محمد ظاهرشاه

محمد ظاهر شاه
پدر ملت المتوکل علی‌الله
پرتره رنگی از محمدظاهرشاه
پادشاه افغانستان
سلطنت	۸ نوامبر ۱۹۳۳ – ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۷۳
تاج‌گذاری	۸ نوامبر ۱۹۳۳
پیشین	محمدنادرشاه
جانشین	پایان نظام پادشاهی محمد داوود خان (به عنوان رئیس‌جمهور)
رئیس خاندان بارکزی
ریاست	۱۷ ژوئیه ۱۹۷۸ – ۲۳ ژوئیه ۲۰۰۷
پیشین	محمد داوود خان
جانشین	احمدشاه خان
زاده	۱۵ اکتبر ۲۲/۱۹۱۴ مهر ۱۲۹۳ کابل، افغانستان
درگذشته	۲۳ ژوئیه ۲۰۰۷/ ۱ مرداد ۱۳۸۶ کابل، افغانستان
آرامگاه	تپه مرنجان
همسر(ان)	ملکه حمیرا
فرزند(ان)	شاهدخت بلقیس بیگم شاهزاده محمداکبر خان، ولیعهد افغانستان شاهزاده احمدشاه خان، ولیعهد افغانستان شاهدخت مریم بیگم شاهزاده محمدنادر خان شاهزاده شاه‌محمود خان شاهزاده محمدداوود پشتونیار خان شاهزاده میرویس خان
دودمان	بارکزی
پدر	محمدنادرشاه
مادر	ماه پرور بیگم
امضاء

محمدظاهر شاه (۲۳ میزان ۱۲۹۳ - ۱ مرداد ۱۳۸۶)(۱۹۱۴ تا ۲۰۰۷) آخرین پادشاه افغانستان بود که از ۱۳۱۲ تا ۱۳۵۲ بر این کشور حکومت کرد. او پس از کشته‌شدن پدرش، محمدنادر شاه، در نوزده‌سالگی به سلطنت رسید و دوران پادشاهی‌اش با چهل سال، طولانی‌ترین دوره سلطنت در تاریخ معاصر افغانستان به‌شمار می‌رود. در سال‌های نخست سلطنت او، اداره کشور بیشتر در دست رجال بانفوذ دربار و صدراعظم‌ها بود، اما به‌تدریج نقش او در سیاست و اداره کشور پررنگ‌تر شد.

دوران سلطنت ظاهر شاه با کوشش برای نوسازی تدریجی افغانستان همراه بود. در این دوره، گسترش آموزش، توسعه برخی زیرساخت‌ها، تقویت نهادهای دولتی و برقراری روابط متوازن با کشورهای مختلف مورد توجه قرار گرفت. افغانستان در زمان او کوشید در عرصه سیاست خارجی، به‌ویژه در دوره جنگ سرد، بی‌طرفی خود را حفظ کند و هم‌زمان از کمک‌های اقتصادی و فنی کشورهای گوناگون بهره ببرد. با این همه، ساختار سیاسی کشور همچنان متمرکز بود و مشارکت سیاسی مردم محدود باقی ماند.

یکی از مهم‌ترین رویدادهای دوره او، تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ و آغاز دوره‌ای بود که به «دهه دموکراسی» شهرت یافت. در این دوره، فضای سیاسی و مطبوعاتی تا اندازه‌ای بازتر شد و زمینه فعالیت پارلمان و برخی جریان‌های فکری و سیاسی فراهم آمد. با این حال، ضعف نهادهای سیاسی، نبود ثبات در حکومت و افزایش رقابت‌های داخلی سبب شد این روند به استحکام نرسد.

سرانجام در تابستان ۱۳۵۲، هنگامی که ظاهر شاه در ایتالیا به‌سر می‌برد، محمدداوود علیه او کودتا کرد و نظام پادشاهی در افغانستان پایان یافت. ظاهر شاه پس از آن نزدیک به سه دهه در تبعید زندگی کرد. او پس از سقوط حکومت طالبان در ۱۳۸۱ به افغانستان بازگشت و در لوی‌جرگه اضطراری همان سال لقب «بابای ملت» به او داده شد.

