زبان‌های ترکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
ترکی
پراکنش: از اروپای شرقی تا غرب چین و سیبری
تبار: آلتایی (مورد بحث است)
  • ترکی
نیا: نیاترکی
زیرگروه‌ها:
جنوب غربی (ترکی اغوز)
شمال غربی (ترکی قپچاق)
جنوب شرقی (ترکی اویغور)
شمال شرقی (ترکی سیبریایی)
"آرغو" (اغوز این را هم شامل می‌شود)
ISO 639-5: trk
Map-TurkicLanguages.png

زبان‌های تُرکی یا به اصطلاح دقیق‌ترِ رده‌شناسی زبانی، زبان‌های ترکی‌تبار (Turkic Languages) یک خانوادهٔ زبانی شامل سی و پنج زبان می‌باشد[۱] این خانوادهٔ زبانی به عنوان بخشی از خانوادهٔ پیشنهادی زبان‌های آلتایی در نظر گرفته شده‌ بود[۲][۳] ولی امروزه این فرضیه و طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های آلتایی که شامل زبان‌‌های ترکی، مغولی و تونگوزی بود به‌طور گسترده رد شده‌است[۴][۵][۶][۷] همچنان که طبقه‌بندی‌ پیشنهادی زبان‌ها اورال التایی نیز منسوخ شده‌است.[۸][۹]

این زبان‌ها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخش‌هایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. جمعیت متکلمان این زبان‌ها به عنوان زبان مادری حدود ۱۷۰ میلیون تن و به عنوان زبان دوم جمعاً ۲۰۰ میلیون تن تخمین زده می‌شود.[۱۰]

زبان ترکی استانبولی دارای بیشترین تعداد گویشوران زبان‌های ترکی‌تبار که عمدتاً در آناتولی و بالکان، زبان مادری حدود ۱۵٪ از تمام ترک زبانان می‌باشند.[۱۱] شاخهٔ زبان‌های اوغوز که بیشترین جمعیت ترک زبانان را تشکیل می‌دهد به صورت دوطرفه در میان زبان‌های ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، قشقایی، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوز، ترکی گاگائوز بالکان و … دارای اشتراکاتی بوده و قابل فهم می‌باشند.[۱۲] کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقه قفقاز قابل مقایسه‌است و تعداد متکلمین این گروه‌های زبانی از چندین هزار همچون خلج‌ها تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.[۱۳] ارتباطی بین مغولی و ترکی دیده می‌شود. در منابع ترکی و مغولیِ اولیه، جز واژگان بین فرهنگی اثری دیده نمی‌شود، ولی در مغولی میانه، لغات معادل وجود دارد. شباهت‌های زیاد بین ترکی و مغولی، نتیجهٔ ارتباط آن‌ها در میانهٔ قرن اول قبل از میلاد است.[۱۴]

گسترهٔ زبان‌های ترکی

دستور زبان[ویرایش]

این گروه زبان‌ها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار می‌گیرند و واژه را می‌سازند، به‌طوری‌که با جدا کردن پیوندها، تکواژها به‌راحتی قابل شناسایی است.[۱۵] همچنین یکی از مشخصات زبان‌های ترکی هماهنگی آواها است.

گروه‌ها[ویرایش]

درصد گویشوران خانواده زبان‌های ترکی‌تبار
ترکی استانبولی
  
۸۰٪
ترکی آذربایجانی
  
۹۰٪
ازبکی
  
۸۰٪
قزاقی
  
۷۰٪
اویغوری
  
۳۰٪
ترکمنی
  
۵۰٪
تاتاری
  
۳٪
قرقیزی
  
۴۰٪
سایر زبان‌های ترکی
  
۳٪

در طی مهاجرت‌های بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبان‌های مختلف بخصوص زبان‌های ایرانی، عربی و مغولی تأثیراتی گرفته‌است که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبان‌ها شده‌است و از لحاظ گروه‌بندی دشواری‌هایی ایجاد نموده‌است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته‌بندی این زبان‌ها پدید آمده‌است. یکی از رایج‌ترین دسته‌بندی‌های انجام گرفته، زبان‌های ترکی را به شش خانواده تقسیم می‌کند که عبارتند از:[۱۶]

