عبدالحی حبیبی

عبدالحی حبیبی (۱۲۸۹ ـ ۱۳۶۳) تاریخ‌نگار، پژوهش‌گر، نویسنده، شاعر و ادیب افغانستانی بود که به زبان‌های فارسی و پشتو می‌نوشت. او از پژوهش‌گران برجسته تاریخ و ادبیات افغانستان در سده بیستم بود و در نهادهایی مانند انجمن تاریخ افغانستان و دانشگاه کابل فعالیت کرد. حبیبی آثار و پژوهش‌های بسیاری دربارهٔ تاریخ افغانستان، زبان و ادبیات پشتو و فارسی و تصحیح متون تاریخی منتشر کرد. از آثار شناخته‌شده او تاریخ افغانستان بعد از اسلام، افغانستان در پنج قرن اخیر و تاریخ مختصر افغانستان است.

کودکی و تحصیل

عبدالحی در سال ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) در قندهار به‌دنیا آمد. پدرش، ملا عبدالحق آخوندزاده، از عالمان شناخته‌شده منطقه بود. حبیبی آموزش‌های ابتدایی را نزد پدر و در مدارس سنتی قندهار فراگرفت و از همان دوران با علوم دینی و ادبیات فارسی و پشتو آشنا شد. او در کنار آموزش رسمی، به مطالعه آثار تاریخی و ادبی در کتابخانهٔ پدرش پرداخت و با آثار فردوسی، بیهقی و دیگر نویسندگان و شاعران فارسی‌زبان آشنا شد. این مطالعات در شکل‌گیری علاقهٔ او به تاریخ و ادبیات افغانستان و فعالیت‌های پژوهشی بعدی‌اش نقش داشت.

فعالیت

حبیبی در جوانی به کابل رفت و فعالیت‌های فرهنگی و مطبوعاتی خود را آغاز کرد. او در سال ۱۳۱۹ شمسی به ریاست «پشتو تولنه» (آکادمی زبان پشتو) منصوب شد، سمتی که به او امکان داد تا تحقیقات گسترده‌ای را در زمینه زبان و ادبیات پشتو سازماندهی کند. در همین دوره بود که او ادعای کشف کتاب «پته خزانه» را مطرح کرد که نقطه عطفی در زندگی علمی او شد.

فعالیت‌های او تنها به حوزه فرهنگ محدود نماند. عبدالحی حبیبی به دلیل گرایش‌های آزادی‌خواهانه و ملی‌گرایانه، با حکومت وقت دچار اختلاف شد. این اختلافات در نهایت منجر به تبعید او در سال ۱۳۳۰ شمسی به پاکستان گردید. دوره تبعید که نزدیک به یک دهه به طول انجامید، برای او فرصتی برای تحقیق بیشتر و ارتباط با محافل علمی بین‌المللی فراهم آورد. او در این دوره نیز دست از نوشتن و پژوهش برنداشت و آثاری را به رشته تحریر درآورد.

بازگشت به وطن و سال‌های پایانی

پس از تغییرات سیاسی در افغانستان، حبیبی در سال ۱۳۴۰ شمسی به کشور بازگشت. او به عنوان استاد تاریخ در دانشکده ادبیات دانشگاه کابل منصوب گردید و تا پایان عمر به تدریس و تحقیق مشغول بود. در این دوره، او بسیاری از مشهورترین آثار تاریخی خود را منتشر کرد و شاگردان بسیاری را تربیت نمود. حبیبی سرانجام در ۱۹ ثور ۱۳۶۳ (۹ مه ۱۹۸۴) در کابل درگذشت. از او بیش از ۱۱۵ عنوان کتاب و صدها مقاله علمی به جای مانده است

آثار

فارسی

افغانستان در پنج قرن اخیر
جنبش مشروطیت در افغانستان
تاریخ افغانستان در عصر گورکانیان (تیموریان) هند
تاریخ تجزیه شاهنشاهی افغان
تاریخ‌چه ادبیات پشتو
جوان‌مردان و عیاران
زرنج و احوال تاریخی آن
هنر عهد تیموریان و متفرعات آن
اندیشه جامی
نظری به تحولات ادب دری
نسب و زادگاه سید جمال‌الدین افغان
نگاهی به سلامان و ابسال جامی و سوابق آن
نام‌های برخی ایزدان عصر کوشانی و اثرهای باقی‌مانده آن در ادب وابسته افغانستان، ۱۳۵۷

پشتو

افغان او افغانستان
پښتو او پښتنواله
پښتو څوارلس سوه کاله پخوا
پښتو تذکرة الأولیاء د سلیمان ماکو
پښتو نثر ته کره کتنې
پښتو او لویکان غزنه
لوی احمدشاه بابا
نومورکي مؤرخین

آسماني نغمي او لاهوتي سرودونه
پښتو مقالات

انگلیسی

(ادیان عصر کوشانی)، ۱۳۵۹
(بابر در افغانستان)، ۱۹۸۰

تصحیح و تحشیه و تعلیق

دیوان احمدشاه بابا (پشتو)، ۱۳۲۰
تذکره شعرای پشتو «پته خزانه» ۱۳۲۲، ۱۳۴۰ تهران، متن عکسی ۱۳۵۴
طبقات ناصری ۲ جلد، لاهور، ۱۹۴۹، کابل ۱۳۴۳
طبقات صوفیه، عبدالله انصاری، ۱۳۴۹
زین الاخبار، گردیزی، ۱۳۴۷
فضایل بلخ، تهران، ۱۳۴۹
سواد اعظم، تهران، ۱۳۴۸
روضة الفریقین، ابورجا مومل ابن مسرور شاشی مروی، تهران ۱۳۵۹
فردوسی و شاهنامه، ترجمه به فارسی «فردوسی برچهار مقالی» از شیرانی ۱۹۴۲
تاریخ تلفظ و صرف پشتو، کابل، ۱۳۵۶
کتاب‌شناسی البیرونی، تهران، ۱۳۵۲

تصوف، کابل، ۱۳۴۶
پنجاه مقاله، حبیبی ۱۳۶۲
منازل السایرین، ۱۳۵۵

آثار چاپ ناشده

ادبیات جهانی (فارسی)
مدوجز افغانستان (مسدس فارسی) ۱۳۰۸
درد دل (مثنوی فارسی) ۱۳۱۶
پیام عصر (مثنوی فارسی) ۱۳۲۰
لاله کهسار مجموعه آثار شعرای گمنام فارسی‌زبان افغانستان
نوشته‌های من به زبان فارسی و پشتو مجموعه مقالات اجتماعی و یادداشت‌های تاریخی و آثار ادبی منثور و منظوم در سه جلد تاریخ سیاسی افغانستان ۲ جلد
تصحیح و تحشیه و مقابله و تعلیق مذکر احباب نثاری بخاری (فارسی)
افغان در تاریخ
رساله قافیه جامی با مقدمه و تعلیق ۱۳۵۷
موقف عرفانی جامی در پیوستگاه فلسفه و عرفان با ساینس
پیام یعقوب لیث (به چهار زبان)
تصحیح و مقابله و مقدمه اکبرنامه حمید کشمیری (فارسی) ۱۳۰۹

منابع

آفریده‌های مهجور علامه حبیبی، گردآوری، تدوین و مقدمه از هارون خْپَل، کابل: آکادمی علوم ج.ا. ۱۳۶۷ خورشیدی، پیشگفتار.
پیام مجاهد
وبگاه رسمی استاد عبدالحی حبیبی (به دو زبان پشتو و انگلیسی)