تولد

محمد ظاهر، در تاریخ ۲۲ مهر ۱۲۹۳ (۱۵ اکتبر ۱۹۱۴)، کابل زاده شد. او فقط ۱۵ سال سن داشت که پدرش، محمد نادرخان با پایان دادن به حکمرانی ده‌ماهه امیر حبیب‌الله کلکانی بر تخت سلطنت در کابل نشست.

مادر محمد ظاهر، ماه پرور بیگم بود. همسر وی ملکه حمیرا نام داشت که در سال ۱۳۸۱ (۲۰۰۲) در رم درگذشت و پیکرش به کابل منتقل شد.

مرگ پدر

پرتره رسمی از شاه جوان که جانشین پدر شده‌اند

محمد نادر شاه، در تاریخ ۱۷ آبان ۱۳۱۲ (۸ نوامبر ۱۹۳۳)، در مراسم اعطای جوایز اعضای یک تیم فوتبال، با شلیک گلوله یک نوجوان حاضر در مراسم، کشته شد. قاتل محمد نادرشاه، دانش آموزی به نام عبدالخالق بود که از عملکرد نادرشاه و پیشینیان او ناراضی بود.

پادشاهی

محمدظاهرشاه در لباس نظامی هنگام معاینه ارتش

محمد ظاهر با مرگ پدرش، در تاریخ ۱۷ آبان ۱۳۱۲ به پادشاهی در افغانستان رسید. او در زمان مرگ پدرش تنها جوانی ۱۹ ساله بود و عموهایش تا سال‌ها هدایت امور کشور به عنوان نایب‌السلطنه در دست داشتند.

افغانستان برخلاف دوره‌های قبل و بعد، درگیر هیچ جنگی نبود و همچنین در جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹–۱۹۴۵)، اعلام بی‌طرفی کرد.

محمد ظاهرشاه در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴)، قانون اساسی جدید کشور را به اجرا گذاشت. این قانون، بعدها در سال ۱۳۸۰ (۲۰۰۱) با سقوط طالبان، به عنوان قانون اساسی موقت (با حذف مواد مربوط به سلطنت) پذیرفته شد. در طی تصویب قانون اساسی، همه احزاب آزاد شمرده شدند و گام مهمی در جهت مردم سالاری در تاریخ افغانستان برداشته شد که البته همین منجر نارضایتی خاندان سلطنتی مخصوصاً پسرعمو وی یعنی محمد داوودخان شد.

واژهٔ افغان برای نخستین بار در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴) و در قانون اساسی تصویبی، با تعریفی جدید به معنی همهٔ افراد شهروند کشور افغانستان به‌کار رفت. با این حال هنوز اکثریت فارسی‌زبانان افغانستان واژهٔ افغان را به معنی مردم پشتو به کار می‌برند.

او به قصد مدرنیزه کردن افغانستان، به اصلاحات مختلف سیاسی، اقتصادی، آموزشی، درمانی و رفاهی زد مثل تأسیس نظامی دموکراتیک، تأسیس نظام آموزش و پرورش مدرن، تأسیس دانشگاه و آموزش برای زنان اقدام کرد.

زیر ساخت‌های آموزشی، درمانی و رفاهی برپا و چهره شهرهای بزرگ دگرگون شد و حتی در گردشگری افغانستان نیز تحولاتی صورت گرفت و گردشگران زیادی بابت طبیعت و تاریخ افغانستان به آنجا می‌آمدند.

او اولین کسی بود که دوباره مسئله کشف حجاب در افغانستان را مطرح کرد ولی این‌بار نه مانند دوره امان‌الله خان به سرعت، بلکه به آرامی و به تدریج. او اول از ارکان حکومتی خواست تا دیگر زن‌های خود را در چادر و چاقچور نپیچند. به این ترتیب نخست همسران مقامات دولتی حجاب خود را کنار گذاشتند و به دنبال آن جامعه کم‌کم به رفع حجاب عادت کرد.

دوره چهل ساله محمد ظاهر شاه را همچنین دوران رشد اقتصادی افغانستان نیز می‌دانند. در دوره او عرصه بانکداری به سرعت رشد کرد و چندین بانک در افغانستان ایجاد شد. همچنین تجارت بین‌المللی نیز رشد کرد و صادرات افغانستان به خارج که بیشتر مواد خام بود، گسترش پیدا کرد.