  • خانوادهٔ چوواش (اُغور یا بلغار)
  • خانوادهٔ شمال غربی (قبچاق)
  • خانوادهٔ جنوب غربی (اُغوز)
  • خانوادهٔ جنوب شرقی (اویغور)
  • خانوادهٔ شمال شرقی (سیبری)
  • خانوادهٔ خلجی (آرغو)
متکلمان خانواده زبان‌های ترکی

تقسیم‌بندی جدول زیر توسط لارس جانسون در سال ۱۹۹۸ انجام شده‌است:[۱۷]

زبان نیاترکی زبان‌های مشترک ترکی جنوب غربی (اغوز)

Oghuzlanguages6.png

اغوز غربی
اغوز شرقی
اغوز جنوبی
(آرغو)
زبان‌های مشترک ترکی شمال غربی (قپچاق)

Map-Kypchak Language World.png

قپچاق غربی
قپچاق شمالی (ترک‌های ولگا-اورال)
قپچاق جنوبی
زبان‌های مشترک جنوب شرقی (کارلوک)

Lenguas karluk.png

غربی
شرقی
زبان‌های مشترک ترکی شمال شرقی (سیبری) سیبری شمالی
سیبری جنوبی ترکی سایان
ترکی ینیسی
ترکی چولیم
ترکی آلتایی[۲۵]
  • آلتایی شامل گویش‌ها و لهجه‌های مانند توبا، قوموندا، قو، تلئوت، تلنژیت
اغور

همسنجی واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبار[ویرایش]

خانواده زبان‌های ترکی (به استثنای زبان چوواش و زبان یاکوتی، تووایی، غیره) به‌طور کلی شباهت زیادی به هم دارند و در برخی موارد با یکدیگر تفاوت چندانی ندارند.[نیازمند منبع] در جدول زیر برای مقایسه شباهت‌های زبان‌های مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است. شباهت برخی از زبان‌های ترک تبار در حد لهجه‌است مثلاً تاتاری و باشقیری تقریباً تفاوتی باهم ندارند و ترکی قاراقالپاق و قزاقی تفاوت چندانی باهم ندارند. زبان‌های ازبکی، ترکمنی، ترکی استانبولی، ترکمنی، قزاقی و ترکی گاگاووز به جز در برخی کلمات قابل فهم برای یکدیگر می‌باشند. ترکی آذربایجانی و استانبولی هم در گفتار و هم در نوشتار قابل فهم برای متکلمین دو زبان می‌باشند.[۲۶]

