSDS; India) and Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research (ACSOR), Kabul, 2006, PDF.
  11. Ehsan Yarshater (ed.). "HAZĀRA iv. Hazāragi dialect". Encyclopوdia Iranica (Online ed.). United States: Columbia University. Retrieved 2011-01-13. 
  12. Mongols of Afghanistan: An Ethnography of the Moghôls and Related Peoples of Afghanistan Mouton, The Hague, Netherlands, page 17, OCLC 401634
  13. خاوری، محمد جواد، امثال و حکم مردم هزاره، مشهد: نشر عرفان، ۱۳۸۰، ص۱۶.
  14. Malistani, A. H. Tariq and Gehring, Roman (compilers) (1993) Farhang-i ibtidal-i milli-i Hazarah: bi-inzimam-i tarjamah bih Farsi-i Ingilisi = Hazaragi - Dari/Persian- English: a preliminary glossary A. H. Tariq Malistani, Quetta, OCLC 33814814
  15. Farhadi, A. G. Ravan (1955). Le persan parlé en Afghanistan: Grammaire du kâboli accompagnée d'un recuil de quatrains populaires de la région de Kâbol. Paris.
  16. همان. ص ۱۷.
  17. همان، ص۲۰.
  18. شوکت علی محمدی. دُر اوستایی در صدف لهجه هزارگی. صبح امید کابل، ۱۳۹2. 106. 
  19. 1911 Encyclopوdia Britannica - Hazara (Race)
  20. هزاره‌ها و هزارستان اثر گروه تحقیقی پیدی میتلند. مجمع نویسندگان افغانستان، 1375 ه. ش. 192. 
  21. The Afghans, Their History and Culture, Religion
  22. Revolution unending: Afghanistan, 1979 to the present, By Gilles Dorronsoro, pg.44
  23. یزدانی، حسین علی، پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها/حسین علی یزدانی-تهران: محمد ابراهیم شریعتی افغانستانی، ۱۳۸۵، ص ۷۳و۷۴
  24. http://news.nationalgeographic.com/news/2003/02/0214_030214_genghis_2.html Genghis Khan a Prolific Lover, DNA Data Implies
  25. * "The Hazara Tribes in Afghanistan" in (1959) Collection of papers presented: International Symposium on History of Eastern and Western Cultural Contacts (1957: Tokyo and Kyoto) Japanese National Commission for Unesco, Tokyo, p. 61 9240301
    • Quintana-Murci, Lluیs et al. (May 2004) "Where West Meets East: The Complex mtDNA Landscape of the Southwest and Central Asian Corridor" American Journal of Human Genetics 74(5): pp. 834–35
    • Debets, G. F. (1970) Physical Anthropology of Afghanistan: I–II (translated from Russian) Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Cambridge, Mass. , OCLC 90304
    • Rubin, Barnett R. (2002) The Fragmentation of Afghanistan: State Formation and Collapse in the international system Yale University Press, New Haven, Conn. , page 30, ISBN 0-300-05963-9
  26. Jochelson, Waldemar (1928) Peoples of Asiatic Russia American Museum of Natural History, New York, page 33, OCLC 187466893, also available in microfiche edition
  27. Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events
  28. "HAZĀRA: ii. HISTORY". Alessandro Monsutti (Online ed.). United States: Encyclopædia Iranica. December 15, 2003. Retrieved 2012-08-09. 
  29. Les Hazaras, minorité chiite montante de l'Afghanistan، روزنامه لوموند مذهبی. سایت فرانسوی.
  30. نگاهی به ترکیب قومی و سیاسی مجلس جدید افغانستان، سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  31. Avec l’arrivée des forces de la coalition en 2001, la situation s’améliore encore pour les Hazaras، سایت روزنامه لومند سیاسی. فرانسوی.
  32. Les Hazaras، سازمان غیردولتی برای مردم تهدید شده.
  33. Adelkhah, Fariba; Olszewska, Zuzanna (2007), "The Iranian Afghans", Iranian Studies 40 (2): 137–165,
  34. http://www.hazarasinholland.w.pw/index.php?option=com_content&view=article&id=201:2010-06-03-22-34-59&catid=52:2009-03-16-02-13-01&Itemid=53
  35. http://oyrenci-sesi.info/yeni/17158
  36. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله العظمی محقق کابلی
  37. الموقع الرسمی لسماحة آیت‌الله العظمی الشیخ محمد اسحاق الفیاض (دام ظله)
  38. پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه علمیه رسالت کابل
  39. BBC فارسی - افغانستان - سیما سمر؛ فعال حقوق بشر
  40. حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان
  41. حزب وحدت اسلامی افغانستان (A.I.U.P)
  42. Welcome To Bashardost for Afghanistan
  43. Jackson, Andra (2008-08-13). "Coming out kung fu fighting for Hollywood dream". Melbourne: Theage.com.au. Retrieved 2012-05-09
  44. Hamid Jafari. «Hamid Jafari». https://www.altkreisblitz.de/aktuelles/datum/2016/09/05/lehrte-hat-einen-zweifachen-weltmeister/. ۲۳.۰۱.۲۰۱۷. 
  • تاریخ هزاره‌ها - هزارستان