بعد از تصویب سومین قانون اساسی افغانستان در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴)، برای نخستین بار زنان حق رأی و انتخاب شدن به عنوان نماینده مجلس را به دست آوردند. پس از این تغییرات قانونی، شماری از زنان به مناصب بلند حکومتی تعیین شدند و از جمله کبرا نورزی در سال ۱۳۴۴ (۱۹۶۵) به عنوان «وزیر صحیه» منصوب شد و نامش به عنوان اولین زنی که در تاریخ افغانستان به مقام وزارت رسیده است، ثبت شد.

صدراعظم‌ها

صدراعظم	تصویر	شروع تصدی	ختم تصدی	گمارنده	مدت خدمت
محمد هاشم خان		۱۹۲۹	۱۹۴۶	محمدنادرشاه محمدظاهرشاه	۱۶ سال
سردار شاه محمود خان		۱۹۴۶	۱۹۵۳	محمدظاهرشاه	۷ سال
محمد داوود		۱۹۵۳	۱۹۶۳	محمدظاهرشاه	۹ سال
محمد یوسف		۱۹۶۳	۱۹۶۵	محمدظاهرشاه و تائید شورای ملی	۳ سال
محمدهاشم میوندوال		۱۹۶۵	۱۹۶۷	محمدظاهرشاه و تائید شورای ملی	۲ سال
عبدالله یکتا		۱۹۶۷	۱۹۶۷	موقت	۲۱ روز
نوراحمد اعتمادی		۱۹۶۷	۱۹۷۱	محمدظاهرشاه و تائید شورای ملی	۴ سال
عبدالظاهر ابراهیم‌خیل		۱۹۷۱	۱۹۷۲	محمدظاهرشاه و تائید شورای ملی	۱ سال
محمدموسی شفیق		۱۹۷۲	۱۹۷۳	محمدظاهرشاه و تائید شورای ملی	۹ ماه

روابط با کشورها

آلمان نازی

به واسطه وجود دو قدرت استعماری امپراتوری بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، افغانستان مانند ایران به آلمانی نازی نزدیک شد که این نزدیکی منجر به آموزش‌های نظامی و مهندسی و همچنین کمک ۱۵ میلیون رایشس مارک به ارتش افغانستان شد.

اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی

بعد از جنگ جهانی دوم و آغاز عصری نو به نام جنگ سرد، افغانستان در عین عدم تعهد به هر دو بلوک شرق و غرب، روابط خود را با هر دو طرف گسترش داد. افغانستان پیمان‌هایی را با شوروی منعقد کرد و در زمینه‌های سیاسی و بازرگانی با هم همکاری کردند.

آمریکا و بلوک غرب

استقبال جان اف کندی رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا از محمدظاهرشاه در کاخ سفید

محمد ظاهرشاه با سفر به کشورهایی مثل آمریکا، فرانسه، آلمان غربی و سایرین و برقراری رابطه با آن‌ها سعی در جلب توجه آن به سمت افغانستان داشت که تا حدی هم موفق بود.

ایران

دیدار رسمی محمدظاهرشاه و محمدرضاشاه پهلوی در فرودگاه مهرآباد تهران

روابط ایران و افغانستان بر مبنای مشترکات کثیری که درتاریخ، فرهنگ و دین داشته است، استوار بوده است. در سال‌های قبل از انقلاب اسلامی، روابط نسبتاً خوبی بین دو کشور برقرار بوده است و شاهان دو کشور روابط دوستانه‌ای با یکدیگر داشته‌اند. با وقوع انقلاب هفت ثور ۵۷ در افغانستان، رژیم پهلوی گرچه با اکراه دولت کمونیستی افغانستان را به رسمیت شناخت اما روابط خود را تا سطح کاردار تنزل داده بود. از سویی باوقوع انقلاب ۱۳۵۷ در ایران، باعث مضاعف شدن روابط بین دو کشور گردید.