زبان ترکی و مغولی و تونگوزی.png
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
پدر ata ata ata ata ata ata ota ata ata atte ata
مادر ana ana anne/ana ene ana ana ona ana anne ana
پسر o'gul oğul oğul oğul ul/uğıl ul o'gil oghul uol yvăl/Ul oğul
مرد er/erkek ər/erkək er/erkek erkek ir yerkek erkak är er ar har
دختر kyz qız kız gyz qız qιz qiz qiz ky:s χĕr qiz
کس، نفر kişi kişi/nəfər kişi keşe kisi kihi kişi kişi
عروس kelin gəlin gelin geli:n kilen kelin kelin kelin kylyn kilen kelin
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
دل jürek ürək yürek/kalp ýürek yöräk zhürek yurak yüräk süreq izak
خون qan qan kan ga:n qan qan qon qan qa:n jon kan
سر boş baş baş baş baş bas baş bas puš boş
مژک (موی ریز) qyl qıl kıl qyl qıl kyl kyl kyl kyl χe'le'r
چشم köz göz göz göz küz köz ko'z köz kos kör köz
مژه kirpik kirpik kirpik kirpik kerfek kirpik kiprik kirpik kirbi: χurbuk kirpik kirpik
گوش qulqaq qulaq kulak gulak qolaq qulaq quloq qulaq gulka:k χo'lga qulaq
بینی burun burun burun burun borın murιn burun burun murun
بازو qol qol kol gol qul qol qo'l qol χol qol
دست el(ig) əl el el ili: ala' al
انگشت barmak barmaq parmak barmak barmaq barmoq barmaq barmaq
ناخن tyrnaq dırnaq tırnak dyrnaq tırnaq tιrnaq tirnoq tirnaq tynyraq tirnaq
زانو tiz diz diz dy:z tez tize tizza tiz tüsäχ tiz
(قسمتی از ران) baltyr baldır baldır baldyr baltır baldyr boldyr baldir ballyr
پا adaq ayaq ayak aýaq ayaq ayaq oyoq ataq hadaq
شکم qaryn qarın/qorsaq karın garyn qarın qarιn qorin qor(saq) qaryn χyra'm qarni
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
اسب at at at at at at ot at at ut hat
گاو جوانی که هنوز نزاییده siyir sığır sığir sığır sygyr síır (sıyır) siyιr sigir
سگ yt it it it et iyt it it yt jyda it
ماهی balyq balıq balık balyk balıq balιq baliq beliq balyk pola' baliq
شپش bit bit bit bit bet biyt bit pit byt pyjda
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
خانه ev ev ev öý öy üy uy öy av hev
اتاق otag otağ otağ otaq otaq otoq otu: otag
راه yol yol yol yo:l yul zhol yo'l yol suol sol yol
پل köprüq körpü köprü köpri küpar köpir ko'prik kövrük kürpe
تیر oq ox ok ok uk o'q oq ugu hoq
آتش ot od ateş/od od ut ot Olov ot uot vot hot
خاکستر kül kül kül kül köl kül kul kül kül kö'l kül
آب suv su su su syw suw suv su ui syv su
کشتی kemi gəmi gemi gämi kimä keme kema kim
دریاچه köl göl göl göl kül köl ko'l köl küöl köl
جزیره (آبخوست) atov ada ada ada Utrau aral orol aral ută
خورشید küneş günəş güneş gün Kojaş kün quyosh quyash kün χĕvel kün
ابر bulut bulut bulut bulut bolıt bult bulut bulut bylyt pĕlĕt bulet
ستاره yulduz ulduz yıldız ýyldyz yoldız zhuldιz yulduz yultuz sulus şăltăr yulduz
خاک topraq torpaq toprak toprak tufraq topιraq tuproq tupraq toburaχ tăpra torpaq
تپه töpü təpə tepe depe tübä töbe tepa töbö tüpe
درخت yağac ağac ağaç agaç ağaç ağaš jyvăş hağaç
خدا tenri tanrı tanrı taňry täñre tängri tanara tură
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
دراز uzun uzun uzun uzyn ozın uzιn uzun uzun uhun vărăm
نو، جدید yany yeni yeni yene yaña zhanga yangi yengi sana şĕnĕ
چاق semiz semiz semiz simez semiz semiz semiz emis
پُر tolu dolu dolu do:ly tulı tolι to'la toluq toloru tulli tolu
سفید aq aq ak ak aq aq oq aq aq
سیاه qara qara kara gara qara qara qora qara χara χura qara
زر، طلا qyzyl qızıl kızıl gyzyl qızıl qızıl qizil qizil kyhyl χĕrlĕ qizil
آسمان kök göy gök gök kük kök Osmon kök küöq kăvak kök
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
یک bir bir bir bir ber bir bir bir bi:r pĕrre bir
دو eki iki iki iki ike yeki ikki ikki ikki ikkĕ eki
چهار törd dört dört dö:rt dürt tört to'rt töt tüört tăvattă tört
هفت yeti yeddi yedi yedi cide zheti yetti yättä sette şiççĕ yete
ده on on on o:n un on o'n on uon vunnă on
صد yüz yüz yüz yü:z yöz zhüz yuz yüz sü:s şĕr yüz

الفبا[ویرایش]

برای نگارش زبان‌های مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف بکار گرفته شده‌است. الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای فارسی و خزرالفبای لاتین و الفبای سیریلیک اما هم‌اکنون اکثر زبان‌های ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.[۲۷]

