زبان‌های مغولی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Mongolic
پراکنش: Mongolia; Inner Mongolia and regions close to its border, Xinjiang, Gansu, Qinghai (China); Buryatia, Kalmykia (Russia) and Herat (Afghanistan)
تبار: Khitan–Mongolic?[۱] (see below)
Otherwise one of the world's primary language families
نیا: Proto-Mongolic
زیرگروه‌ها:
Central Mongolic
Southern Mongolic
ISO 639-5: xgn
Linguistic map of the Mongolic languages.png
Geographic distribution of the Mongolic languages
زبان‌های مغولی

زبان‌های مغولی ( به انگلیسی: Mongolic languages )، گروهی از زبان هایند که بیشتر در آسیای شرقیِ مرکزی و به ویژه در مغولستان و کناره‌های آن و قالموقستان بدانها سخن گویند.[۲]

به نام ترینِ این زبانها، زبان مغولی است که زبان رسمی کشور مغولستان و مغولستان درونی در چین است. این زبان امروزه بیش از پنج میلیون و هفتصد هزار گویشور دارد و شمارِ گویشوران همه زبان‌های مغولی که شامل ۱۰ زبان می‌شود را با هم حدود شش میلیون دانسته‌اند.

زبانهایِ مغولی، بیشتر در کشورهای مغولستان، چین ( مغولستان داخلی، سین کیانگ، گانسو و چینگ های )، افغانستان (هرات)، روسیه ( قالموقستان و بوریاتیا ) سخنگو دارند.[۳]

گویا نزدیک‌ترین زبان به زبانهای مغولی، زبانِ از میان رفتهٔ خیتان میباشد که تا سال ۱۲۴۳ سخنگویانی داشت و سپس منقرض شد. برخی زبانشناسان، زبان‌های مغولی را با شاخهٔ زبانهای ترکی، تونگوزی و حتی با زبان‌های ژاپنی و کره ای هم خانواده دانسته‌اند و در گروهی پرجنجال به نام خانواده زبانهایِ اورال-آلتایی گروه بسته‌اند. ولی این انگاره امروزه میان زبانشناسان پذیرفته نیست و بسیار به آن خرده گرفته‌اند.[۲]

امروزه بیشترِ زبانشناسان این شاخه زبانی را با زبان ختان در یک گروه نهاده و ((ختان - مغولی )) نامند هر چند که هنوز دربارهٔ آن بیگمان نیستند. ( البته شواهد قوی برای هم خانوادگیِ میان این دو زبان وجود دارد ). اگر این انگاره نادرست باشد، زبان‌های مغولی خود یکی از شاخه هایِ زبانی عمده جهانست. ( چون شاخه هایِ آفرو-آسیایی یا هندو-اروپایی )

دلیل این دودلی دربارهٔ هم خانواده بودن یا نبودن مغولی و ختان اینست که نبشته‌های این زبان به دبیره‌های نوشته شده‌اند که امروزه از میان رفته‌اند و هنوز زبانشناسان بکلی رمزشان را نگشوده‌اند و ازین روی نتوان آنان را کامل خواند. زبان‌های دیگری نیز هستند که به علت کمی نوشته‌ها و واژه‌های به جای مانده نمیتوان اثبات کرد که هم خانوادهٔ شاخه زبان‌های مغولی اند و تنها می‌توان فرضیه‌های انگاشت.

طبقه بندی[ویرایش]

زبان‌های مغولیِ تاریخی:

  • مغولیِ میانه (از سده سیزدهم تا پانزدهم یا شانزدهم میلادی بدان سخن میگفتند. )
  • مغولیِ کلاسیک ( تقریباً از سال ۱۷۰۰ تا ۱۹۰۰ میلادی )

زبان‌های مغولیِ امروزی:

  • زبانِ داور (Daur یا Daghur) که کم و بیش صدهزار تن گویشور میدارد.
  • زبان مغول (Moghol یا Mogholi) که پیدا نیست امروزه سخن گویی دارد یا نه.
  • زبان‌های مغولیِ جنوبی که بیش از هفت صد هزار تن بدان سخن گویند.
  • زبان‌های مغولیِ مرکزی که دربردارنده زبان مغولی اصلی (زبانِ رسمی مغولستان و مهم‌ترین زبان این شاخه) میباشد و در کل شش تا هفت میلیون گویشور دارد.

زبانِ فرامغولی[ویرایش]

اگر زبانهایِ مغولی کنونی را پی بگیریم تا به زبانهای باستانیِ نزدیک به زبان نیامغولی برسیم، پیداست که زبانی به نام زبان ختان ( که تا به سال ۱۲۳۴ سخنگو داشت ) به آن شباهت هایِ فراوان دارد. البته نمیتوان این زبان را زیرشاخه ای از زبانهای مغولی و ادامهٔ زبان نیامغولی دانست، پس زبانهایِ مغولی و ختان را در گروهی به نام زبان‌های فرامغولی ( به انگلیسی: Para-Mongolic ) دسته بندی میکنند.

زبانِ نیامغولی[ویرایش]

زبانِ نیامغولی ( به انگلیسی: Proto-Mongolic Language)، زبانی فراساخته است که زبانشناسان از سنجش زبان هایِ مغولی به دست آمده ( چون زبان‌های مغولی زنده دنیا و زبان‌های کهنِ به دست آمده) بازسازی کرده‌اند و به عنوان نیایِ زبان‌های مغولیِ شناخته شده در نظر گرفته‌اند. این زبان بسیار به زبان مغولیِ میانه ( به انگلیسی: Middle Mongol Language ) نزدیک است و همانست که در زمان فرمانرواییِ مغولان و چنگیز خان بدان سخن میگفتند.

واژگان[ویرایش]

شماری از واژگانِ این زبان فراساخته را میتوانید در جدول زیر ببینید:

عدد ها
۱ *nikēn
۲ *koxar
۳ *gurbān
۴ *dörbēn
۵ *tabūn
۶ *jirguxān
۷ *doluxān
۸ *na(y)imān
۹ *yersǖn
۱۰ *xarbān
۲۰ *korīn
۳۰ *gucīn
۴۰ *döcīn
۵۰ *tabīn
۶۰ *jirān
۷۰ *dalān
۸۰ *nayān
۹۰ *yerēn
۱۰۰ *minggān

منابع[ویرایش]

  1. Juha Janhunen (2006). The Mongolic Languages. Routledge. p. 393. ISBN 978-1-135-79690-7. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «Mongolic languages». ویکی‌پدیای انگلیسی. 
  3. «Mongolische Sprachen». ویکی‌پدیای آلمانی.