خلع قدرت و تبعید

محمدظاهرشاه پادشاه مخلوع افغانستان در دیدار با نخست‌وزیر هندوستان ۶ مارس ۲۰۰۴ دهلی نو

در سال ۱۳۵۱ (۱۹۷۳)، زمانی که شاه به جهت درمانی در ایتالیا به سر می‌برد، پسرعمو وی یعنی محمد داود خان که در سال‌های ۱۳۳۲ (۱۹۵۳) تا ۱۳۴۱ (۱۹۶۳)، نخست‌وزیر بود، با یاری حزب دموکراتیک خلق افغانستان و پشتیبانی شوروی با انجام کودتایی سفید، محمد ظاهرشاه را از قدرت خلع کرده و با پایان دادن به نظام پادشاهی، در افغانستان نظام جمهوری تک‌حزبی اعلام کرد. محمد ظاهرشاه که در آن زمان، در حال انجام عمل جراحی بر روی چشم خود در شهر رم، پایتخت ایتالیا به سر می‌برد، خلع قدرت را پذیرفت و به دوره چهل و چهار ساله سلطنت بارکزی‌ها پایان داد.

شاه مخلوع، به مدت ۲۹ سال در ایتالیا در تبعید به سر می‌برد و در دوره حکومت کمونیست‌ها در افغانستان، ممنوع‌الورود شده بود. محمد ظاهرشاه در دورهٔ مبارزهٔ (جهاد) افغان‌ها علیه حضور شوروی در افغانستان، از برخی گروه‌های مجاهدین مانند حزب محاذ ملی به رهبری سید احمد گیلانی و جبهه ملی نجات به رهبری صبغت الله مجددی حمایت می‌کرد.

بازگشت به وطن

رئیس قاضی شینوانی دادگاه عالی افغانستان (سمت راست) سوگند ریاست‌جمهوری را برای حامد کرزی رئیس‌جمهور افغانستان در ارگ ریاست‌جمهوری در کابل در ۷ دسامبر ۲۰۰۴ اجرا می‌کند.

محمد ظاهر در ماه مرداد ۱۳۸۱ (ماه اوت ۲۰۰۲)، ده ماه پس از سقوط طالبان به دست ائتلافی به رهبری آمریکا، به افغانستان بازگشت تا لویه جرگه اضطراری را که برای تشکیل دولت انتقالی تشکیل می‌شد، افتتاح کند.

در این جرگه و نیز در قانون اساسی جدید افغانستان که در سایه نظام جدید کشور تصویب شد به محمد ظاهر، لقب «پدر ملت» داده شد.

محمد ظاهر از زمان بازگشت به افغانستان، در مراسم‌های مهم دولتی از جمله افتتاح مجلس بزرگ، مراسم تحلیف ریاست جمهوری حامد کرزی، آغاز به کار مجلس منتخب مردم و همچنین جشن‌های ملی و مذهبی، شخصاً یا با ارسال نماینده خود، مشارکت می‌کرد.

درگذشت

آرامگاه محمد ظاهرشاه در افغانستان

در اواسط ماه فروردین ۱۳۸۶ (ماه آوریل ۲۰۰۷)، اخباری مبنی بر مرگ محمد ظاهر در افغانستان پخش شد اما دولت افغانستان همواره این شایعات را رد نموده بود.

دولت افغانستان بالاخره در بامداد دوشنبه مورخ ۱ مرداد ۱۳۸۶ (۲۳ ژوئیه ۲۰۰۷) اعلان کرد: «محمد ظاهر، ساعت پنج و چهل و پنج دقیقه همین روز در کابل پس از یک بیماری طولانی مدت، درگذشت».

محمد ظاهرشاه، روز دوشنبه یکم مرداد در سن نود و دو سالگی در «حرمسرای ارگ کابل» درگذشت.

خبر مرگ او را حامد کرزی (رئیس‌جمهور وقت) در تلویزیون ملی افغانستان اعلام کرد و گفت: «او خادم مردمش بود، دوست مردمش بود، فردی بسیار مهربان و خوش‌قلب بود. او به حاکمیت مردم و حقوق بشر اعتقاد داشت».

تابوت محمد ظاهرشاه که در پرچم کشورش پیچیده شده بود، ابتدا در محوطه ارگ ریاست جمهوری، جایگاهی که ظاهر شاه چهل سال در آن حکومت کرده بود و در پنج سال گذشته در آن اقامت داشت، گذاشته شده و مراسم رسمی ادای احترام برگزار شد.