الفبای اُرخون نوشته شده بر روی سنگ که هم اکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود.
نامه آرگون خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن ۱۳ میلادی به خط اویغوری
الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سالهای ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ میلادی در جمهوریهای ترک‌زبان شوروی و متنهایی به زبان‌های مختلف

الفبای اُرخون[ویرایش]

الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک یا الفبای گوک ترک الفبایی بود برگرفته از الفبای سغدی (که خود برگرفته از الفبای آرامی بود) که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سالهای بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.[۲۸]

الفبای اُرخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.[۲۹]

الفبای اویغور[ویرایش]

الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشته‌هایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.[۲۷]

الفبای معاصر[ویرایش]

تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای فارسی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوری‌های ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از فارسی به لاتین تغییر دادند[نیازمند منبع]. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبان‌های مختلف ترکی چنین است:

مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار[ویرایش]

در این جدول الفبی زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظ‌ها تفاوت چندانی ندارند. در سالهای اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای جمهوری ترک جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند. در نهایت در این نشست تأکید گردید که زبان ترکی آناتولی زبان مشترک بین کشورهای ترک‌زبان باشد.[۳۳]

فارسی ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی گاگاووز ترکمنی ! تاتاری !قزاقی اویغوری !ازبکی
آ Aa Aa Aa Aa Aa Aa Aa Aa
اَ Əə Ee Ä ä Ä ä Ä ä Ä ä Ee Ee
ب Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bb
ج Cc Cc Cc Jj Cc Cc Jj Jj
چ Çç Çç Çç Çç Çç Çç CHch CHch
د Dd Dd Dd Dd Dd Dd Dd Dd
اِ Ee Ee Ee Ee Ee Ee É é Ee
ف Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ff
گ Gg Gg Gg Gg Gg Gg Gg Gg
غ Ğğ Ğğ - - Ğğ Ğğ Ghgh G’g’
ه-ح Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hh
ایی İi İi İi İi İi-Í í İi-Ï ï Ii Ii
ء کوتاه مثل Earth انگلیسی Yy - -
ژ Jj Jj Jj Ž ž Jj Jj Jj -
ک Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kk
ل Ll Ll Ll Ll Ll Ll Ll Ll
م Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mm
ن Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nn
ن غُنه - - - Ň ň Ň ň Ň ň NGng -
اُ Oo Oo Oo Oo Oo Oo Oo Oo
اُ نرم مثل تلفظ home Öö Öö Öö Öö Öö Öö Öö O'o'
پ Pp Pp Pp Pp Pp Pp Pp Pp
ق Qq - - - Qq Qq Qq Qq
ر Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rr
س Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ss
ش Şş Şş Şş Şş Şş Şş SHsh SHsh
ت Tt Tt Tt Tt Tt Tt Tt Tt
تس - - Ţ ţ - - - - -
او Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uu
او نرم مثل تلفظ bonjur در فرانسه Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üü
و Vv Vv Vv Ww Vv-Ww Vv-Ww Ww Vv
خ Xx - - - Xx Xx Xx Xx
ی Yy Yy Yy Ýý Yy Yy Yy Yy
ز Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz

زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی[ویرایش]

زبان درخطر به زبانی گفته می‌شود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود.

روسیه[ویرایش]

۱۵ زبان از خانواده زبان‌های ترکی در روسیه در فهرست زبان‌های در خطر (en:Lists of endangered languages) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:

  1. زبان آلتای (en:Altai language) / (en:Northern Altay language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۵۵,۷۲۰ نفر
  2. زبان تاتاری بارابا (en:Baraba Tatar language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۸,۰۰۰ نفر
  3. زبان باشقیری (en:Bashkir language) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۱,۲۰۰,۰۰۰ نفر
  4. زبان چولیم (en:Chulym language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۴۴ نفر
  5. زبان چوواشی (en:Chuvash language) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۱,۰۴۲,۹۸۹ نفر
  6. زبان دولگان (en:Dolgan language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱,۱۰۰ نفر
  7. زبان کاراچایی-بالکاری (en:Karachay-Balkar language) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۳۱۰,۰۰۰ نفر
  8. زبان خاکاسی (en:Khakas language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۴۳,۰۰۰ نفر
  9. زبان قموقی (en:Kumyk language) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰,۰۰۰ نفر
  10. زبان نوقایی (en:Nogai language) / (en:Yurt Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۸۷,۰۰۰ نفر
  11. زبان شور (en:Shor language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۲,۸۰۰ نفر
  12. زبان تاتاری سیبری (en:Siberian Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱۰۰,۰۰۰ نفر
  13. زبان توفا (en:Tofa language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۹۳ نفر
  14. زبان تووان (en:Tuvan language) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۲۸۰,۰۰۰ نفر
  15. زبان یاقوتی (en:Yakut language) - آسیب پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰,۰۰۰ نفر[۳۴] [۳۵] [۳۶] [۳۷]

چین[ویرایش]

زبان اویغوری[ویرایش]

بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است. [۳۸]

زبان سالاری[ویرایش]

یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استان‌های گانسو و چینگ‌های در کشور چین زندگی می‌کنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم می‌شود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تأثیر پذیرفته‌است. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم می‌کنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت می‌کنند. زبان امروزی سالار تأثیر زیادی از زبان‌های همسایه چینی و تبتی گرفته‌است. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.

افغانستان[ویرایش]

شماری از زبان ها، مانند زبان‌های مغولی و ترکی که در گذشته در افغانستان مورد استفاده برخی از گویشوران بوده، به کلی نابود شده‌است و گویشوران آن‌ها در حال حاضر به زبان‌های دیگر سخن می گویند. [۳۹]

ایران[ویرایش]

ترکی آذری[ویرایش]

علی ابوالقاسمی، کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ بومی ضمن هشدار در مورد نابودی زبان ترکی آذری شمال استان همدان گفت: زبان ترکی در شمال استان همدان آسیب جدی دیده است و طی سال‌های آینده نابود می‌شود. وی گفت زبان ترکی در شمال استان همدان مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار گرفته‌است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته‌است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله فارسی و عربی در میان لهجه‌های ترک زبان این استان رسوخ یافته‌است. ابوالقاسمی بیان کرد اکثر والدین کودکان زبان گفتاری آنان را از ترکی به فارسی تغییر داده‌اند.[۴۰]

ترکی خراسانی[ویرایش]

سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان و یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب پذیر (Vulnerable) از آن یاد شده‌است.[۴۱] [۴۲] این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده است.

ترکی قشقایی[ویرایش]

زبان ترکی قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند.[۴۳] در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تأثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو.[۴۴] بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تأثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربری‌اش است.[۴۵]

زبان خلجی[ویرایش]

نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند.[۴۶] مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند.[۴۷] بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.[۴۸]

ایل بچاقچی[ویرایش]

بچاقچی، یکی از بزرگترین ایلات استان کرمان است. ایشان شیعه‌مذهب هستند و در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهر نشین شده و به فارسی صحبت می‌کنند. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و گویا از نام یکی از رؤسای گذشته ایل گرفته شده‌است. [۴۹]

عراق[ویرایش]

اگرچه برخی از آن‌ها قادر به حفظ هویت زبانی خود شده‌اند، اما ترکمن‌های امروزی عراق به سرعت جذب جمعیت عموم، اکثریت و دیگر قبایل سازماندهی شده‌اند.[۵۰] بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شده‌اند.[۵۱] در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاست‌های عرب‌سازی مواجه شدند. حزب بعث مواجه شدند.[۵۲] زبان رسمی نوشتاری ترکمن‌ها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین می‌باشد.[۵۳][۵۴] به‌طور عموم ترکمن‌های عراق "ترکمان"، "ترکمنان"، "ترکمانان" یا "ترکمن" نامیده می‌شوند[۵۵] و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم می‌کنند، یکسان دانست.[۵۶]

نظریه پان‌ترکیسم وامبری یهودی و اقوامی که ترک نیستند[ویرایش]