محمد ظاهر روز سه‌شنبه در منطقه‌ای بنام تپه مرنجان، قبرستانی که در آن پدر، همسر و تعدادی از اعضای خانواده وی نیز دفن بودند، پس از نواختن سرود ملی و شلیک ۲۱ گلوله به خاک سپرده شد.

عزاداری و تشییع جنازه

پس از اعلان خبر مرگ واپسین شاه افغانستان، رسانه‌های صوتی و تصویری این کشور با قطع برنامه‌های عادی به پخش قرآن و نعت پرداختند. دولت افغانستان سه روز عزای عمومی و دو روز تعطیلی عمومی اعلان کرد.

پرچم افغانستان بر فراز ادارات دولتی به حالت نیم افراشته درآمد. کشورهای مختلف پیام‌های تسلیتی را به دولت افغانستان ارسال نمودند. در این میان دولت هند نیز برای یک روز در کشورش عزای عمومی اعلان کرد و پرچم کشورش را بحالت نیمه افراشته درآورد. دولت پاکستان نیز پس از ارسال پیام‌های تسلیت، نخست‌وزیر، وزیر داخله، وزیر خارجه و تعدادی از مقامات مهم دولتی را برای همدردی به افغانستان فرستاد.

پیکر محمد ظاهر شاه، واپسین پادشاه افغانستان، روز سه شنبه در تپه‌ای مشرف به کابل دفن شد. حامد کرزی رئیس‌جمهور افغانستان، زلمی رسول مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور و شماری از اعضای خانواده پادشاه سابق، تابوت او را به خاک گذاشتند. مراسم تشییع جنازه که در آن علاوه بر افراد گفته شده، روسای مجلس سنا و نمایندگان افغانستان، نمایندگان سیاسی مقیم کابل، اعضای دولت افغانستان، نمایندگان شورای ملی افغانستان و شخصیت‌های خارجی حضور داشتند، در میان تدابیر امنیتی شدید برگزار شد. شوکت عزیز نخست‌وزیر پاکستان، دیوید میلیبند وزیر امور خارجه بریتانیا، آفتاب احمد شرپائو وزیر داخله پاکستان، خورشید محمود قصوری وزیر امور خارجه پاکستان، اکرم خان دورانی سروزیر ایالت خیبر پختونخوا پاکستان، کریم آقاخان چهارم امام شیعیان اسماعیلیه نزاری جهان، معاون مجلس هند و یکی از وزاری کابینه هند، دو تن از اعضای مجلس عالی تاجیکستان، مقاماتی از ژاپن، کانادا، ایتالیا و محمدرضا بهرامی طاقانکی سفیر ایران در کابل از جمله شخصیت‌های خارجی حاضر بودند. جرج دابلیو. بوش گفت که وی و همسرش از مرگ پادشاه پیشین افغانستان که وی را شخصیت تاریخی افغانستان خطاب کرد، اندوهناک هستند. بان کی‌مون، دبیرکل سازمان ملل متحد مراتب تسلیت خود را به مردم افغانستان، ابراز کرد. وی از پادشاه پیشین افغانستان بخاطر قبول قانون اساسی ۱۹۶۴ آن کشور که «مدل بردباری» نامید، ستایش کرد.

جستارهای وابسته

• ایران بزرگ

منابع

• اعدام و ترور؛ صد سال سرنوشت خونبار رهبران افغانستان علی حسینی، بی‌بی‌سی
• چهل سال حکومت محمد ظاهر؛ استبداد نرم یا اصلاحات حکومتی؟

منابعی برای مطالعه بیشتر

• افغانستان آخرین پادشاهش را به خاک سپرد - بی‌بی‌سی
• خبر درگذشت محمد ظاهر شاه در سایت بی‌بی‌سی
• گفتگو با آخرین شاه افغانستان - بی‌بی‌سی
• بازگشت ظاهر شاه به کاخ سابقش - بی‌بی‌سی
• پروفایل ظاهر شاه در سایت انگلیسی بی‌بی‌سی
• پروفایل ظاهرشاه در روزنامه گاردین