بسیاری از اقوام ترک‌زبان، زبان ترکی را بر اثر ارتباط و آمیزش با ترک‌زبانان اخذ کرده‌اند، ازاین رو اصطلاحاتی چون «خلق‌های ترک» و «ترکان» به مفهوم قوم ترک نیستند و نام ترک نیز فقط جنبهٔ زبانی دارد.[۵۷] از میان اقوامی که امروزه ترک نام گرفته‌اند بسیاری از اقوام نام‌برده در زیر در تاریخ قدیم هیچ‌گاه خود و قوم خود را ترک نمی‌نامیدند. درمورد بخشی از این اقوام ساکن آسیای میانه تنها پس از وارد شدن نظریه پان‌ترکیسم توسط آرمینیوس وامبری یهودی و فرستاده پنهانی وزارت خارجهٔ بریتانیا به منطقه[۵۸] این نام رفته‌رفته برای این اقوام نیز رواج یافت. این اقوام عبارتند از:

  1. باشقیرها
  2. تاتارها،
  3. ناگایباک‌ها، قزاقها،
  4. قره‌قالپاقها،
  5. نوقای‌ها،
  6. کرائیم‌ها،
  7. قره‌چای-بالکارها،
  8. کومیک‌ها،
  9. کریمچاک‌ها،
  10. آلتایی‌ها،
  11. اغوزهای واردشده به آذربایجان،
  12. قاجارها،
  13. شاهسون‌ها،
  14. قره‌داغ‌ها،
  15. قره‌پاپاخ‌ها،
  16. قشقاییها،
  17. افشارها،
  18. خلجها،
  19. گاگوزها،
  20. اورومچی‌ها،
  21. توینی‌ها،
  22. توفالارها،
  23. شورها،
  24. خاکاسها،
  25. تاتارهای چولیم،
  26. ازبکها،
  27. اویغورها،
  28. سالارها،
  29. اویغورهای ساری،
  30. چوواشها،
  31. یاکوتها،
  32. دولگانها

و غیره.[۵۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Dybo A.V. , "Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks", Moskow, 2007, p. 766, [۱] (In Russian)
  2. Gordon, Raymond G. , Jr. (ed.) (۲۰۰۵). "Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees – Altaic". Retrieved ۲۰۰۷-۰۳-۱۸.  Check date values in: |access-date=, |date= (help)
  3. Katzner, Kenneth (۲۰۰۲). Languages of the World, Third Edition. Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd. ISBN ۹۷۸-۰-۴۱۵-۲۵۰۰۴-۷ Check |isbn= value: invalid character (help).  Unknown parameter |month= ignored (help); Check date values in: |date= (help)
  4. "While 'Altaic' is repeated in encyclopedias and handbooks most specialists in these languages no longer believe that the three traditional supposed Altaic groups, Turkic, Mongolian and Tungusic, are related." Lyle Campbell & Mauricio J. Mixco, A Glossary of Historical Linguistics (2007, University of Utah Press), pg. 7.
  5. "When cognates proved not to be valid, Altaic was abandoned, and the received view now is that Turkic, Mongolian, and Tungusic are unrelated." Johanna Nichols, Linguistic Diversity in Space and Time (1992, Chicago), pg. 4.
  6. Georg et al. 1999: 73-74
  7. "...[T]his selection of features does not provide good evidence for common descent" and "we can observe convergence rather than divergence between Turkic and Mongolic languages--a pattern than is easily explainable by borrowing and diffusion rather than common descent", Asya Pereltsvaig, Languages of the World, An Introduction (2012, Cambridge) has a good discussion of the Altaic hypothesis (pp. 211-216).
  8. «Uralic languages»(en)‎. به کوشش Encyclopedia Britannica. بازبینی‌شده در 2018-04-30. 
  9. cf. e.g. Georg et al. 1999
  10. Turkic Peoples
  11. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Languages of the World وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  12. "Language Materials Project: Turkish". UCLA International Institute, Center for World Languages. 2007. Retrieved 2007-04-26.  Unknown parameter |month= ignored (help)
  13. TURKIC LANGUAGES OF PERSIA
  14. Concise Encyclopedia of Languages of the World, Keith Brown & Sarah Ogilvie, p. 31
  15. The Turkic Languages, Lars Johanson & Eva A. Csato, p. 35
  16. turcologica
  17. Lars Johanson (1998) The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) The Turkic Languages. London, New York: Routledge, 81-125. [۲]
  18. Khalaj is surrounded by Oghuz languages, but exhibits a number of features that classify it as non-Oghuz.
  19. Crimean Tatar and Urum are historically Kipchak languages, but have been heavily influenced by Oghuz languages.
  20. Tura, Baraba, Tomsk, Tümen, Ishim, Irtysh, Tobol, Tara, etc. are partly of different origin (Johanson 1998) [۳]
  21. Of Altai Turkic origin, but recently closer to Kazakh (Johanson 1998)
  22. Deviating. Probably of South Siberian origin (Johanson 1998)
  23. Deviating. Historically developed from Southwestern (Oghuz) (Johanson 1998) [۴]
  24. Aini contains a very large Persian vocabulary component, and is spoken exclusively by adult men, almost as a cryptolect.
  25. Some dialects are close to Kirghiz (Johanson 1998)
  26. دنیس سینیور-مجموعه زبان‌های اورال-آلتایی صفحهٔ ۹۰
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ http://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_alphabet#Latin
  28. دنیس سینیور-ترکی قدیم-تاریخ تمدن آسیای مرکزی صفحه ۳۳۳–۳۳۱
  29. Orkhon alphabet
  30. الفبای عربی نیز استفاده می‌شود
  31. علی‌رغم تصریح قانون اساسی روسیه مبنی بر ممنوع بودن هرگونه الفبا به جز الفبای سیریلیک جمهوری تاتارستان از الفبای لاتین استفاده می‌کنند.
  32. در حال تغییر به الفبای لاتین
  33. trtfarsi newsDetail
  34. http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap#
  35. http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/atlas-of-languages-in-danger/
  36. https://www.ethnologue.com/country/RU/languages
  37. https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref422354
  38. Badīʻī, Nādira (1997), Farhang-i wāžahā-i fārsī dar zabān-i ūyġūrī-i Čīn, Tehran: Bunyād-i Nīšābūr, p. 57 
  39. http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2009/02/090221_a-afg-mother-language-day
  40. http://www.dana.ir/news/359108.html/زبان-ترکی-شمال-استان-همدان-در-معرض-فراموشی-است
  41. http://www.unesco.org/languages-atlas/
  42. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_endangered_languages_in_Asia#Iran
  43. Ethnologue report for language code: qxq
  44. Michael Knüppel، دانشنامه ایرانیکا.
  45. حسین‌آبادی، «زوال تدریجی گویش ترکی قشقایی»، گویش شناسی، ۵۸.
  46. Bosworth, C.E. ; Doerfer, G. «K̲H̲alad̲j̲.» Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. ۰۴ November ۲۰۰۸ <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0485>
  47. * Kıral, Filiz. ۲۰۰۷. Cultural changes in the Turkic world. Istanbuler Texte und Studien, Bd. ۷. Würzburg: Ergon-Verl. p.۱۶۵
  48. Ethnologue report for Iran
  49. http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=6417
  50. Helen Chapin Metz and the Federal Research Division of the Library of Congress. Iraq: A Country Study, p. 86.
  51. Taylor 2004, 30.
  52. Anderson & Stansfield 2009, 43.
  53. Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı. "Declaration of Principles of the (Iraqi?) Turkman Congress". Retrieved 2011-11-25. 
  54. Nissman, David (5 March 1999), "The Iraqi Turkomans: Who They Are and What They Want", Iraq Report, Radio Free Europe/Radio Liberty, 2 (9) 
  55. Central Intelligence Agency. "The World Factbook: Iraq". Retrieved 2011-11-29. 
  56. Johanson ۲۰۰۹, ۱۱۱۶.
  57. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام turk وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  58. Pan-Turkism From Irredentism to Cooperation نوشتهٔ جیکوب ام. لانداؤ (JACOB M. LANDAU)
  59. Zakiev - Genesis - TurkicWorld

پیوند به بیرون[ویرایش]